Sedsala 20an di dîroka kurdan de serdemeke girîng bû, ku daxwazên gelê kurd bi pêşketinên civakî û siyasî yên li seranserê Rojhilata Navîn re hev girêdan. Ji bilindbûna tevgerên serxwebûna kurdan heta zêdebûna kesayetên kurd ên jiyana giştî yên ji bo maf û nasînê parêzvanî dikirin, vê serdemê vegotineke tije têkoşîn, hêvî û lêgerîna bêrawestan a xweseriyê derbirî. Bi lêkolîna li van tevgeran, em dikarin paşxaneya berfirehtir a çand û mîrata Kurdistanê û awayê ku van hêmanan bandor li rewşa siyasî kirine baştir fêm bikin.
Destpêka hişmendiya siyasî ya kurdan
Di destpêka sedsala 20an de, tovên tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan dest bi rehgirtinê kirin. Bi paşketina Împaratoriya Osmanî re, kurdan xwe li ser du rêyan dîtin û di têkiliyeke tevlihev a bi dewletên nûderketî re rêya xwe digerandin. Nasnameya neteweyî dest bi geşbûnê kir û bi awayekî mezin ji nîqaşên cîhanî yên li ser çarenûsxwebiryardanê yên ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem derketin bandor girt.
Di van salên avaker de, rewşenbîr û rêberên kurd derketin û bingeha şiyarbûneke siyasî danîn. Damezrandina rêxistina kurd a «Civaka Kurd» di 1908an de dikare wek qonaxeke biryarker were dîtin, ku çarçoveyek ji bo parvekirina zanînê û parastina çandê di nav kurdan de peyda kir.
Neteweperweriya kurd û hewldana ji bo serxwebûnê
Rewşa piştî Şerê Cîhanê yê Yekem guherînên mezin anîn; Peymana Sèvresê (1920) di destpêkê de soza damezrandina dewleteke kurd da. Lê di dawiyê de devjêberdana vê sozê bû sedema bêhêvîbûneke berfireh û zemîna xurtbûna hestên neteweperweriyê di nav kurdan de amade kir.
Di salên 1920î û 1930î de, gelek serhildan li seranserê herêmên kurd ên Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyeyê derketin. Yek ji yên herî navdar Serhildana Şêx Seîd a 1925an li Tirkiyeyê bû, ku bi awayekî mezin di bin bandora prensîbên neteweperweriya kurd de bû. Her çend ev serhildan di dawiyê de hat tepeserkirin jî, wê biryardariya têkoşîna kurdan a ji bo mafan nîşan da.
Rola kesayetên dîrokî yên kurd
Di nav kesayetên dîrokî yên sereke yên kurd ên vê demê de kesên wek Şêx Seîd û paşê kesayetên wek Qazî Mihemed hebûn, ku bû sembola daxwazên gelê kurd. Damezrandina Komara Kurd a Mehabadê di 1946an de, her çend temenê wê kurt bû jî, Qazî Mihemed wek rêberekî û kesayetek kurd a girîng a jiyana giştî bilind kir û îhtîmalên xweserî û xwerêvebirinê nîşan dan.
Serdema Şerê Sar û daxwazên kurdan
Dema Şerê Sar pêş ket, têkiliyên hêzan li herêmên kurd careke din guherîn. Rikberiya navbera Yekîtiya Sovyetê û hêzên Rojavayî wateya wê ew bû ku tevgerên kurd gelek caran xwe li ber biryarên siyaseta navneteweyî bêparastin didîtin.
Li Iraqê, ev bi bilindbûna Partiya Beisê re bi taybetî eşkere bû; partiyê di destpêkê de hin baldan ji mafên kurdan re nîşan da. Lê rejîmê bi lez helwesta xwe guherand û ev bû sedema zordestiyeke berfireh li gelê kurd û berxwedêriyeke zêdetir derxist. Partiyên siyasî yên wek Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK) di vê serdema tevlihev de dest bi şekilgirtinê kirin û wek eniyên rêxistinkirî yên neteweperweriya kurd kar kirin.
Vejîna çandî di nav têkoşîna siyasî de
Di van demên nakokiyê de, daxwaza nasnameyeke kurd a taybet û parastina çand û mîrata Kurdistanê her ku diçû girîngtir bûn. Tevgerên çandî tevî zordestiya siyasî geş bûn û bûn sedema derketina derbirînên edebî û hunerî yên cuda ku nasnameya kurd diyar dikirin.
Edebiyat, muzîk û dansa kurd vejîneke nû derbas kirin û hunermendên herêmî navdar bûn. Kesayetên wek helbestvan Ebdulla Goran derketin û alîkarî kirin ku hestên gelekî ji mafên xwe bêpar derbirînin. Ev vejîna çandî gelek caran bi tevgerên siyasî re têk diçû, ji ber ku huner bû awayekî berxwedêriya li dijî zordestiyê û amûreke yekxistina kurdan li herêmên cuda.
Derketina tevgerên kurd ên nûjen
Dawiya sedsala 20an ji kurdan re guherîneke bingehîn di awayê dîtinê de anî. Bi hilweşîna rejîmên dîktatorî li herêmê re, fersendên nû yên beşdariya siyasî derketin. Şerê Kendavê yê destpêka salên 1990î xalek guherînê bû, ji ber ku demeke guncav peyda kir da tevgerên kurd mafên xwe bêtir diyar bikin.
Damezrandina herêmeke firînê lê qedexekirî li bakurê Iraqê piştî Şerê Kendavê xweseriyeke qismî ji bo herêmên kurd gengaz kir û bû sedema derketina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) di 1991an de. Ev di vegotina tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan de pêşketineke girîng bû, ji ber ku nasîneke fermî ya nasnameya siyasî ya kurd nîşan dida.
Têkiliyên navneteweyî û doza kurd
Di heman demê de, mijarên derdora pirsgirêka kurd bêtir bala navneteweyî kişandin. Di salên 1990î de, rêberên kurd ên cuda li qada cîhanî bûn kesayetên kurd ên jiyana giştî; wan parêzvaniya mafên gelê xwe kir û li hevpeymaniyan bi aliyên navneteweyî re geriyan. PKK (Partiya Karkerên Kurdistanê), her çend nakokî li ser wê hebûn jî, bi têkiliya xwe ya nakok a bi dewleta tirk re pirsgirêkên kurdan bêtir xistin pêşiya danûstandinên cîhanî.
Berjewendiyên Rojavayî li herêmê, bi taybetî yên têkildarî petrol û jeopolîtîkê, vegotinên derdora tevgerên kurd tevlihevtir kirin; hin kurdan digotin ku hêzên Rojavayî gelek caran di berjewendiya hevpeymaniyên stratejîk de dijwariyên wan li kêlekê dihiştin.
Hezarsala nû: hêvî û zehmetî
Bi ketina sedsala 21an re, kurdan pêşketinên mezin kirine, lê hîn jî bi zehmetiyên giran re rû bi rû ne. Ji desthilatdariyê xistina Saddam Huseyn di 2003an de deriyên nû ji xweseriya kurdan li Iraqê re vekirin, lê nakokiyên ku li Sûriye û Tirkiyeyê derketin dijwariyên nû anîn. Şerê navxweyî yê Sûriyeyê fersend da kurdên Sûriyeyê ku Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê (Rojava) damezrînin; vê rêveberiyê îhtîmalên xwerêvebirin û pratîkên demokratîk nîşan dan.
Têkiliyên siyasî yên nûjen ên kurdan
Îro, gelek kesayetên dîrokî yên kurd beşdarî şekildana rewşa siyasî li seranserê herêmê dibin. Rêberên wek Salih Muslim û Mesûd Barzanî bûne kesayetên sereke û bandor li siyasetên hem herêmî hem navneteweyî yên têkildarî pirsgirêkên kurdan dikin.
Têkiliya navbera tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan berdewam dike; komên kurd stratejiyan diafirînin da li ser hebûna xwe di çarçoveyên welatên ku tê de dijiyan de danûstandinê bikin. Paşxaneya dîrokî ya wan bi kûrahî daxwazên wan ên niha şekil dide; ew di heman demê de ku ji bo mafên siyasî têdikoşin, bi baleke taybet li ser xurtkirina mîrata xwe ya çandî radiwestin.
Ruhê bêlerizîn: mîrata kurdan berdewam e
Rêwîtiya tevgerên siyasî yên kurd li seranserê sedsala 20an rêwîtiyeke berxwedêriyê ye; ew têkoşînên gelekî nîşan dide ku biryar daye di nav dijwariyan de nasname û mafên xwe diyar bike. Dema em li dîroka kurdan difikirin, eşkere dibe ka mîrat, çand û daxwazên siyasî yên wan çiqas ji nêz ve bi hev re girêdayî ne. Îro, kurd berdewamî şekildana vegotina xwe dikin; bi berdewamiya çanda xwe û girîngiya rêberên wan ên parêzvaniya mafên wan dikin, rewşa Rojhilata Navîn ji nû ve pênase dikin. Pêşeroj îhtîmalên mezin dihewîne û, dema kurd ber bi pêş ve diçin, ew wek hêzeke jiyanî di siyaseta herêmî û cîhanî de dimînin, bi têkoşîna xwe ya ji bo nasîn û rûmetê ve girêdayî. Mîrata wan tenê ya zordestiyê nîne; ew şahidiya ruhê mayînde yê gelekî ye ku bêdengkirinê qebûl nake.
Pirsên pir tên kirin
Sedsala 20an ji bo gelê kurd çi girîngiyek hebû?
Sedsala 20an ji bo gelê kurd serdemeke berxwedêrî û têkoşînê bû, ku bi bilindbûna tevgerên serxwebûnê û parêzvaniya maf û nasîna wan tê naskirin.
Hişmendiya siyasî ya kurdan di destpêka sedsala 20an de çawa dest bi pêşketinê kir?
Hişmendiya siyasî ya kurdan bi paşketina Împaratoriya Osmanî re dest bi pêşketinê kir, ji nîqaşên cîhanî yên li ser çarenûsxwebiryardanê bandor girt û bi damezrandina rêxistinên wek «Civaka Kurd» di 1908an de xurt bû.
Di serdema piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de, hin bûyerên sereke yên neteweperweriya kurd çi bûn?
Peymana Sèvresê di 1920an de di destpêkê de soza dewleteke kurd da, lê devjêberdana wê bû sedema serhildanan di salên 1920î û 1930î de; di nav wan de Serhildana Şêx Seîd a 1925an hebû, ku hestên neteweperweriya kurd diyar kirin.
Bandora Şerê Kendavê li tevgerên kurd çi bû?
Şerê Kendavê bû sedema damezrandina herêmeke firînê lê qedexekirî li bakurê Iraqê, ku xweseriyeke qismî da herêmên kurd û di dawiyê de bû sedema damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) di 1991an de.
Têkoşîna kurdan a ji bo mafên siyasî di sedsala 21an de çawa pêş ketiye?
Di sedsala 21an de, kurdan ji bo xweseriyê pêşketinên mezin kirine, lê hîn jî bi zehmetiyan re rû bi rû ne, bi taybetî li Sûriye û Tirkiyeyê; di heman demê de rêberên nûjen ên wek Salih Muslim û Mesûd Barzanî bandor li siyasetên herêmî û navneteweyî dikin.