پێشەکی
بیدەڕەفش کەسایەتییەکی خراپەکاری تورانیی شانامەیە، کتێبی فارسیی پاشاکان: جەنگاوەرێکی جادووگەر و نێردراوی ئەرجاسپی پاشای دوژمن، کە پێش هەموو شتێک وەک بکوژی ناپاکی زەریری پاڵەوانی نەجیبی ئێرانی لە شەڕە پیرۆزە گەورەکە لەسەر ئایینە نوێیەکە لە یادەکاندا ماوەتەوە.
لەو شەڕەی نێوان گوشتاسپی پاشای ئێران و ئەرجاسپی تورانی لەسەر ئایینی زەردەشت، بیدەڕەفش جەنگاوەرێکی پێشەنگی دوژمن و یەکێک لەو نێردراوانە بوو کە داواکاریی هەڕەشەئامێزی ئەرجاسپیان گەیاند بۆ ئەوەی ئێران واز لە ئایینەکە بهێنێت. لە شەڕەکەدا بە ناپاکی زەریری فەرماندەی نەجیب، کە برای پاشا بوو، کوشت؛ کردارێک کە ناوبەدنامیی هەمیشەیی بۆ هێنا، تا خودی بە دەستی کوڕە بچووکەکەی زەریر، بەستوور، بۆ تۆڵەکردنەوە کوژرا.
وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبی پاشاکان، بیدەڕەفش سەر بە میراتە حەماسییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیان تێدایە. سەرەڕای ئەوە، چیرۆکەکەی ڕەگی لە یادگاری زەریرانی کۆندا هەیە، کە یەکێکە لە کۆنترین شیعرە پاڵەوانییە ئێرانییەکان کە ماونەتەوە. ناسینی بیدەڕەفش واتە ئاشنابوون بە بکوژی ناپاکی پاڵەوانێکی خۆشەویست، ئەو خراپەکارەی کردارەکەی یەکێک لە هەستبزوێنترین چیرۆکەکانی تۆڵەکردنەوە لە حەماسەکەدا دەخاتە جووڵە.
ناوەڕۆک
بیدەڕەفش کێیە؟
بیدەڕەفش، کە بە بیدەرەفش، ویدڕەفش یان بیدیڕەفشیش دەنووسرێت، جەنگاوەر و جادووگەرێکی تورانیی شانامەیە؛ کەسایەتییەکی پێشەنگی دوژمن لە شەڕە گەورەکە لەسەر ئایینە نوێیەکە لەنێوان گوشتاسپی پاشای ئێران و ئەرجاسپی پاشای توران. ئەو یەکێک لەو نێردراوانە بوو کە ئەرجاسپ بە داواکارییە هەڕەشەئامێزەکەیەوە بۆ ئێرانی ناردن بۆ ئەوەی ئێرانییەکان واز لە ئایینە نوێیەکە بهێنن. لە شەڕەکەی دواتردا جەنگاوەرێکی پێشەنگی دوژمن بوو. پێش هەموو شتێک بۆ کوشتنی ناپاکانەی زەریری فەرماندەی نەجیبی ئێرانی، برای پاشا، لە یادەکاندا ماوەتەوە؛ ئەو لە شەڕەکەدا کوشتی، کردارێک کە ناوبەدنامیی هەمیشەیی بۆ هێنا. خودی بیدەڕەفش بە دەستی کوڕە بچووکەکەی زەریر، بەستوور، بۆ تۆڵەکردنەوە کوژرا؛ بەستوور تیرێکی بە دڵیدا کرد. ئەو یەکێکە لە خراپەکارە دیارەکانی ئەم بەشەی حەماسەکە، بکوژی پاڵەوانێکی خۆشەویست.
جەنگاوەر و نێردراوی ئەرجاسپ
بیدەڕەفش جەنگاوەرێکی پێشەنگی لایەنی توران و کەسایەتییەکی خاوەن پێگە لە دەرباری ئەرجاسپی پاشای دوژمن بوو. کاتێک ئەرجاسپ زانی کە ئێرانییەکان ئایینە نوێیەکەی زەردەشتیان پەسەند کردووە، نێردراوی بۆ ئێران نارد بە نامەیەکی هەڕەشەئامێزەوە کە داوای لە گوشتاسپ پاشا دەکرد واز لە ئایینە نوێیەکە بهێنێت؛ بیدەڕەفش یەکێک لەم نێردراوانە بوو.
بیدەڕەفش وەک نێردراوی ئەرجاسپ یەکێک لەوانە بوو کە داواکاری و هەڕەشەی پاشای دوژمنیان گەیاندە دەرباری ئێران؛ نوێنەرێکی پێشەنگی دۆزی توران دژی ئایینە نوێیەکە. کاتێک گوشتاسپ بە ڕاوێژی پێغەمبەر داواکارییەکەی ڕەت کردەوە، شەڕ هەڵگیرسا و بیدەڕەفش وەک جەنگاوەرێکی پێشەنگی دوژمن بەشداری لە شەڕەکەدا کرد. ڕۆڵەکەی وەک نێردراو و جەنگاوەر کەسایەتییەکی خاوەن پێگەی لایەنی تورانی لێ دەکات؛ تەنها سەربازێکی ئاسایی نییە، بەڵکو پیاوێکی پێشەنگی دوژمنە کە متمانەی پێ کراوە داواکاریی پاشا بگەیەنێت و لە پێشەوەی شەڕەکەدا بجەنگێت. بیدەڕەفش لەم دوو ڕۆڵەدا دەچێتە ناو چیرۆکەکە، وەک نێردراوی هەڕەشەکە و جەنگاوەری شەڕەکە؛ کەسایەتییە پێشەنگەکەی دوژمن کە کردارەکانی ناوبەدنامیی بۆ دەهێنن. پێگەکەی وەک جەنگاوەر و نێردراوی ئەرجاسپ کەسایەتییەکی گرنگی لایەنی دوژمنی لێ دەکات؛ ئەو پیاوەی کردارە ناپاکەکە ئەنجام دەدات کە بە تایبەتی پێی دەناسرێتەوە، واتە کوشتنی زەریری نەجیب.
خاڵە سەرەکییەکان
بیدەڕەفش جەنگاوەر و جادووگەرێکی تورانیی شانامەیە.
ئەو نێردراوی ئەرجاسپ بوو کە داواکاریی وازهێنانی ئێران لە ئایینەکەی گەیاند.
لە شەڕەکە لەسەر ئایین، جەنگاوەرێکی پێشەنگی دوژمن بوو.
بە ناپاکی زەریری فەرماندەی نەجیبی ئێرانی کوشت.
بەستووری کوڕە بچووکەکەی زەریر تۆڵەی لێ کردەوە و کوشتی.
چیرۆکەکەی ڕەگی لە یادگاری زەریرانی کۆندا هەیە.
زانیارییە خێراکان
ناو: بیدەڕەفش (هەروەها بیدەرەفش، ویدڕەفش)
ڕۆڵ: جەنگاوەر و جادووگەری تورانی؛ نێردراوی ئەرجاسپ
لایەنگری: توران، دوژمنی ئایینەکە
خزمەتی کرد: ئەرجاسپ، پاشای توران
کردەوەی بەناوبانگ: کوشتنی ناپاکانەی زەریر
قوربانی: زەریر، فەرماندەی نەجیبی ئێرانی
تۆڵەکەرەوە: بەستوور، کوڕە بچووکەکەی زەریر
شێوەی مردنی: بە تیرەکەی بەستوور کوژرا
سەرچاوەی کۆن: یادگاری زەریران (ئەیادگارێ زەریران)
میرات: نەریتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان
شەڕی ئایین
بیدەڕەفش لە شەڕە گەورەکە لەسەر ئایینە نوێیەکە لەنێوان ئێران و توراندا دەرئەکەوێت. کاتێک گوشتاسپی پاشای ئێران ئایینی زەردەشتی پێغەمبەری پەسەند کرد و کردیە ئایینی ئێران، ئەرجاسپی پاشای توران، کە ئایینەکەی ڕەت دەکردەوە، داوای کرد ئێران وازی لێ بهێنێت. ئەو نێردراوی نارد، کە بیدەڕەفشیش یەکێکیان بوو، بە نامەیەکی هەڕەشەئامێزەوە.
کاتێک گوشتاسپ بە ڕاوێژی پێغەمبەر وازی لە ئایینەکە نەهێنا و داواکارییەکەی ڕەت کردەوە، ئەرجاسپ هێرشی کردە سەر ئێران و شەڕێکی گەورە و ترسناک لەنێوان هەردوو پاشایەتییەکە لەسەر ئایینە نوێیەکە هەڵگیرسا؛ شەڕێکی پیرۆزی ئایین دژی دوژمنەکانی. بیدەڕەفش لەم شەڕەدا وەک جەنگاوەرێکی پێشەنگی لایەنی توران بەشداری کرد و دژی ئێرانییەکان و ئایینەکەیان جەنگا. شەڕەکە زیانە قورسەکانی بە بنەماڵەی گوشتاسپ گەیاند. لە جەنگانەکانی ئەم شەڕەدا بیدەڕەفش ئەو کردارەی ئەنجام دا کە پێی دەناسرێتەوە، کوشتنی زەریری فەرماندەی نەجیب. شەڕی ئایین کە بە ڕەتکردنەوەی ئایینە نوێیەکە لەلایەن ئەرجاسپ و هێرشەکەیەوە دەستی پێ کرد، چوارچێوەی ناوبەدنامیی بیدەڕەفشە؛ ئەو ململانێیەی تێیدا ئەو وەک جەنگاوەرێکی پێشەنگی دوژمن یەکێک لە نەجیبترین پاڵەوانەکانی ئێرانی کوشت. ڕۆڵەکەی لەم شەڕە پیرۆزەدا، وەک جەنگاوەری دوژمن کە پاڵەوانێکی ئایینی کوشت، یەکێک لە خراپەکارەکانی ململانێکەی لێ دەکات؛ بکوژی پاڵەوانێکی شەهید. شەڕی ئایین ئەو پاشخانەیە کە تێیدا کردارە ناپاکەکەی بیدەڕەفش و مردنی خۆی لە کۆتاییدا ڕوو دەدەن.
کوشتنی زەریر
ئەو کردارەی بیدەڕەفش بە تایبەتی پێی دەناسرێتەوە و ناوبەدنامیی هەمیشەیی بۆ هێنا، کوشتنی زەریری فەرماندەی نەجیبی ئێرانییە، کە برای گوشتاسپ پاشا و یەکێک لە نەجیبترین پاڵەوانەکانی شەڕە پیرۆزەکە بوو. لە شەڕەکەدا بیدەڕەفش فەرماندە گەورەکەی کوشت؛ لێدانێکی دژوار بۆ ئێران و بۆ دۆزی ئایین.
نەریتەکە کوشتنی زەریر وەک کردارێکی ناپاک پیشان دەدات کە بە فێڵ ئەنجام درا، نەک لە جەنگێکی دادپەروەرانە و ئاشکرادا؛ چونکە زەریر پاڵەوانێکی بەهێز بوو و بە هێزی ڕاستگۆیانە بە ئاسانی بەزاندنی نەدەکرا. لە گێڕانەوەکاندا بیدەڕەفش فەرماندە نەجیبەکەی بە نهێنی یان بە جادوو کوشت؛ بە شێوەیەک لێی دا کە نەریتەکە بە ناپاک و بێشەرەفانەی دەناسێنێت. شیوەن بۆ مردنی زەریر وەک شەهادەتی پاڵەوانێک دەکرا، یەکێک لە نەجیبترین پاڵەوانەکانی ئایین. شێوەی مردنی بە ناپاکیی بیدەڕەفش ناوبەدنامیی کردارەکە و خەمی ئێرانی زیاتر کرد. کوشتنی زەریر کردارە ناوەندییەکەی بیدەڕەفشە لە حەماسەکەدا، ئەو کردارەی وەک خراپەکار دەیناسێنێت و تۆڵەکردنەوەی دواتر دەخاتە جووڵە. بیدەڕەفش بە تایبەتی بۆ ئەم کوشتنە ناپاکانەی پاڵەوانێکی خۆشەویست لە یادەکاندا ماوەتەوە، بکوژی بێشەرەفی زەریری نەجیب. کردارەکە ناوبەدنامیی هەمیشەیی بۆ هێنا و لە بەرامبەردا مردنی خۆیشی بە دەستی کوڕە تۆڵەکەرەوە بچووکەکەی پاڵەوانەکە، بەستوور، بەدوادا هێنا. کەواتە کوشتنی زەریر ڕووداوە گرنگەکەی چیرۆکی بیدەڕەفشە؛ کردارە ناپاکەکە کە هەم ساتی سەرکەوتنی ئەوە و هەم هۆکاری ڕووخانەکەی.
جادووگەری دوژمن
لە نەریتەکەدا، بە تایبەتی لە یادگاری زەریرانی کۆندا، بیدەڕەفش وەک جادووگەر دەناسرێت، کەسێک کە جادووی تاریک بەکار دەهێنێت. ئەم تایبەتمەندییە خراپەکارییەکەی قووڵتر دەکات و یارمەتیی ڕوونکردنەوەی ئەوە دەدات کە چۆن توانی بە ناپاکی، نەک بە هێزی دادپەروەرانە، پاڵەوانێکی ئاوا بەهێز وەک زەریر ببەزێنێت.
نازناوی جادووگەر، کە لە سەرچاوە کۆنەکاندا بە بیدەڕەفش دراوە، دەیخاتە ڕیزی بەکارهێنەرانی جادووی تاریکی لایەنی دوژمن و پەیوەستی دەکات بە بابەتە دووبارەبووەکەی حەماسەکە: جادوو وەک چەکی دوژمنانی ئێران و ئایین. بیدەڕەفش وەک جادووگەر دەتوانی بە جادوو و فێڵ ئەوە ئەنجام بدات کە ڕەنگە بە جەنگی ڕاستگۆیانە نەیتوانیبایە. کوشتنی ناپاکانەی زەریری نەجیب لەگەڵ ئەم کەسایەتییەی دەگونجێت. وێناکردنی بیدەڕەفش وەک جادووگەر خراپەکارییەکەی قووڵتر دەکات؛ تەنها وەک جەنگاوەرێکی دوژمن نایناسێنێت، بەڵکو وەک کەسێک کە هونەرە تاریک و ناپاکەکان بەکار دەهێنێت، بکوژێکی گونجاوی پاڵەوانێکی نەجیب و بەشەرەف بە فێڵ و جادوو. ئەم تایبەتمەندییەی جادووگەر بیدەڕەفش لەنێو جەنگاوەرانی دوژمندا جیا دەکاتەوە و ناوبەدنامیی کردارەکەی زیاتر دەکات؛ چونکە بە جادوو و ناپاکی، نەک بە ئازایەتیی دادپەروەرانە، پاڵەوانی ئایینی کوشت. کەسایەتیی جادووگەری دوژمن بەشێکی گرنگی وێناکردنی بیدەڕەفشە، ئەو تایبەتمەندییە تاریک و ناپاکەی لەگەڵ بکوژی زەریری نەجیب دەگونجێت و دەیکاتە یەکێک لە خراپەکارەکانی شەڕە پیرۆزەکە.
تۆڵەکردنەوەی بەستوور
کوشتنی ناپاکانەی زەریر بێ تۆڵەکردنەوە نەمایەوە، چونکە فەرماندە نەجیبەکە کوڕێکی بچووکی بەجێ هێشت، بەستوور، کە تۆڵەی مردنی باوکی لە بیدەڕەفش دەکاتەوە.
کاتێک هەواڵی مردنی باوکی هات، بەستووری بچووک چووە مەیدانی شەڕ، تەرمەکەی باوکی دۆزییەوە و شیوەنی بۆ کرد. پاشان، هەرچەند بەهۆی تەمەنی کەمەوە ڕێگریی لێ کرابوو بجەنگێت، سەرپێچی لە فەرمانی پاشا کرد و سوار بوو و چووە ناو شەڕ بۆ تۆڵەکردنەوەی باوکی. لە یادگاری زەریرانی کۆندا، بەستووری کوڕ تۆڵەی باوکی بەوە کردەوە کە تیرێکی بە دڵی بیدەڕەفشدا کرد، ئەو جادووگەرەی زەریری کوشتبوو؛ بەم شێوەیە بە دەستی خۆی تۆڵەی مردنی باوکی کردەوە. ئەوەی بکوژی ناپاکی زەریری نەجیب بە دەستی خودی کوڕە بچووکەکەی پاڵەوانەکە، کە تەنها کوڕێک بوو، ڕووخێت، پێچەوانەبوونەوەیەکی گونجاو و ڕازیکەری ڕەوتی چیرۆکەکەیە؛ سزادانی خراپەکارەکە بە دەستی منداڵە تۆڵەکەرەوەکە. تۆڵەکردنەوەی بەستوور چارەسەری کۆتاییی چیرۆکی بیدەڕەفشە، ڕووخانی خراپەکارەکە بە سزای دادپەروەرانەی کردارە ناپاکەکەی. لە هەندێک گێڕانەوەی دیکەدا، کوشتنی بیدەڕەفش دەدرێتە پاڵ ئەسفەندیاری پاڵەوانی گەورە، برازای زەریر، بەڵام کۆنترین و بەناوبانگترین وەشان تۆڵەکردنەوەکە بە بەستووری کوڕ دەبەخشێت. لە هەردوو حاڵەتدا بکوژی ناپاکی زەریر بۆ تۆڵەکردنەوەی کردارەکەی بە مردنی خۆی گەیشت، خراپەکارەکە بە سزای دادپەروەرانە ڕووخا. تۆڵەکردنەوەی بەستوور لە بیدەڕەفش کۆتاییی ڕازیکەری چیرۆکەکەیە، سزادانی جادووگەرە ناپاکەکە بۆ کوشتنی پاڵەوانە نەجیبەکە.
هێما و واتا
بیدەڕەفش، پێش هەموو شتێک، وێنەی خراپەکاری ناپاک بەرجەستە دەکات؛ دوژمنێک کە بە فێڵ و هونەرە تاریکەکان سەر دەکەوێت، نەک بە ئازایەتیی ڕاستگۆیانە. وەک ئەو جادووگەرەی زەریری نەجیبی بە ناپاکی کوشت، نوێنەرایەتیی دوژمنی بێشەرەف دەکات؛ بەکارهێنەری جادووی تاریک کە کردارەکانی بە نهێنی و فێڵ دەناسرێن، لە بەرامبەر ئازایەتیی ڕاستگۆیانەی ئەو پاڵەوانانەی دژیانە.
بیدەڕەفش هەروەها ڕۆڵی ئەو خراپەکارە بەرجەستە دەکات کە کردارەکەی چیرۆکێکی تۆڵەکردنەوە دەخاتە جووڵە؛ چونکە کوشتنی ناپاکانەی زەریر لەلایەن ئەوەوە، تۆڵەکردنەوە هەستبزوێنەکەی بەستووری کوڕ هەڵدەخڕێنێت. بیدەڕەفش بەمە ئەرکێکی پێویست لە چیرۆکە پاڵەوانییەکەدا ئەنجام دەدات؛ خراپەکارێک کە دەبێت نادادپەروەرییەکەی وەڵام بدرێتەوە، بکوژێک کە مردنی خۆی شێوازی تاوان و سزای دادپەروەرانە تەواو دەکات. وەک جادووگەر و دوژمنی ئایین، هەروەها هێزەکانی جادووی تاریک و دژایەتیی ئایینە نوێیەکە بەرجەستە دەکات کە پاڵەوانەکانی شەڕە پیرۆزەکە دژیان دەجەنگن. لە هەموو ئەمانەدا بیدەڕەفش کەسایەتییەکی گرنگە، کە خراپەکاری ناپاک، بەکارهێنەری هونەرە تاریکەکان و ئەو دوژمنە بەرجەستە دەکات کە کردارە نادادپەروەرانەکەی چیرۆکی تۆڵەکردنەوە دەخاتە جووڵە. ئەو جادووگەرەیە کە زەریری نەجیبی کوشت، یەکێک لە خراپەکارە دیارەکانی شەڕە پیرۆزەکە لەپێناو ئایین؛ ناوبەدنامییەکەی تەنها بە دادپەروەریی ڕازیکەری ڕووخانی خۆی بە دەستی کوڕە تۆڵەکەرەوەکەی پاڵەوانەکە هاوتا دەبێت.
بیدەڕەفش و کورد
بیدەڕەفش، وەک هەموو کەسایەتییەکانی شانامە، سەر بە میراتە حەماسی و ئەفسانەییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیان تێدایە. سەرەڕای ئەوە، چیرۆکەکەی ڕەگی لە یادگاری زەریرانی کۆندا هەیە، کە یەکێکە لە کۆنترین شیعرە پاڵەوانییە ئێرانییە ماوەکان و بەرهەمێکی کۆنترین چینەکانی نەریتە هاوبەشە ئێرانییەکەیە.
بۆ کورد، وەک گەلێکی ئێرانی، کەسایەتی و چیرۆکەکانی شانامە و ئەو نەریتە پاڵەوانییە کۆنەی شانامە لێیەوە سەرچاوە دەگرێت، بەشێکن لە جیهانی فراوانتری کەلتووری و ئەفسانەیی کە کورد سەر بەوەن. چیرۆکی بیدەڕەفش، کوشتنی زەریر لەلایەن ئەوەوە و ڕووخانی خۆی، دەگەڕێتەوە بۆ کۆنترین چینەکانی ئەم نەریتە هاوبەشە لە یادگاری زەریراندا؛ شیعرێک کە زۆر لە حەماسەکەی فیردەوسی کۆنترە. ڕاستگۆیانە و وردە کە بیدەڕەفش وەک بەشێک لە ئەم میراتە هاوبەشەی گەلە ئێرانییەکان تێبگەین، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد؛ بەڕاستی ئەو خراپەکارێکی لایەنی دوژمنە، جادووگەرێکی تورانی. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بەشدارە لە میراتە فراوان و کۆنەکەی حەماسەکەدا، کە چیرۆکی بیدەڕەفشی ناپاک و زەریری نەجیب بەشێکە لێی. ئەم چیرۆکە سەر بە گەنجینە هاوبەشەکەی چیرۆکی پاڵەوانیی ئێرانییە کە کورد شان بە شانی میراتگرانی دیکەی نەریتەکە وەک هی خۆی بەهای بۆ دادەنێت. کەواتە بە ناساندنی بیدەڕەفش کەسایەتییەکی میراتە هاوبەش و کۆنە ئێرانییەکە دەناسێنین کە کورد، وەک گەلێکی ئێرانی، شان بە شانی دراوسێکانی میراتگری ئەوەیە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
کێ بیدەڕەفشی کوشت، بەستوور یان ئەسفەندیار؟ نەریتەکان جیاوازن. لە یادگاری زەریرانی کۆندا، کە کۆنترین سەرچاوەیە، بەستووری کوڕ، کوڕە بچووکەکەی زەریر، تۆڵەی باوکی بەوە دەکاتەوە کە تیرێک بە دڵی بیدەڕەفشدا دەکات. لە هەندێک گێڕانەوە و پوختەی دیکەدا، کوشتنی بیدەڕەفش دەدرێتە پاڵ ئەسفەندیاری پاڵەوانی گەورە، برازای زەریر و کوڕی گوشتاسپ. کۆنترین و بەناوبانگترین وەشان تۆڵەکردنەوەکە بە بەستووری کوڕ دەبەخشێت؛ ئەمە هەستبزوێنترین و ئەو شێوەی چیرۆکەکەیە کە بە فراوانی لە یادەکاندا ماوەتەوە. ئەم جیاوازییە جیاوازیی سەرچاوە و چینەکانی نەریتەکە ڕەنگ دەداتەوە.
ئایا بیدەڕەفش جادووگەر بوو یان تەنها جەنگاوەر؟ نەریتەکە، بە تایبەتی یادگاری زەریرانی کۆن، بیدەڕەفش وەک جادووگەرێک دەناسێنێت کە جادووی تاریک بەکار دەهێنێت، هەروەها جەنگاوەر و نێردراوی ئەرجاسپ بوو. ئەم تایبەتمەندییەی جادووگەر خراپەکارییەکەی قووڵتر دەکات و یارمەتیی ڕوونکردنەوەی ئەوە دەدات کە چۆن توانی بە ناپاکی و فێڵ، نەک بە جەنگی دادپەروەرانە، پاڵەوانێکی ئاوا بەهێز وەک زەریر ببەزێنێت. باشترین تێگەیشتن لێی ئەوەیە کە هەم جەنگاوەرێکی پێشەنگی دوژمنە و هەم بەکارهێنەری هونەرە تاریکەکان، جادووگەرە ناپاکەکەی لایەنی دوژمن.
ئایا بیدەڕەفش کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شانامە، سەر بە میراتە حەماسییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیان تێدایە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. بەڕاستی ئەو خراپەکارێکی لایەنی دوژمنی تورانییە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بەشدارە لە میراتە فراوان و کۆنەکەی حەماسەکەدا، کە کەسایەتییەکانی، پاڵەوان و خراپەکار بە یەکەوە، بەشێکن لە نەریتە هاوبەشە ئێرانییەکە کە کورد شان بە شانی دراوسێکانی میراتگری ئەوەیە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
زەریر: ئەو پاڵەوانە نەجیبەی بیدەڕەفش بە ناپاکی کوشتی
بەستوور: ئەو کوڕەی بە کوشتنی بیدەڕەفش تۆڵەی باوکی کردەوە
ئەرجاسپ: ئەو پاشای تورانەی بیدەڕەفش خزمەتی دەکرد
گوشتاسپ: پاشای ئێران و برای زەریر
ئەسفەندیار: ئەو شازادەی لە هەندێک گێڕانەوەدا کوشتنی بیدەڕەفشی پێ دەدرێت
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی شەڕەکە بەرگری لە ئایینەکەی دەکرد
لوهراسپ: پاشای پێشووی بەساڵاچووی هەمان سەردەم
شانامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسە گەورەکەی ئێران
پرسیارە باوەکان
بیدەڕەفش لە شانامەدا کێیە؟
بیدەڕەفش، کە بە بیدەرەفش یان ویدڕەفشیش دەنووسرێت، جەنگاوەر و جادووگەرێکی تورانیی شانامەیە، نێردراوی ئەرجاسپی پاشای دوژمن و جەنگاوەرێکی پێشەنگی دوژمن لە شەڕە گەورەکە لەسەر ئایینە نوێیەکە. پێش هەموو شتێک وەک بکوژی ناپاکی زەریری فەرماندەی نەجیبی ئێرانی، برای گوشتاسپ پاشا، لە یادەکاندا ماوەتەوە؛ ئەو لە شەڕەکەدا بە فێڵ کوشتی. بەستووری کوڕە بچووکەکەی زەریر تۆڵەی لێ کردەوە و کوشتی.
بیدەڕەفش چۆن زەریری کوشت؟
نەریتەکە کوشتنی زەریر وەک کردارێکی ناپاک پیشان دەدات کە بە فێڵ یان جادوو ئەنجام درا، نەک لە جەنگێکی دادپەروەرانە و ئاشکرادا؛ چونکە زەریر پاڵەوانێکی بەهێز بوو و بە هێزی ڕاستگۆیانە بە ئاسانی بەزاندنی نەدەکرا. بیدەڕەفش، کە لە سەرچاوە کۆنەکاندا وەک جادووگەر دەناسرێت، فەرماندە نەجیبەکەی بە نهێنی یان جادووی تاریک کوشت؛ بە شێوەیەک لێی دا کە نەریتەکە وەک ناپاک و بێشەرەفانە سەرکۆنەی دەکات، لێدانێکی دژوار بۆ ئێران و دۆزی ئایین.
کێ تۆڵەی مردنی زەریری کردەوە؟
بەستوور، کوڕە بچووکەکەی زەریر، تۆڵەی زەریری کردەوە. کاتێک هەواڵی مردنی باوکی هات، بەستوور چووە مەیدانی شەڕ، شیوەنی بۆ باوکی کرد و پاشان، هەرچەند بەهۆی تەمەنی کەمەوە ڕێگریی لێ کرابوو بجەنگێت، سەرپێچی لە پاشا کرد و سوار بوو و چووە ناو شەڕ. لە یادگاری زەریرانی کۆندا، کوڕەکە تۆڵەی باوکی بەوە کردەوە کە تیرێکی بە دڵی بیدەڕەفشدا کرد؛ ئەو جادووگەرەی زەریری کوشتبوو. لە هەندێک گێڕانەوەی دیکەدا کوشتنەکە دەدرێتە پاڵ ئەسفەندیاری پاڵەوان.
ئایا بیدەڕەفش جادووگەر بوو؟
بەڵێ؛ نەریتەکە، بە تایبەتی یادگاری زەریرانی کۆن، بیدەڕەفش وەک جادووگەرێک دەناسێنێت کە جادووی تاریک بەکار دەهێنێت، هەروەها جەنگاوەر و نێردراوی ئەرجاسپ بوو. ئەم تایبەتمەندییە خراپەکارییەکەی قووڵتر دەکات و یارمەتیی ڕوونکردنەوەی ئەوە دەدات کە چۆن بە ناپاکی و فێڵ، نەک بە جەنگی دادپەروەرانە، پاڵەوانێکی ئاوا بەهێز وەک زەریری بەزاند. باشترین تێگەیشتن لێی ئەوەیە کە هەم جەنگاوەرێکی پێشەنگی دوژمنە و هەم بەکارهێنەری هونەرە تاریکەکان، جادووگەرە ناپاکەکەی لایەنی دوژمن.
ڕۆڵی بیدەڕەفش پێش شەڕ چی بوو؟
پێش شەڕ، بیدەڕەفش یەکێک لەو نێردراوانە بوو کە ئەرجاسپی پاشای توران بە نامەیەکی هەڕەشەئامێزەوە بۆ ئێرانی ناردن؛ داوای دەکرد گوشتاسپ پاشا و ئێرانییەکان واز لە ئایینە نوێیەکەی زەردەشت بهێنن. کاتێک گوشتاسپ بە ڕاوێژی پێغەمبەر داواکارییەکەی ڕەت کردەوە، شەڕ هەڵگیرسا و بیدەڕەفش وەک جەنگاوەرێکی پێشەنگی دوژمن بەشداری کرد. ڕۆڵەکەی وەک نێردراو و جەنگاوەر کەسایەتییەکی خاوەن پێگەی لایەنی تورانی لێ دەکات.
ئایا بیدەڕەفش کەسایەتییەکی کوردە؟
بیدەڕەفش سەر بە میراتە حەماسییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیان تێدایە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. بەڕاستی ئەو خراپەکارێکی لایەنی دوژمنی تورانییە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بەشدارە لە میراتە فراوان و کۆنەکەی حەماسەکەدا، کە کەسایەتییەکانی، پاڵەوان و خراپەکار بە یەکەوە، بەشێکن لە نەریتە هاوبەشە ئێرانییەکە کە کورد شان بە شانی دراوسێکانی میراتگری ئەوەیە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بیدەڕەفش (Biderafsh) - Wikipedia
یادگاری زەریران (Memorial of Zarer / Ayadgar-i Zariran) - avesta.org
Ayadgar-i Zariran (یادگاری زەریران) - تێڕوانینێکی گشتی
ئەسفەندیار - Encyclopaedia Iranica