Nêrîna Giştî
Dîroka Kurdî bi siyaseta cîhanî re girêdayî ye û nasnameya xweragir û mîrata çandî ya gelê Kurd li Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyê derdixe holê. Gotar tevgerên wan ên dîrokî, kesayetiyên bibandor ên wek Mistefa Barzanî û Ebdullah Ocalan û bandora siyaseta navneteweyî ya li daxwazên xweseriya Kurdan vedikole. Her çend pirsgirêkên berdewam, di nav de nakokiyên Sûriye û Iraqê û aloziyên Tirkiyeyê, hene jî, civaka Kurdî berevaniya maf û nûnertiyê didomîne û girîngiya parastina dîrok û çanda xwe ji bo nifşên paşerojê derdixe holê.
Naverok
Têgihiştina Nasname Û Mîrata Kurdî
Tevgerên Dîrokî Yên Destpêkê Yên Kurdan
Neteweperweriya Kurdî Û Geşedanên Siyasî Di Sedsala 20an De
- Kesayetiyên Giştî Yên Bibandor Ên Kurd
Rola Siyaseta Cîhanî Di Şikldana Daxwazên Kurdan De
Pirsgirêkên Îroyîn Û Derfetên Paşerojê
Parastina Dîroka Kurdî Ji Bo Paşerojê
- Girîngiya dîroka Kurdî di siyaseta cîhanî de çi ye?
- Çi nasname û mîrata Kurdî diyar dike?
- Tevgerên dîrokî yên sereke yên Kurdan çi bûn?
- Neteweperweriya Kurdî di sedsala 20an de çawa geş bûye?
- Gelê Kurd îro bi çi pirsgirêkan re rû bi rû ye?
Ev tevna dewlemend a dîroka Kurdî bi awayekî tevlihev di nav vegotina berfirehtir a siyaseta cîhanî de hatiye honandin. Gelê Kurd, ku li herêmên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyê dijî, ji mêj ve hem di welatên xwe hem di tevahiya Rojhilata Navîn de roleke girîng lîstiye. Di vê gotarê de em dê li tevgerên dîrokî, kesayetiyên giştî yên bibandor û mîrata mayînde ya çand û mîrata Kurdistanê bigerin, her wiha bandora siyaseta cîhanî ya li ezmûna Kurdî vekolin.
Têgihiştina Nasname Û Mîrata Kurdî
Berî ku di tevliheviya dîroka Kurdî de bigerin, divê em fam bikin ka çi nasnameya Kurdî diyar dike. Gelê Kurd ziman, çand û mîrateke dîrokî ya dewlemend û taybet bi hev re parve dike ku rehên wan di herêmên lê dijîn de kûr in. Nasnameya wan bi rewşeke çandî ya taybet hatiye avakirin, di nav de muzîka kevneşopî, govend, cilûberg û folkloreke dewlemend ku rehên wan ên kevnar nîşan dide.
Di dirêjahiya sedsalan de gelê Kurd nasnameyeke xweragir ava kiriye ku bi kevneşopiyên devkî û peyva nivîskî hatiye parastin. Dema ew rewşên siyasî yên diguherin derbas dikin, xweragiriya çand û mîrata Kurdistanê şahidiya ruhê wan ê mayînde û pabendbûna bi rehên xwe re dimîne.
Tevgerên Dîrokî Yên Destpêkê Yên Kurdan
Navhatinên herî kevn ên Kurdan vedigerin sedsala 8an berî zayînê, dema wan re «Med» dihat gotin. Med gelê Îranî yê kevnar bûn ku di avakirina yek ji împaratoriyên herî mezin ên cîhana kevnar de roleke girîng lîstin. Têgihiştina vê paşxaneyê ji bo famkirina şiklgirtinên destpêkê yên nasnameya neteweyî ya Kurdî pêwîst e.
Di serdema navîn de Kurdan gelek mîrektî û xanedan ava kirin, bi taybetî împaratoriyên Zend û Eyûbî. Van dewletên destpêkê yên Kurdî beşeke girîng di tevger û dîplomasiya dîrokî ya Kurdî de nîşan dan û rola çalak a serokên Kurd di siyaseta herêmî de derxistin holê. Neseba kesayetiyên dîrokî yên Kurd ên wek Selaheddîn, serok û generalekî leşkerî yê navdar ê bi rola xwe ya di Şerên Xaçparêzan de tê naskirin, bandora wan a li bûyerên dîrokî derveyî sînorên wan ên nêzîk derdixe holê.
Neteweperweriya Kurdî Û Geşedanên Siyasî Di Sedsala 20an De
Sedsala 20an xalek veguherîner di dîroka Kurdî de nîşan da, dema lêgerîna Kurdan a xweserî û naskirina neteweyî xurt bû. Piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî piştî Şerê Cîhanê Yê Yekem, gelê Kurd xwe di nav gelek dewletên neteweyî de parçebûyî dît, di nav de Iraq, Tirkiye, Îran û Sûriye. Vê parçebûnê bingehê bilindbûna neteweperweriya Kurdî danî, ku avakirina dewleteke yekgirtî ya Kurdî dixwest.
Di dirêjahiya sedsalê de gelek serhildan û tevgerên şoreşgerî yên girîng derketin holê ji bo bi destxistina maf û naskirina gelê Kurd. Ev tevger û dîplomasiya dîrokî ya Kurdî pir caran bi tepisandin û berxwedana hikûmetên derdorê re rû bi rû bûn û ev bû sedema çerxeke nakokî û danûstandinê. Kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd ên wek Mistefa Barzanî li Iraqê û Ebdullah Ocalan li Tirkiyeyê bi berevaniya mafên gelê Kurd bandor li rewşa siyasî kirin.
Kesayetiyên Giştî Yên Bibandor Ên Kurd
Mistefa Barzanî: Ew wek kesayetiyekî girîng di tevgera neteweperweriya Kurdî de navdar e; Barzanî berevaniya maf û xweseriya Kurdan li Iraqê kir.
Ebdullah Ocalan: Damezrînerê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK), wî di berevaniya mafên Kurdan li Tirkiyeyê de roleke girîng lîst. Ramanên wî yên siyasî îlham dane gelek kesên di civaka Kurdî de.
Mesûd Barzanî: Mesûd Barzanî rêya bavê xwe şopand û wek serokê Herêma Kurdistanê li Iraqê xizmet kir, girîngiya demokrasî û xwerêveberiyê ji bo gelê Kurd derxist holê.
Rola Siyaseta Cîhanî Di Şikldana Daxwazên Kurdan De
Dema daxwazên xwebiryardana Kurdan dest bi şiklgirtinê kirin, siyaseta cîhanî di têkoşînên wan de roleke her mezintir lîst. Hêzên mezin ên cîhanê, bi taybetî di serdema Şerê Sar de, pir caran pirsgirêka Kurdî di çarçoveya berjewendiyên xwe yên siyasî de didîtin. Ev destwerdan, çi bi şêwaza piştgirî çi bi şêwaza redkirinê, encamên girîng li tevger û dîplomasiya dîrokî ya Kurdî hebûn.
Li Iraqê Şerê Kendavê di destpêka salên 1990an de derfeteke kurt a bihêzbûna Kurdan pêşkêş kir, dema hêzên navneteweyî ji bo parastina wan ji tepisandina Seddam Huseyn destwerdan kirin. Ev destwerdan demeke girîng ji bo gelê Kurd temsîl kir û beşdariya siyasî ya zêdetir li qada cîhanî teşwîq kir. Damezrandina Hikûmeta Herêmî Ya Kurdistanê (KRG) piştî êrişa Iraqê ya bi serokatiya Amerîkayê di 2003an de nîşan da ka siyaseta cîhanî çawa rasterast xweseriya Kurdî şikl da.
Pirsgirêkên Îroyîn Û Derfetên Paşerojê
Îro gelê Kurd di lêgerîna mafên xwe de bi gelek pirsgirêkan re rû bi rûbûna xwe didomîne. Nakokiyên berdewam ên li Sûriye û Iraqê rewş tevlihevtir kirine, lê wan derfetên xwerêveberiya Kurdî jî pêşkêş kirine. Derketina tevgerên Kurdî li Sûriyê, wek Yekîneyên Parastina Gel (YPG) û Yekîneyên Parastina Jin (YPJ), bala civaka navneteweyî û piştgiriya wê kişandiye û naskirina zêde ya beşdarî û têkoşînên Kurdan nîşan dide.
Her wiha aloziyên berdewam li Tirkiyeyê yên têkildarî PKK û gelê Kurd hê çareser nebûne. Hikûmeta Tirkiyeyê bi dîrokî helwesteke hişk li hember her vegotina neteweperweriya Kurdî ragihandiye û kesayetiyên giştî û çalakvanên Kurd xistine xeterê. Ev hawîrdoreke tirs û nezelaliyê ava dike û pêşveçûna danûstandinên aştiyê disekinîne.
Parastina Dîroka Kurdî Ji Bo Paşerojê
Vegotina dîroka Kurdî piralî ye û di bin bayên siyasî yên diguherin de geşedana xwe didomîne. Karê dîroknas, nivîskar û çalakvanên çandî di parastina tomarên têkoşîn, çand û serkeftinên Kurdî de roleke girîng dilîze. Ji lêkolîna akademîk heta çîrokbêjiya civakî, pabendbûna parastina çand û mîrata Kurdistanê misoger dike ku nifşên paşerojê bi rehên xwe re girêdayî bimînin.
Di serdema dîjîtal de belavkirina zanîna li ser dîroka Kurdî ji her demê girîngtir e. Medyaya civakî, platformên serhêl û çavkaniyên perwerdeyê rê ji bo parvekirina ezmûn, vegotinên dîrokî û daxwazên gelê Kurd pêşkêş dikin. Civaka Kurdî bi zêdekirina hişyariya têkoşîna xwe têgihiştina cîhanî dewlemend dike û piştgiriya bi komên din ên dûrxistî li seranserê cîhanê re xurt dike.
Girîngiya Rêwîtiya Sibê
Rêwîtiya gelê Kurd hê ji qedandinê dûr e. Her çend ew bi pirsgirêkên rehên wan di tevger û dîplomasiya dîrokî ya Kurdî de ne re rû bi rû ne jî, bi xweragirî û hêviyê ber bi pêş ve diçin. Kesayetiyên giştî yên Kurd bi berevaniya maf û nûnertiyê îlhamdanê ji nifşên nû re didomînin û misoger dikin ku ruhê çanda Kurdî li qada cîhanî geş bibe.
Dema em bi hev re li borî û niha dinêrin, divê girîngiya bihêzkirina dengên Kurdî di gotûbêja berfirehtir a xwebiryardan, parastina çandî û mafên mirovan de nas bikin. Pejirandina dîrokê hem kesên ji bo dadê têkoşîn kirine bi rûmet digire hem rê li paşerojeke ronîtir vedike, ku pircurî tê pîroz kirin û mîrata Kurdî ji bo nifşên bê didome.
Pirsên Gelemperî
Girîngiya dîroka Kurdî di siyaseta cîhanî de çi ye?
Dîroka Kurdî bi siyaseta cîhanî re bi kûrahî girêdayî ye û rola girîng a gelê Kurd di welatên xwe û Rojhilata Navîn de nîşan dide. Tevgerên wan ên dîrokî û mîrata çandî di nav rewşên siyasî yên diguherin de nasnameya wan ava kirine.
Çi nasname û mîrata Kurdî diyar dike?
Nasnameya Kurdî bi ziman, çand û mîrateke dîrokî ya dewlemend û taybet tê naskirin, di nav de muzîka kevneşopî, govend, cilûberg û folklor ku rehên wan ên kevnar nîşan dide.
Tevgerên dîrokî yên sereke yên Kurdan çi bûn?
Navhatinên herî kevn ên Kurdan vedigerin sedsala 8an berî zayînê wek Med. Di dirêjahiya dîrokê de wan mîrektî û xanedan ava kirin, di siyaseta herêmî de rolên girîng lîstin û nasnameyeke neteweyî ya bihêz ava kirin.
Neteweperweriya Kurdî di sedsala 20an de çawa geş bûye?
Di sedsala 20an de neteweperweriya Kurdî piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî xurt bû û serhildan û tevgerên girîng ên ji bo xweseriyê anîn; ew pir caran bi tepisandina hikûmetên derdorê re rû bi rû bûn.
Gelê Kurd îro bi çi pirsgirêkan re rû bi rû ye?
Gelê Kurd bi gelek pirsgirêkan re rû bi rû ye, di nav de nakokiyên berdewam li Sûriye û Iraqê, aloziyên li Tirkiyeyê yên têkildarî neteweperweriya Kurdî û hewcedariya piştgiriya navneteweyî ji bo bi destxistina xwerêveberî û naskirinê.