Nêrîneke giştî
Ev gotar dîroka dewlemend a gelê Kurd vedikole û têkoşînên wan ên xweserî û naskirinê ji dawiya sedsala 19an heta îro bi hûrgilî rave dike. Kesayetiyên sereke yên Kurd, serhildan û tevgerên girîng nîşan dide, di nav wan de bandora Şerê Cîhanê yê Yekem, bilindbûna neteweperweriya Kurdî û şerê berdewam ê li dijî zordariyê. Gotar li dijwariyên dawîn, derfetên çarenûsiya xwe û girîngiya naskirina siyasî û dîplomasiya herêmî ji bo paşerojeke ronîtir a gelê Kurd jî disekine.
Naverok
Destpêka sedsala 20an: Demeke têkoşînê
Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem: Nûbûna armancên Kurdan
Tevgerên azadiya Kurdan ên sedsala 20an
Sedsala 21an: Bilindbûna ber bi çarenûsiya xwe ve
Dijwariyên rûbirû: Rêya pêşerojê
Mîrata serhildanên Kurd: Paşerojeke ronî
- Kîjan bûyerên dîrokî beşdarî bilindbûna neteweperweriya Kurdî bûn?
- Serhildanên girîng di dîroka Kurdan de kîjan bûn?
- Şerê Cîhanê yê Duyem çi bandor li têkoşîna Kurdan a xweseriyê kir?
- Hêzên Kurd di şerê li dijî DAÎŞê de çi rol lîstin?
- Gelê Kurd îro di lêgerîna maf û naskirinê de bi çi dijwariyan re rû bi rû ye?
Çîroka gelê Kurd bi qasî çand û mîrata ku bingehê nasnameya wan e zindî û balkêş e. Ji demên kevnar ve herêma Kurdistanê şahidê dîrokeke aloz a bi gelek serhildan û rabûnan taybetkirî bûye. Di vê gotarê de em ê tevgerên dîrokî û dîplomasiya ku dîroka Kurdan teşe dane bidin ber çavan û kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd ên ji bo maf û naskirina gelê Kurd têkoşiyane nîşan bidin.
Kokên neteweperweriya Kurdî
Ji bo têgihiştina serhildanên Kurd, divê em berê li kokên neteweperweriya Kurdî binêrin ku di dawiya sedsala 19an de derket. Hilweşîna Împaratoriya Osmanî derî ji bo gelek komên etnîk, di nav wan de Kurdan, vekir da ku armancên xwe yên neteweyî îfade bikin. Kesayetiyên dîrokî yên Kurd wek Şêx Ubeydullah û Mehmûd Berzincî dest bi parastina mafên Kurdan kirin û di rewşa siyasî ya diguherî de pêdiviya xweserî û naskirinê destnîşan kirin.
Ev serdem xaleke veguherînê ya girîng bû, ji ber ku avabûna gelek komên siyasî yên Kurdî lezand. Armanca wan rûbirûbûna bi rejîmên zordar re bû ku dixwestin çand û nasnameya Kurdî bixin kenarê. Van tevgerên destpêkê bingehê silsileya serhildanên ku paşê hatin danî.
Destpêka sedsala 20an: Demeke têkoşînê
Di encamên Şerê Cîhanê yê Yekem de Peymana Sêvrê di sala 1920an de hat û soza damezrandina dewleteke Kurdî da. Lê ev soz bi Peymana Lozanê ya sala 1923an bi lez şikest û di civaka Kurd de bû sedema bêhêviyeke zêde. Ev xiyanet dê di salên 1920an û 1930an de pêleke serhildanên Kurd bişewitîne.
Serhildana Şêx Seîd (1925): Ev serhildana bi rêberiya Şêx Seîd bersivek ji bo siyasetên tepisîner ên Tirkiyeyê yên hedefgirtina gelê Kurd bû. Şêx Seîd wek kesayetiyeke girîng a dîrokî ya Kurd derket û mafên Kurdan, azadî û damezrandina hebûneke xweser a Kurdî parast.
Serhildana Agiriyê (1930): Ev xaleke din a bingehîn di dîroka Kurdan de bû; Serhildana Agiriyê dixwest li rojhilatê Tirkiyeyê dewleteke serbixwe ragihîne. Ev serhildan dijwariyên civakên Kurd ên li her du aliyên sînoran nîşan da û hêviyên hevpar ên Kurdan ên çarenûsiya xwe destnîşan kir.
Her du serhildan di yekgirtina Kurdan û destnîşankirina nasnameya wan a çandî li hember zordariyê de girîng bûn. Tevî paşveçûnên leşkerî, van tevgeran berxwedêriya giyanê Kurdî û biryardariya wan a bidestxistina xweseriyê nîşan da.
Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem: Nûbûna armancên Kurdan
Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, dema ku Rojhilata Navîn di nav guherînên kûr ên jeopolîtîk de bû, tevgerên dîrokî yên Kurd hêzeke nû girtin. Kesayetiyên giştî yên cuda yên Kurd derketin û li welatên wek Îraq, Îran, Tirkiye û Sûriyeyê mafên siyasî û naskirina çandî daxwaz kirin.
Li Îraqê mîrata Mehmûd Barzanî hê jî bandor li berxwedana berdewam a Kurdan dikir. Kurê wî, Mistefa Barzanî, di avabûna Partiya Demokrat a Kurdî (KDP) de wek lîstikvanekî sereke derket û tevgera neteweperweriya Kurdî li Îraqê rêberî kir.
Koça Kurdan a sala 1961an
Di sala 1961an de bi destpêka Şerê Yekem ê Îraq û Kurdan re xaleke bingehîn di dîroka Kurdan de pêk hat. Ev pevçûn bi redkirina naskirina xweseriya Kurdan ji aliyê hukûmeta Îraqê ve dest pê kir, tevî sozên di şoreşa sala 1958an de hatibûn dayîn. Şerê paşîn gelek Kurd neçar kir ku ji malên xwe birevin û li penaberiyê bigerin û rewşa pir dijwar a ku gelê Kurd di vê serdemê de dijî nîşan da. Damezrandina Hukûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) di sala 2005an de têkoşîna berdewam a xweseriyê, heta bi dehsalan paşê jî, destnîşan kir.
Tevgerên azadiya Kurdan ên sedsala 20an
Di beşa dawî ya sedsala 20an de serhildanên leşkerî û siyasî yên Kurd li herêmê zêde bûn. Di vê serdema aloz de gelek kesayetiyên sereke yên dîrokî yên Kurd navdar bûn û xewn û armancên gelê Kurd nîşan dan.
PKK û Ebdullah Ocalan: Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK), ku di sala 1978an de hat damezrandin, bi rêberiya Ebdullah Ocalan bû aliyekî girîng di têkoşîna Kurdan de. Di bin rêberiya wî de PKKê îdeolojiya Marksîst-Lenînîst pejirand û doza Kurdan bi tevgerên çepgir ên berfirehtir re girê da.
Şerê Navxweyî yê Kurdan (1994-1997): Têkoşînên hundirîn di nav civaka Kurd de bûn sedema pevçûnên di navbera KDP û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK) de. Ev şerê navxweyî bandoreke giran li rewşa siyasî ya axên Kurdî kir û aloziya tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan destnîşan kir.
Di dirêjahiya van serhildan û tevgeran de berxwedêriya gelê Kurd eşkere ma. Biryardariya bê dudilî ya têkoşîna ji bo nasnameyeke hevpar û ji nû ve pênasekirina siyaseta herêmî mîrata mayînde ya dîroka Kurdan nîşan da.
Sedsala 21an: Bilindbûna ber bi çarenûsiya xwe ve
Bi derbasbûna ber bi sedsala 21an ve, derketina kesayetiyên giştî yên nû yên Kurd û guherîna rewşa jeopolîtîk derfetên nû dan gelê Kurd da ku li pey mafên xwe biçe. Serhildanên dawîn, bi taybetî di Bihara Erebî û Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê de, ji bo Kurdan demeke taybet çêkirin da ku daxwazên xwe yên dirêj ên xweserî û çarenûsiya xwe biparêzin.
Şerê li dijî DAÎŞê
Şerê li dijî DAÎŞê hêzên Kurd, bi taybetî Yekîneyên Parastina Gel (YPG), jî anîn pêşiya bala navneteweyî. Rola wan a bingehîn di şerê li dijî komên tundrew de rê da wan ku piştgirî û naskirinê ji civaka navneteweyî bidest bixin û bi vî awayî çand û mîrata dewlemend û piralî ya Kurdistanê bêtir nîşan bidin.
Ev guherîna mezin ne tenê doza Kurdan xurt kir, lê ciwanên Kurd jî kirin kesayetiyên giştî yên bihêz ên ku li hemû aliyên siyasî daxwaza reform û naskirinê kirin. Vejîna neteweperweriya Kurdî asta cîhanî zindî kir, dema ku Kurdên li çar aliyên cîhanê di nav dijwariyên civakî û siyasî yên berdewam de ji bo mafên xwe kom dibûn.
Dijwariyên rûbirû: Rêya pêşerojê
Tevî pêşketinên balkêş, rêya pêş gelê Kurd hê jî tijî dijwarî ye. Têkiliyên aloz ên di navbera civakên Kurd û hukûmetên welatên ku lê dijîn de—Tirkiye, Îraq, Sûriye û Îran—pir caran hawîrdoreke alozî û bêbaweriyê çêdikin. Têkoşîna berdewam a maf, naskirin û xweseriyê hewldanên hevpar ên diyalog û dîplomasiyê pêwîst dike.
Naskirina siyasî: Divê naskirina çand û zimanên Kurdî di diyalogên neteweyî yên lihevhatinê de bê bicihkirin da ku Kurd di heman demê de ku beşdarî çarçoveyên berfirehtir ên siyasî dibin nasnameya xwe biparêzin.
Dîplomasiya herêmî: Beşdariya hewldanên dîplomatîk ên herêmî û navneteweyî ji bo bidestxistina çareseriyên mayînde ji bo mafên Kurdan pir girîng e.
Pêşketina aborî: Veberhênana di mezinbûn û pêşketina aborî de li herêmên Kurdî aramî û xwetêrkirineke zêdetir teşwîq dike û di heman demê de sedemên pevçûnê lawaz dike.
Mîrata serhildanên Kurd: Paşerojeke ronî
Destana serhildanên Kurd çîrokeke berxwedêrî, wêrekî û lêgerîna bê dudilî ya nasname, xweserî û naskirinê ye. Dema ku em li dîroka Kurdan difikirin û kesayetiyên dîrokî yên navdar ên Kurd ên ku vê çîrokê teşe dane nas dikin, em dibînin ka beşdariyên wan çawa îro jî dengvedanê dikin.
Di nav dijwariyên xwe de gelê Kurd hêzeke awarte nîşan daye û çand û mîrata wan hê jî geş dibin. Ber bi pêş ve, nêrîneke bi hêvî ji bo Kurdan li her derê ji nav xwelîya têkoşînên dîrokê ronahiyê dide. Bi xurtkirina yekîtiyê, pejirandina dîplomasiyê û parastina mafan, gelê Kurd dikare ber bi paşerojeke bi derfet, aşitî û naskirinê dewlemend ve biçe. Bila asoyeke ronî li pêş giyanê germ û domdar ê gelê Kurd hebe—cihek ku armancên dîrokî bi rastiyên berçav re li hev bên û serdemeke nû ya hêvî û pêşketinê bînin.
Pirsên pir tên pirsîn
Kîjan bûyerên dîrokî beşdarî bilindbûna neteweperweriya Kurdî bûn?
Neteweperweriya Kurdî di dawiya sedsala 19an de derket, bi piranî ji ber hilweşîna Împaratoriya Osmanî ku rê da gelek komên etnîk, di nav wan de Kurdan, armancên xwe yên neteweyî îfade bikin. Kesayetiyên sereke wek Şêx Ubeydullah û Mehmûd Berzincî di vê demê de mafên Kurdan parastin.
Serhildanên girîng di dîroka Kurdan de kîjan bûn?
Serhildanên navdar di dîroka Kurdan de Serhildana Şêx Seîd a sala 1925an, ku li dijî tepisandina Tirkiyeyê bû, û Serhildana Agiriyê ya sala 1930an, ku armanca ragihandina dewleteke serbixwe ya Kurdî li rojhilatê Tirkiyeyê hebû, di nav xwe de digirin.
Şerê Cîhanê yê Duyem çi bandor li têkoşîna Kurdan a xweseriyê kir?
Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem tevgera Kurdî lez girt, dema ku kesayetiyên siyasî yên nû derketin da ku li welatên wek Îraq, Îran, Tirkiye û Sûriyeyê mafên Kurdan û naskirina çandî biparêzin. Ev serdem destpêka pevçûna çekdar jî dît, bi taybetî Şerê Yekem ê Îraq û Kurdan di sala 1961an de.
Hêzên Kurd di şerê li dijî DAÎŞê de çi rol lîstin?
Hêzên Kurd, bi taybetî Yekîneyên Parastina Gel (YPG), di şerê li dijî DAÎŞê de roleke girîng lîstin û ji bo hewldanên xwe yên li dijî komên tundrew bala navneteweyî û piştgirî bidest xistin.
Gelê Kurd îro di lêgerîna maf û naskirinê de bi çi dijwariyan re rû bi rû ye?
Gelê Kurd bi dijwariyên berdewam re rû bi rû ye, di nav wan de têkiliyên aloz bi hukûmetên Tirkiye, Îraq, Sûriye û Îranê re û pêdiviya naskirina siyasî, dîplomasiya herêmî û pêşketina aborî da ku armancên xwe yên xweserî û mafan bidest bixe.