Destpêk
Bîderefş kesayetiyeke xerabkar a Tûranî di Şahnameyê, Pirtûka Padîşahên Farisî, de ye: şervanekî sihrbaz û elçiyê padîşahê dijmin Ercasp e. Ew herî zêde wek kujerê xayîn ê lehengê Îranî yê birûmet Zerîr di şerê pîroz ê mezin ê li ser baweriya nû de tê bîranîn.
Di wî şerî de, ku di navbera padîşahê Îranî Guştasp û Ercaspê Tûranî li ser ola Zerdeşt qewimî, Bîderefş ji şervanên sereke yên dijmin û yek ji elçiyên ku daxwaza tehdîdamîz a Ercasp anîn bû: Îran divê dev ji baweriyê berde. Di şer de, wî fermandarê birûmet Zerîr, birayê padîşah, bi xiyanetê kuşt. Ev kiryar navê wî bi xerabiyê mayînde kir, heta ku kurê ciwan ê Zerîr, kurikê Bestûr, bi heyfahildanê ew jî kuşt.
Bîderefş jî, wek hemû kesayetiyên Pirtûka Padîşahan, di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Serpêhatiya wî di heman demê de di Bîranîna Zerêr a kevnar de reh digire, ku yek ji helbestên lehengî yên Îranî yên herî kevn ên mayî ye. Bi nasîna Bîderefş em rastî kujerê xayîn ê lehengekî hezkirî tên: kesayetiyê xerabkar ê ku kiryara wî yek ji serpêhatiyên heyfahildanê yên herî dilhejîner ên destanê dide destpêkirin.
Naverok
Bîderefş Kî Ye?
Bîderefş, ku bi awayên Bîderafş, Wîdrefş an Bîdirefş jî tê nivîsîn, şervan û sihrbazekî Tûranî yê Şahnameyê ye. Ew di şerê mezin ê li ser baweriya nû de, di navbera padîşahê Îranî Guştasp û padîşahê Tûranî Ercasp, kesayetiyeke sereke ya dijmin e. Ew yek ji elçiyên ku Ercasp bi daxwaza xwe ya tehdîdamîz şandibûn Îranê bû: Îranî divê dev ji ola nû berdin. Di şerê ku dû re derket de, ew şervanekî sereke yê dijmin bû. Ew herî zêde bi kuştina bi xiyanet a fermandarê Îranî yê birûmet Zerîr, birayê padîşah, tê bîranîn. Wî Zerîr di şer de kuşt, kiryarek ku navê wî bi xerabiyeke mayînde kir. Kurê ciwan ê Zerîr, kurikê Bestûr, bi avêtina tîrekê di dilê wî re heyf hilgirt û Bîderefş jî kuşt. Ew yek ji kesayetiyên xerabkar ên berçav ên vê beşa destanê ye, kujerê lehengekî hezkirî.
Şervan û Elçiyê Ercasp
Bîderefş şervanekî sereke yê aliyê Tûranî û kesayetiyeke xwedî paye di derbara padîşahê dijmin Ercasp de bû. Gava Ercasp zanî ku Îraniyan baweriya nû ya Zerdeşt pejirandiye, elçî bi nameyeke tehdîdamîz şandin Îranê û xwest ku padîşah Guştasp dev ji ola nû berde. Bîderefş yek ji van elçiyan bû.
Bîderefş, wek elçiyê Ercasp, di nav kesên ku daxwaz û tehdîda padîşahê dijmin birin derbara Îranê de bû; ew nûnerê sereke yê doza Tûranî ya li dijî baweriya nû bû. Gava Guştasp bi şîreta pêxember daxwaz red kir, şer derket û Bîderefş di nav şervanên sereke yên dijmin de cihê xwe girt. Rola wî ya hem elçîtî hem şervantiyê nîşan dide ku ew li aliyê Tûranî kesayetiyeke xwedî paye bû: ew tenê leşkerekî asayî nebû, lê zilamekî sereke yê dijmin bû ku bawerî pê dihat kirin da daxwaza padîşah bibe û di rêza pêş a şer de şer bike. Bîderefş bi vê rola dualî, wek elçiyê tehdîdê û şervanê şer, dikeve çîrokê; kesayetiyeke sereke ya dijmin ku kiryarên wî dê navê wî bi xerabiyê bidana bîranîn. Payeya wî ya şervan û elçiyê Ercasp wî dike kesayetiyeke girîng a aliyê dijmin: zilamê ku dê kiryara xayîn a ku ew herî zêde pê tê bîranîn, kuştina Zerîrê birûmet, pêk bîne.
Xalên Sereke
Bîderefş şervan û sihrbazekî Tûranî yê Şahnameyê ye.
Ew elçiyê Ercasp bû û daxwaza ku Îran dev ji baweriyê berde anî.
Di şerê li ser baweriyê de, ew şervanekî sereke yê dijmin bû.
Wî fermandarê Îranî yê birûmet Zerîr bi xiyanetê kuşt.
Kurê ciwan ê Zerîr, kurikê Bestûr, heyf hilgirt û ew kuşt.
Serpêhatiya wî di Bîranîna Zerêr a kevnar de reh digire.
Agahiyên Kurt
Nav: Bîderefş (herwiha Bîderafş, Wîdrefş)
Rol: Şervan û sihrbazê Tûranî; elçiyê Ercasp
Alîgirî: Tûran, dijminê baweriyê
Di xizmeta: Ercasp, padîşahê Tûranî
Kiryara navdar: Kuştina bi xiyanet a Zerîr
Qurban: Zerîr, fermandarê Îranî yê birûmet
Heyfahildêr: Bestûr, kurê ciwan ê Zerîr
Çawaniya mirina wî: Bi tîra Bestûr hat kuştin
Çavkaniya kevnar: Bîranîna Zerêr (Ayadgar-î Zerîran)
Mîrat: Kevneşopiya destanî ya Îranî ya hevpar
Şerê Baweriyê
Bîderefş di şerê mezin ê li ser baweriya nû di navbera Îran û Tûran de derdikeve. Gava padîşahê Îranî Guştasp ola pêxember Zerdeşt pejirand û kir ola Îranê, padîşahê Tûranî Ercasp bawerî red kir û xwest ku Îran dev jê berde. Wî elçî bi nameyeke tehdîdamîz şandin; Bîderefş jî di nav wan de bû.
Gava Guştasp bi şîreta pêxember dev ji baweriyê berneda û daxwaz red kir, Ercasp êrîşî Îranê kir. Di navbera her du padîşahiyan de li ser ola nû şerekî mezin û tirsnak derket: şerekî pîroz ê baweriyê li dijî dijminên wê. Bîderefş di vî şerî de wek şervanekî sereke yê aliyê Tûranî cihê xwe girt û li dijî Îranî û baweriya wan şer kir. Şerê xesarên giran anîn ser malbata Guştasp. Di şerên vê pevçûnê de Bîderefş kiryara ku ew pê tê bîranîn pêk anî: kuştina fermandarê birûmet Zerîr. Şerê baweriyê, ku bi redkirina ola nû ji aliyê Ercasp û êrîşa wî dest pê kir, çarçoveya navê xerab ê Bîderefş e: pevçûna ku tê de ew, wek şervanekî sereke yê dijmin, yek ji lehengên herî birûmet ên Îranê kuşt. Rola wî di vî şerê pîroz de, wek şervanê dijmin ê ku pehlewanekî baweriyê kuşt, wî dike yek ji kesayetiyên xerabkar ên pevçûnê, kujerê lehengekî şehîd. Şerê baweriyê paşxaneya kiryara xayîn a Bîderefş û mirina wî ya paşîn e.
Kuştina Zerîr
Kiryara ku Bîderefş herî zêde pê tê bîranîn û ku navê wî bi xerabiyeke mayînde kir, kuştina fermandarê Îranî yê birûmet Zerîr e. Zerîr birayê padîşah Guştasp û yek ji lehengên herî birûmet ên şerê pîroz bû. Di şer de, Bîderefş ev fermandarê mezin kuşt; ev derbeke giran li Îran û doza baweriyê da.
Kevneşopî kuştina Zerîr wek kiryareke xayîn nîşan dide, ku bi fêlê pêk hatiye, ne di şerekî dadperwer û vekirî de. Zerîr lehengekî bi hêz bû ku bi hêzeke rast û bêfêl bi hêsanî nedihat têkbirin. Di vegotinan de, Bîderefş fermandarê birûmet bi dizî an bi sihrê kuşt; bi awayekî ku kevneşopî wê xayîn û bêrûmet dibîne ew xist erdê. Mirina Zerîr wek şehîdbûna lehengekî, yek ji pehlewanên herî birûmet ên baweriyê, hat şînkirin. Awayê mirina wî bi xiyaneta Bîderefş navê xerab ê vê kiryarê û xemgîniya Îranê girantir kir. Kuştina Zerîr kiryara navendî ya Bîderefş di destanê de ye: kiryara ku wî wek kesayetiyeke xerabkar diyar dike û heyfahildana paşîn dide destpêkirin. Bîderefş herî zêde bi vê kuştina xayîn a lehengekî hezkirî tê bîranîn, wek kujerê bêrûmet ê Zerîrê birûmet. Ev kiryar navê wî bi xerabiyeke mayînde kir û dê di dorê de mirina wî jî bi destê kurê heyfahildêr ê leheng, kurikê Bestûr, bîne. Ji ber vê yekê, kuştina Zerîr bûyera sereke ya serpêhatiya Bîderefş e: kiryara xayîn ku hem kêliya serkeftina wî hem sedema hilweşîna wî ye.
Sihrbazê Dijmin
Di kevneşopiyê de, bi taybetî di Bîranîna Zerêr a kevnar de, Bîderefş wek sihrbaz, kesê ku sihra reş dike, tê nîşandan. Ev taybetmendî xerabkariya wî kûrtir dike û alîkar e ji bo ravekirina ku çawa wî lehengekî ewqas bi hêz wek Zerîr bi xiyanetê, li şûna hêzeke dadperwer, têk bir.
Navdêra sihrbaz, ku di çavkaniyên kevnar de bi Bîderefş ve tê girêdan, wî di nav kesên ku sihra reş li aliyê dijmin dikin de cih dide. Ev wî bi mijara dubare ya destanê ve girê dide: sihr wek çekê dijminên Îran û baweriyê. Bîderefş, wek sihrbaz, dikarî bi sihr û fêlê tiştê ku dibe ku bi şerekî rast nedikarî pêk bîne, pêk bîne. Kuştina Zerîrê birûmet bi xiyanetê jî li vê kesayetiya wî tê. Ji ber vê yekê, nîşandana Bîderefş wek sihrbaz xerabkariya wî kûrtir dike: ew tenê şervanê dijmin nîne, lê kesekî ku hunerên reş û xayîn dimeşîne ye; kesekî li vê rolê ku bi fêl û sihrê lehengekî birûmet û bişeref bikuje. Ev taybetmendiya sihrbaziyê Bîderefş di nav şervanên dijmin de cuda dike û navê xerab ê kiryara wî girantir dike, ji ber ku wî pehlewanê baweriyê bi sihr û xiyanetê kuşt, ne bi wêrekiyeke dadperwer. Kesayetiya sihrbazê dijmin beşeke girîng a wêneya Bîderefş e: taybetmendiyeke reş û xayîn ku li kujerê Zerîrê birûmet tê û wî wek yek ji kesayetiyên xerabkar ên şerê pîroz nîşan dide.
Heyfahildana Bestûr
Kuştina bi xiyanet a Zerîr bêheyfahildan nema. Fermandarê birûmet kurekî ciwan, kurikê Bestûr, li pey xwe hişt; ew dê heyfa mirina bavê xwe ji Bîderefş hilgire.
Gava xebera mirina bavê wî hat, Bestûrê ciwan derket meydana şer, laşê bavê xwe dît û şîna wî girt. Dû re, herçiqas ji ber temenê wî yê biçûk şerkirin lê hatibû qedexekirin, wî fermana padîşah binpê kir û siwar bû û ket şer da heyfa bavê xwe hilgire. Di Bîranîna Zerêr a kevnar de, kurikê Bestûr bi avêtina tîrekê di dilê Bîderefş re heyfa bavê xwe hilgirt. Bîderefş sihrbazê ku Zerîr kuştibû bû; bi vî awayî kur bi destê xwe heyfa mirina bavê xwe hilgirt. Ku kurê ciwan ê leheng, ku hîn kurikek bû, kujerê xayîn ê Zerîrê birûmet xist erdê, veguherîneke guncaw û dilrazîker e: zarokê heyfahildêr kesayetiyê xerabkar ceza dike. Heyfahildana Bestûr çareseriya serpêhatiya Bîderefş e; hilweşîna kesayetiyê xerabkar wek cezayeke dadperwer ji bo kiryara wî ya xayîn. Di hin vegotinên din de, kuştina Bîderefş bi lehengê mezin Îsfendiyar, biraziyê Zerîr, ve tê girêdan; lê versiyona herî kevn û herî navdar heyfahildanê dide kurikê Bestûr. Di her du rewşan de, kujerê xayîn ê Zerîr ji bo kiryara xwe bi heyfahildanê hat kuştin û kesayetiyê xerabkar bi cezayeke dadperwer ket erdê. Heyfahildana Bestûr ji Bîderefş dawiyeke dilrazîker a çîrokê ye: cezayê sihrbazê xayîn ji bo kuştina lehengê birûmet.
Sembolîzm û Wate
Bîderefş berî her tiştî kesayetiya xerabkar a xayîn di xwe de dihewîne: dijminê ku bi fêl û hunerên reş serdikeve, ne bi wêrekiyeke rast. Wek sihrbazê ku Zerîrê birûmet bi xiyanetê kuşt, ew dijminê bêrûmet nîşan dide; kesê ku sihra reş dike û kiryarên wî bi dizîtî û fêlê tên diyarkirin, li hember wêrekiya rast a lehengên ku ew li dijî wan e.
Bîderefş herwiha rola kesayetiyê xerabkar ê ku kiryara wî serpêhatiyeke heyfahildanê dide destpêkirin di xwe de dihewîne. Kuştina wî ya bi xiyanet a Zerîr e ku heyfahildana dilhejîner a kurikê Bestûr pêk tîne. Di vê yekê de, Bîderefş di çîroka lehengî de erkeke pêwîst bi cih tîne: kesayetiyê xerabkar ê ku neheqiya wî divê bê bersivdan, kujerê ku mirina wî nimûneya sûc û cezayê dadperwer temam dike. Wek sihrbaz û dijminê baweriyê, ew herwiha hêzên sihra reş û dijberiya ola nû di xwe de dihewîne; hêzên ku lehengên şerê pîroz li dijî wan şer dikin. Di hemû van de, Bîderefş kesayetiyeke girîng e ku xerabkarê xayîn, kesê ku hunerên reş dike û dijminê ku kiryara wî ya neheq serpêhatiya heyfahildanê dide destpêkirin, nîşan dide. Ew sihrbazê ku Zerîrê birûmet kuşt e, yek ji kesayetiyên xerabkar ên berçav ên şerê pîroz ê baweriyê. Li hember navê wî yê xerab tenê dadweriya dilrazîker a hilweşîna wî bi destê kurê heyfahildêr ê leheng radiweste.
Bîderefş û Kurd
Bîderefş jî, wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, di mîrata destanî û mîtolojîk a hevpar a gelên Îranî de cih digire: kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Serpêhatiya wî di heman demê de di Bîranîna Zerêr a kevnar de reh digire, ku yek ji helbestên lehengî yên Îranî yên herî kevn ên mayî ye; berhemeke ji tebeqeyên herî kevnar ên kevneşopiya Îranî ya hevpar.
Ji bo Kurdan, wek gelekî Îranî, kesayetî û serpêhatiyên Şahnameyê û kevneşopiya lehengî ya kevnar a ku Şahname jê derketiye, beşeke ji cîhana çandî û mîtolojîk a firehtir a ku ew tê de cih digirin e. Serpêhatiya Bîderefş, kuştina Zerîr û hilweşîna wî ya paşîn digihîjin tebeqeyên herî kevnar ên vê kevneşopiya hevpar, di Bîranîna Zerêr de: helbesteke ku gelek ji destana Firdewsî kevntir e. Têgihiştina Bîderefş wek beşeke vê mîrata Îranî ya hevpar, li şûna kesayetiyeke tenê Kurdî, rast û durust e; bi rastî jî ew kesayetiyeke xerabkar a aliyê dijmin, sihrbazekî Tûranî, ye. Kurd, wek gelekî Îranî, mîrata fireh û kevnar a destanê parve dikin. Serpêhatiya Bîderefşê xayîn û Zerîrê birûmet beşeke wê ye û di xezîneya hevpar a çîrokên lehengî yên Îranî de cih digire; xezîneyeke ku Kurd, ligel mîrasgirên din ên kevneşopiyê, wek ya xwe bi qîmet dibînin. Ji ber vê yekê, gava em Bîderefş pêşkêş dikin, em kesayetiyeke mîrata Îranî ya hevpar û kevnar pêşkêş dikin; mîratek ku Kurd, wek gelekî Îranî, ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne.
Nîqaş û Têgihiştinên Şaş
Kê Bîderefş kuşt: Bestûr an Îsfendiyar? Kevneşopî di vê yekê de cuda ne. Di Bîranîna Zerêr a kevnar, çavkaniya herî kevn, de ew kurikê Bestûr, kurê ciwan ê Zerîr, e ku bi avêtina tîrekê di dilê Bîderefş re heyfa bavê xwe hildide. Di hin vegotin û kurtkirinên din de, kuştina Bîderefş bi lehengê mezin Îsfendiyar, biraziyê Zerîr û kurê Guştasp, ve tê girêdan. Versiyona herî kevn û herî navdar heyfahildanê dide kurikê Bestûr, û ev awayê herî dilhejîner û herî berfireh tê bîranîn ê çîrokê ye. Ev cudahî çavkanî û tebeqeyên cuda yên kevneşopiyê nîşan dide.
Bîderefş sihrbaz bû an tenê şervan? Kevneşopî, bi taybetî Bîranîna Zerêr a kevnar, Bîderefş wek sihrbaz, kesê ku sihra reş dike, û di heman demê de wek şervan û elçiyê Ercasp nîşan dide. Ev taybetmendiya sihrbaziyê xerabkariya wî kûrtir dike û alîkar e ji bo ravekirina ku çawa wî lehengekî ewqas bi hêz wek Zerîr bi xiyanet û fêlê, li şûna şerekî dadperwer, têk bir. Têgihiştina herî guncaw ew e ku ew hem şervanekî sereke yê dijmin hem kesê ku hunerên reş dike ye: sihrbazê xayîn ê aliyê dijmin.
Bîderefş kesayetiyeke bi taybetî Kurdî ye? Na; ew jî, wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire: kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Ew kesayetiyeke tenê Kurdî nîne. Bi rastî jî ew kesayetiyeke xerabkar a aliyê dijminê Tûranî ye. Kurd, wek gelekî Îranî, mîrata fireh û kevnar a destanê parve dikin. Kesayetiyên wê, hem leheng hem kesayetiyên xerabkar, beşeke kevneşopiya Îranî ya hevpar in ku Kurd ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne.
Mijarên Têkildar
Zerîr: lehengê birûmet ê ku Bîderefş bi xiyanetê kuşt
Bestûr: kurikê ku bi kuştina Bîderefş heyfa bavê xwe hilgirt
Ercasp: padîşahê Tûranî yê ku Bîderefş di xizmeta wî de bû
Guştasp: padîşahê Îranî û birayê Zerîr
Îsfendiyar: şahzadeyê ku di hin vegotinan de kuştina Bîderefş bi wî ve tê girêdan
Zerdeşt: pêxemberê ku şer ji bo parastina baweriya wî bû
Luhrasp: padîşahê berê yê bi temen ê heman serdemê
Şahname: Pirtûka Padîşahên Farisî, destana mezin a Îranê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Bîderefş di Şahnameyê de kî ye?
Bîderefş, ku bi awayên Bîderafş an Wîdrefş jî tê nivîsîn, şervan û sihrbazekî Tûranî yê Şahnameyê ye. Ew elçiyê padîşahê dijmin Ercasp û şervanekî sereke yê dijmin di şerê mezin ê li ser baweriya nû de ye. Ew herî zêde wek kujerê xayîn ê fermandarê Îranî yê birûmet Zerîr, birayê padîşah Guştasp, tê bîranîn; wî ew di şer de bi fêlê kuşt. Kurê ciwan ê Zerîr, kurikê Bestûr, heyf hilgirt û Bîderefş jî kuşt.
Bîderefş çawa Zerîr kuşt?
Kevneşopî kuştina Zerîr wek kiryareke xayîn nîşan dide, ku bi fêl an sihrê pêk hatiye, ne di şerekî dadperwer û vekirî de. Zerîr lehengekî bi hêz bû ku bi hêzeke rast û bêfêl bi hêsanî nedihat têkbirin. Bîderefş, ku di çavkaniyên kevnar de wek sihrbaz tê nîşandan, fermandarê birûmet bi dizî an bi sihra reş kuşt. Wî ew bi awayekî xist erdê ku kevneşopî wê wek xayîn û bêrûmet şermezar dike; derbeke giran li Îran û doza baweriyê.
Kê heyfa mirina Zerîr hilgirt?
Kurê ciwan ê Zerîr, kurikê Bestûr, heyfa wî hilgirt. Gava xebera mirina bavê wî hat, Bestûr derket meydana şer, şîna bavê xwe girt û dû re, herçiqas ji ber temenê wî yê biçûk şerkirin lê hatibû qedexekirin, fermana padîşah binpê kir û siwar bû û ket şer. Di Bîranîna Zerêr a kevnar de, kurik bi avêtina tîrekê di dilê Bîderefş, sihrbazê ku Zerîr kuştibû, re heyfa bavê xwe hilgirt. Di hin vegotinên din de, kuştin bi leheng Îsfendiyar ve tê girêdan.
Bîderefş sihrbaz bû?
Erê; kevneşopî, bi taybetî Bîranîna Zerêr a kevnar, Bîderefş wek sihrbaz, kesê ku sihra reş dike, û di heman demê de wek şervan û elçiyê Ercasp nîşan dide. Ev taybetmendî xerabkariya wî kûrtir dike û alîkar e ji bo ravekirina ku çawa wî lehengekî ewqas bi hêz wek Zerîr bi xiyanet û fêlê, li şûna şerekî dadperwer, têk bir. Têgihiştina herî guncaw ew e ku ew hem şervanekî sereke yê dijmin hem kesê ku hunerên reş dike ye: sihrbazê xayîn ê aliyê dijmin.
Rola Bîderefş beriya şer çi bû?
Beriya şer, Bîderefş yek ji elçiyên ku padîşahê Tûranî Ercasp bi nameyeke tehdîdamîz şandibûn Îranê bû. Di nameyê de dihat xwestin ku padîşah Guştasp û Îranî dev ji baweriya nû ya Zerdeşt berdin. Gava Guştasp bi şîreta pêxember daxwaz red kir, şer derket û Bîderefş wek şervanekî sereke yê dijmin cihê xwe girt. Rola wî ya hem elçîtî hem şervantiyê nîşan dide ku ew li aliyê Tûranî kesayetiyeke xwedî paye bû.
Bîderefş kesayetiyeke Kurdî ye?
Bîderefş di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire: kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Ew kesayetiyeke tenê Kurdî nîne; bi rastî jî ew kesayetiyeke xerabkar a aliyê dijminê Tûranî ye. Kurd, wek gelekî Îranî, mîrata fireh û kevnar a destanê parve dikin. Kesayetiyên wê, hem leheng hem kesayetiyên xerabkar, beşeke kevneşopiya Îranî ya hevpar in ku Kurd ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Bîranîna Zerêr (Ayadgar-î Zerîran) - avesta.org
Ayadgar-î Zerîran - nêrîna giştî
Îsfendiyar - Encyclopaedia Iranica