Destpêk
Siyamek kesayetiyek e ji berbangê herî destpêkê yê Şahnameyê, Pirtûka Padîşahan a farisî: kurê hêja yê padîşahê yekem Keyumers, şahzadeyekî xweşik û bifazîlet ku mirina wî bi destê Dêwê Reş mirina yekem a cîhanê, xemgîniya yekem û çirûska şer û tolhildana yekem e.
Di berbangê zêrîn ê cîhanê de, dema Keyumers wek padîşahê yekem hukum dikir û mirov û ajal bi hevahengiyê dijiyan, kurê wî yê hêja Siyamek şahîya dilê wî bû. Lê hesûdiya Ehrîmen, ruhê xerabiyê, ket ser şahzade û Siyamek bi destê Dêwê Reş, kurê dêw ê Ehrîmen, hat kuştin. Mirina wî aşitiya serdema zêrîn şikand û xemgîniya yekem anî cîhanê; xemgîniyek ku kurê wî Hûşeng tola wê hilda.
Wek hemû kesayetiyên Pirtûka Padîşahan, Siyamek aîdî mîrasa hevbeş a destanî û mîtolojîk a gelên Îranî ye; kevneşopiyek ku Kurd bi Farisan, Luran û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Naskirina Siyamek rûbirûbûn bi mirina yekem a destanê ye: şahzadeyê hêja ku kuştina wî ketina xerabî û mirinê di berbangê zêrîn ê cîhanê de nîşan dide, û xemgînî û tolhildana yekem a kevneşopiya mezin.
Naverok
Xemgîniya Yekem û Tolhildana Yekem
Siyamek Kî Ye?
Siyamek, ku carinan Siyamak tê nivîsîn, şahzadeyekî destpêka herî pêşîn a Şahnameyê ye, kurê yekane û hêja yê padîşahê yekem Keyumers. Ew wek xortekî xweşik û zana tê wesifandin, navdariyê dixwaze û ji aliyê hemûyan ve tê hezkirin; di berbangê zêrîn ê cîhanê de şahîya dilê bavê xwe ye. Lê şahzade bû hedefa hesûdiya Ehrîmen, ruhê xerabiyê, ku kurê wî yê dêw, Dêwê Reş, artêşek kom kir û li dijî padîşahiyê şer kir. Di şerê yek li hember yek de, Siyamek bi destê Dêwê Reş hat kuştin û mirina wî mirina yekem a cîhanê ye, xemgîniya yekem a ku dikeve serdema zêrîn. Tola kuştina Siyamek kurê wî Hûşeng hildide, ku artêşekê li dijî dêwan rêberî dike û serdikeve Dêwê Reş, û bi demê dibe cîgirê Keyumers. Siyamek wek kesê yekem ê ku dimire tê bîranîn, şahzadeyê hêja ku mirina wî ketina mirin û xerabiyê di cîhanê de nîşan dide.
Kurê Padîşahê Yekem
Siyamek kurê Keyumers bû, padîşahê yekem ê cîhanê û, di kevneşopiyê de, mirovê yekem; serwerê çiyê ku di bin desthilatdariya wî de şaristanî di berbangê zêrîn ê serdemê de dest pê kir. Wek kurê yekane û hêja yê vî padîşahê yekem, Siyamek di destpêka herî pêşîn a destanê de cihekî taybet ê evîn û girîngiyê girtibû.
Di kevneşopiyê de, Keyumers bi hemû dilê xwe ji kurê xwe Siyamek hez dikir û dîtina şahzadeyê ciwan tiştê yekane bû ku şahîya herî mezin dida padîşahê yekem. Siyamek bû xortekî baş, zana û wek bavê xwe dilxwazê navdariyê, ku hemû cîhanê jê hez dikir û ji bilî ruhê xerabiyê tu dijminê wî tune bû. Wek kurê padîşahê yekem, Siyamek hêvî û mîrasgirê berbangê zêrîn bû; şahzadeyê ku, ger xerabî nekevita navberê, rêza padîşahiyê dê bi riya wî di aşitiyê de bidomiya. Cihê wî wek kurê hêja yê Keyumers bingeha bandora hestî ya çîroka wî ye, ji ber ku mîrasgirê hêja, şahîya dilê padîşahê yekem, dibe kesê yekem ê ku dimire. Girêdana di navbera padîşahê yekem û kurê wî yê yekane de û kûrahiya hezkirina Keyumers ji Siyamek re, bingehê xemgîniya li pey wê ava dikin: xemgîniya bavê yekem ê ku zarokekî winda dike. Wek kurê padîşahê yekem, Siyamek di destpêka herî pêşîn a çîroka mirovî ya destanê de radiweste, şahzadeyê hêja yê berbangê zêrîn ku qedera wî dê xemgîniya yekem bîne cîhanê. Rola wî wek kur û mîrasgirê hêja yê Keyumers bingeha girîngiya wî û xemgîniya ku mirina wî dê bîne ye.
Xalên Sereke
Siyamek kurê hêja yê padîşahê yekem Keyumers e.
Ew şahzadeyekî xweşik û bifazîlet bû, şahîya dilê bavê xwe.
Ew bû hedefa hesûdiya Ehrîmen, ruhê xerabiyê.
Ew bi destê Dêwê Reş, kurê dêw ê Ehrîmen, hat kuştin.
Mirina wî mirina yekem û xemgîniya yekem a cîhanê ye.
Kurê wî Hûşeng, ku Dêwê Reş têk bir, tola wî hilda.
Agahiyên Kurt
Nav: Siyamek (herwiha Siyamak)
Rol: Kurê padîşahê yekem; kesê yekem ê ku dimire
Bav: Keyumers, padîşah û mirovê yekem
Kur: Hûşeng, ku tola wî hilda
Kuşt bi destê: Dêwê Reş, kurê dêw ê Ehrîmen
Çawa: Di şerê yekem de, di şerê yek li hember yek de hat kuştin
Girîngî: Mirina yekem û xemgîniya yekem a cîhanê
Hişyar kir ji aliyê: Surûş, peyamnêrê xwedayî
Çarçove: Berbangê zêrîn ê padîşahiya Keyumers
Mîras: Kevneşopiya destanî ya hevbeş a Îranî
Hesûdiya Ehrîmen
Qedera mirina Siyamek bi hesûdiya Ehrîmen, ruhê xerabiyê, ket hereketê; wî nedikarî şewq û bextewariya şahzade û aşitiya zêrîn a padîşahiya Keyumers tehemul bike. Li cihê ku hevahengî û şahî hebûn, ruhê xerabiyê dixwest nakokî û mirinê bîne.
Di kevneşopiyê de, hemû cîhanê ji Siyamek hez dikir û ji bilî Ehrîmen, ruhê wêranker, tu dijminê wî tune bû; Ehrîmen bi dizî hesûdiya şewqa şahzade dikir û li rêyên biçûkxistin û tunekirina wî digeriya. Hesûdiya Ehrîmen reha trajediyê ye: xerabxwaziya ruhê xerab ku li dijî şahzadeyê bêguneh û xweşik ê berbangê zêrîn hatiye vegerandin. Ji bo pêkanîna plana xwe, Ehrîmen kurek hebû, heyîneke hov û dêwî mîna gurekî kovî, ku artêşek kom kir, fitne li cîhanê belav kir û xwe ji bo şerê li dijî padîşahiya Keyumers amade kir. Bi vî awayî hesûdiya ruhê xerab, ku bi riya kurê wî yê dêw dixebitî, cara yekem tehdîda şer û mirinê anî cîhana aştiyane. Hesûdiya Ehrîmen ketina xerabxwazî û niyeta xerab di serdema zêrîn de nîşan dide: ruhê wêrankirinê li dijî hevahengî û şahîya padîşahiya padîşahê yekem vedigere. Ev hesûdî û xerabxwaziya ruhê xerab li dijî şewqa şahzadeyê bêguneh e ku bûyerên ber bi mirina yekem ve dike hereketê. Ji ber vê yekê, hesûdiya Ehrîmen destpêka tarî ya qedera mirina Siyamek e: xerabxwaziya xerabiyê li dijî qenciyê, ku dê aşitiya berbangê zêrîn bişikîne û xemgîniya yekem bîne cîhanê.
Hişyariya Surûş
Berî karesatê, şahzade Siyamek ji Surûş, peyamnêrê xwedayî yê kevneşopiyê, hişyariyek wergirt; ew hat cem wî da planên li dijî bavê wî Keyumers û padîşahiyê têne amadekirin eşkere bike. Ev hişyariya xwedayî beşek e ji pêşketina çîrokê.
Di kevneşopiyê de, Keyumers di destpêkê de ji fêlbaziyên Ehrîmen û kurê wî yê dêw bêxeber bû. Lê ferişteyê Surûş, peyamnêrê xwedayî, di şiklê heyîneke bi çermê parsê ve pêçayî de li ber Siyamek xuya bû û şahzade ji planên li dijî bavê wî û padîşahiyê agahdar kir. Bi bihîstina tehdîdê, dilê şahzadeyê ciwan ji hêrsê kel da û Siyamek artêşeke xwe kom kir da rûbirûyê xetera ku dihat bibe û padîşahiya bavê xwe biparêze. Bi vî awayî hişyariya Surûş şahzade da hereketê û ew hişyar kir da li dijî tehdîda dêwî çekê hilgire. Ev hişyariya xwedayî hêmaneke girîng a çîrokê ye, ji ber ku şahzade wek kesekî bêxeber nîşan nade, lê wek kesekî ku bi mêrxasî bersiva xetereke naskirî dide û parastina padîşahiyê li dijî hêzên xerabiyê hildigire ser milê xwe. Hişyariya Surûş û bersiva mêrxasane ya Siyamek, şahzade wek parêzvanekî wêrek diyar dikin, ku peyamnêrê xwedayî ew han daye da rûbirûyê tehdîda dêwî bibe. Di bersiva vê hişyariyê de, bi komkirina artêşa xwe ji bo rûbirûbûna bi kurê dêw ê Ehrîmen re, Siyamek ber bi şerê ve diçe ku dê tê de bibe kesê yekem ê ku dimire. Ji ber vê yekê hişyariya Surûş destpêka şerê ku qedera wî diyar dike ye, eşkerekirina xwedayî ku şahzadeyê mêrxas da hereketê da padîşahiya zêrîn li dijî hêzên xerabiyê biparêze.
Mirina Yekem a Cîhanê
Bûyera navendî û diyarker a çîroka Siyamek mirina wî bi destê Dêwê Reş, kurê dêw ê Ehrîmen ye: mirina yekem a cîhanê, cara yekem a ku aşitiya berbangê zêrîn bi windabûna jiyanekê hatiye şikandin.
Di kevneşopiyê de, dema artêşa kurê dêw pêş ve hat, şahzade Siyamek derket da rûbirûyê tehdîdê bibe û di şer de gazîkirina şerê yek li hember yek li dijî Dêwê Reş qebûl kir. Di vî şerî de şahzadeyê ciwan û mêrxas bi destê dêw hat têkbirin û kuştin û bi vî awayî Siyamek bû kesê yekem ê ku mir. Mirina wî di kevneşopiyê de bi xemgînî û ji dûr ve tê vegotin, wek windabûna dilêş a şahzadeyê hêja û bêguneh û şikandina aşitiya zêrîn bi xerabxwaziya xerabiyê. Girîngiya vê mirinê berî her tiştî di yekemînbûna wê de ye, ji ber ku bi kuştina Siyamek, mirin û xemgînî cara yekem dikevin cîhanê û hevahengiya berbangê zêrîn bi windabûna jiyanekê diperçe. Mirina yekem windabûna kesê herî baş û herî hêja ye: şahzadeyê xweşik ê ku dêw dikuje, windabûnek ku xemgîniya yekem tîne cîhanê. Ev mirinek e ku hemû cîhan şîna wê digire; di kevneşopiyê de mirov, ajal û çûk hemû bi hev re xemgîniya şahzadeyê ketî dikşînin. Ji ber vê yekê mirina yekem a cîhanê navenda girîngiya Siyamek û xalê mezin ê veguherînê yê berbangê destanê ye: kêliya ku mirin û xemgînî ketin serdema zêrîn û şahzadeyê bêguneh bû kesê yekem ê ku hat windakirin. Ev mirinek e ku tolhildanê dixwaze û ev tolhildan dê bi riya kurê Siyamek were.
Xemgîniya Yekem û Tolhildana Yekem
Mirina Siyamek xemgîniya yekem anî cîhanê, şîna kûr a bavê wî Keyumers, û bû sedema tolhildana yekem, ku kurê Siyamek Hûşeng li dijî dêwê ku ew kuştibû pêk anî.
Di kevneşopiyê de, Keyumers û hemû cîhanê bi kûrahî şîna şahzadeyê ketî girtin; padîşahê yekem di xemgîniya yekem a cîhanê de demeke dirêj xemgîniya kurê xwe yê hêja dikşand. Piştî dema şînê, peyamnêrê xwedayî Surûş dîsa hat û şîret kir ku tola mirinê bê hildan û li dijî dêwê xerab bê şerkirin. Bi vî awayî kurê Siyamek Hûşeng, neviyê Keyumers, ku padîşahê yekem ew bi hezkirinê mezin kiribû wek bîranîna kurê xwe yê windabûyî, artêşekê li dijî hêzên Dêwê Reş rêberî kir. Bi komkirina heyînên cîhanê li dora doza xwe, Hûşeng di şer de rûbirûyê kurê dêw ê Ehrîmen bû, wî têk bir û bi vî awayî tola mirina bavê xwe Siyamek hilda. Piştî ku tola kurê wî hat hildan, padîşahê yekem Keyumers di dawiyê de karî aramiyê bibîne û bi demê text derbasî Hûşeng bû, ku wek padîşah cihê bapîrê xwe girt. Ji ber vê yekê xemgîniya yekem û tolhildana yekem encamên mirina Siyamek in: xemgîniya windabûna yekem û bersivdana vê windabûnê bi kiryara kur. Herçend Siyamek bi xwe nejiya ku hukum bike, rêza wî bi riya Hûşeng berdewam kir û tola mirina wî, mirina yekem a cîhanê, hat hildan. Xemgîniya yekem û tolhildana yekem çîroka Siyamek temam dikin: şahzadeyê hêja ku windabûna wî xemgînî anî cîhanê û mirina wî bi mêrxasiya kurê wî hat bersivdan.
Sembolîzm û Wate
Siyamek berî her tiştî mirina yekem diyar dike, ketina mirin û xemgîniyê di berbangê zêrîn ê cîhanê de. Wek kesê yekem ê ku dimire, ku bi xerabxwaziya Ehrîmen bi riya kurê wî yê dêw hatiye kuştin, ew şikandina hevahengiya destpêkê nîşan dide: kêliya ku mirin û xemgînî cara yekem ketin cîhana zindiyan.
Siyamek herwiha mijara bêgunehiya ku bi hesûdî û xerabiyê tê tunekirin diyar dike: şahzadeyê xweşik û hêja ku bi xerabxwaziya ruhê xerab, ê ku nedikarî şewqa wî tehemul bike, tê kuştin. Bi vê yekê ew lawaziya qencan û bêgunehan li hember êrîşên xerabiyê nîşan dide, windabûna kesên herî baş bi destê yên herî xerab. Wek bavê Hûşeng, ê ku tolhildana wî bersiva mirina wî ye, Siyamek di serê rêza padîşahiya mirovî de radiweste: şahzadeyê ku windabûna wî bi riya kurê wî tê telafîkirin û rêza padîşahiyê bi riya wî berdewam dike. Di van hemûyan de, Siyamek di berbangê herî destpêkê yê destanê de kesayetiyekî bi girîngiyeke kûr e, ku mirina yekem, tunekirina bêgunehiyê bi xerabiyê û destpêka çerxa windabûn û tolhildanê ya ku di kevneşopiyê de diherike diyar dike. Ew şahzadeyê hêja yê berbangê zêrîn e, kesê yekem ê ku dimire, ku kuştina wî ketina mirin û xemgîniyê di cîhanê de nîşan dide û bîranîna wî wek xemgîniya yekem a mezin a kevneşopiya mezin berdewam dimîne.
Siyamek û Kurd
Siyamek, wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, aîdî mîrasa hevbeş a destanî û mîtolojîk a gelên Îranî ye; kevneşopiyek ku Kurd bi Farisan, Luran û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Çîroka padîşahê yekem Keyumers û kurê wî Siyamek, di berbangê cîhanê de, beşek e ji mîrasa hevbeş a van gelan.
Ji bo Kurdan, wek gelekî Îranî, kesayetî û çîrokên Şahnameyê beşek in ji cîhana berfirehtir a çandî û mîtolojîk a ku ew aîdî wê ne; çîroka berbangê cîhanê, padîşahê yekem û mirina yekem di mîrasa berfireh a Îranî ya ku Kurd parve dikin de cihek digire. Têkoşîna gerdûnî ya di navbera qencî û xerabiya Ehrîmen de, ku mirina Siyamek beşeke destpêkê ya wê ye, mijareke kûr a kevneşopiya Îranî ye ku di nav hemû gelên wê de, Kurdan jî di nav de, hevbeş e. Rast û durust e ku Siyamek wek beşek ji vê mîrasa hevbeş a Îranî bê fêmkirin, li şûna kesayetiyekî tenê Kurdî. Wek gelekî Îranî, Kurd mîrasa berfireh a destanê parve dikin; padîşahê yekem û kurê wî beşek in ji vê mîrasê û aîdî berhevoka hevbeş a kevneşopiya mîtolojîk a Îranî ne, ku Kurd ligel mîrasgirên din ên kevneşopiyê qîmetê didin wê. Ji ber vê yekê dema em Siyamek pêşkêş dikin, em kesayetiyek ji mîrasa hevbeş a Îranî pêşkêş dikin, ku Kurd wek gelekî Îranî ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne: şahzadeyê hêja yê berbangê zêrîn û mirina yekem a kevneşopiya mezin.
Nîqaş û Têgihiştinên Şaş
Siyamek tu carî bûye padîşah? Na; Siyamek mir berî ku bikaribe li ser text cihê bavê xwe Keyumers bigire. Ew kur û mîrasgirê hêja yê padîşahê yekem bû, lê di jiyana bavê xwe de bi destê Dêwê Reş hat kuştin û ji ber vê yekê tu carî hukum nekir. Li şûna wî, piştî mirina Keyumers, text derbasî kurê Siyamek Hûşeng, neviyê padîşahê yekem, bû. Girîngiya Siyamek ne di padîşahiyeke wî bi xwe de ye, lê di wê yekê de ye ku ew kesê yekem ê ku dimire û bavê rêza ku bi riya Hûşeng berdewam dike ye.
Kê Siyamek kuşt û gelo ew heman dêw e ku Keyumers kuşt? Siyamek bi destê Dêwê Reş, kurê dêw ê Ehrîmen, hat kuştin. Di kevneşopiyê de, ev heman Dêwê Reş, an kurê dêw ê Ehrîmen, e ku paşê di tolhildana yekem de kurê Siyamek Hûşeng serdikeve wî. Hin vegotin dijminê dêwî bi hinek peyvên cuda vedibêjin, lê kevneşopiya bingehîn yekgirtî ye: şahzadeyê hêja bi destê kurê dêw ê ruhê xerab hat kuştin û ew dêw jî paşê bi destê Hûşeng hat têkbirin. Kuştina Siyamek bi destê Dêwê Reş û têkçûna dêw bi destê Hûşeng du nîvên bi hev ve girêdayî yên çîrokê ne.
Siyamek kesayetiyekî taybetî Kurdî ye? Na; wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, ew aîdî mîrasa destanî ya hevbeş a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Farisan, Luran û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin, li şûna kesayetiyekî tenê Kurdî. Wek gelekî Îranî, Kurd ligel cîranên xwe mîrasa berfireh a destanê parve dikin, ku berbangê cîhanê û mirina yekem beşek in ji wê.
Mijarên Têkildar
Keyumers: padîşahê yekem, bavê Siyamek
Hûşeng: kurê Siyamek, ku tola wî hilda û bû padîşah
Ehrîmen: ruhê xerabiyê ku kurê wî yê dêw Siyamek kuşt
Cemşîd: padîşahê mezin ê serdema zêrîn ê rêza destpêkê
Dehaq: zalimê serdema tarî ya paşîn a destana destpêkê
Fer: şewqa padîşahî ya padîşahên rêza destpêkê
Newroz: cejna kevneşopiya Îranî ya destpêkê
Şahname: Pirtûka Padîşahan a farisî, destana mezin a Îranê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Siyamek di Şahnameyê de kî ye?
Siyamek şahzadeyekî destpêka herî pêşîn a Şahnameyê ye, kurê yekane û hêja yê padîşahê yekem Keyumers. Ew xortekî xweşik û bifazîlet bû, di berbangê zêrîn ê cîhanê de şahîya dilê bavê xwe, lê ew bû hedefa hesûdiya Ehrîmen, ruhê xerabiyê. Ew di şerê yek li hember yek de bi destê Dêwê Reş, kurê dêw ê Ehrîmen, hat kuştin û mirina wî mirina yekem a cîhanê ye, ku kurê wî Hûşeng tola wê hilda.
Siyamek çawa mir?
Siyamek di şerê yek li hember yek de bi destê Dêwê Reş, kurê dêw ê Ehrîmen, hat kuştin. Piştî ku peyamnêrê xwedayî Surûş ew ji planên li dijî padîşahiya bavê wî hişyar kir, şahzade artêşek kom kir û derket da rûbirûyê tehdîda dêwî bibe; lê di şer de bi destê dêw hat têkbirin û kuştin. Mirina wî, ku di kevneşopiyê de bi ciddiyetê tê vegotin, mirina yekem a cîhanê ye: şikandina aşitiya zêrîn bi xerabxwaziya xerabiyê, ku hemû cîhan şîna wê digire.
Mirina Siyamek çima girîng e?
Mirina Siyamek girîng e ji ber ku ew mirina yekem a cîhanê ye, cara yekem a ku aşitiya berbangê zêrîn bi windabûna jiyanekê tê şikandin. Bi kuştina wî, mirin û xemgînî cara yekem dikevin cîhanê û hevahengiya serdema zêrîn diperçe. Mirina wî xemgîniya yekem tîne, şîna kûr a bavê wî Keyumers, û dibe sedema tolhildana yekem, ku kurê wî Hûşeng pêk tîne; bi vî awayî çerxa windabûn û tolhildanê ya ku di destanê de diherike dest pê dike.
Kê tola Siyamek hilda?
Kurê Siyamek Hûşeng, neviyê padîşahê yekem Keyumers, tola wî hilda. Piştî dema şînê, bi şîreta peyamnêrê xwedayî Surûş, Hûşeng artêşek kom kir, ku heyînên cîhanê jî tê de bûn, û ew li dijî hêzên Dêwê Reş, kurê dêw ê Ehrîmen, rêberî kir. Wî dêw têk bir û bi vî awayî tola mirina bavê xwe Siyamek hilda; piştî wê, bi demê, wek padîşah cihê bapîrê xwe Keyumers girt.
Siyamek tu carî bûye padîşah?
Na; Siyamek mir berî ku bikaribe li ser text cihê bavê xwe Keyumers bigire. Ew kur û mîrasgirê hêja yê padîşahê yekem bû, lê di jiyana bavê xwe de bi destê Dêwê Reş hat kuştin û ji ber vê yekê tu carî hukum nekir. Li şûna wî, piştî mirina Keyumers, text derbasî kurê Siyamek Hûşeng bû. Girîngiya Siyamek di wê yekê de ye ku ew kesê yekem ê ku dimire û bavê rêza ku bi riya Hûşeng berdewam dike ye.
Siyamek kesayetiyekî Kurdî ye?
Siyamek aîdî mîrasa destanî ya hevbeş a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Farisan, Luran û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin, li şûna kesayetiyekî tenê Kurdî. Wek gelekî Îranî, Kurd ligel cîranên xwe mîrasa berfireh a destanê parve dikin, ku berbangê cîhanê û mirina yekem beşek in ji wê. Têkoşîna gerdûnî ya qenciyê li dijî xerabiyê ku mirina wî nîşan dide, mijareke kûr e ku di nav hemû gelên Îranî de hevbeş e.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Beşek: Şahname, Pirtûka Padîşahan a Farisî - NPR
Keyumers û Hûşeng - Smithsonian (Freer/Sackler)
Şahname - Encyclopaedia Iranica