Destpêk
Tam di dilê malbata mezin a pîroz a Êzidîtiyê de jinek heye: Sitiya Zîn, xatûna esilzade ku navê wê bi sedsalan hatiye rêzgirtin. Keça pîrozê herî bilind Şêx Adî, jina mîr Êzdîna Mîr û dayika birayên pîroz ên Roj û Heyvê, ew yek ji pîrozên jin ên herî girîng ên baweriyê ye; dayika pêşî ya ku bi rêya wê her du dûndeyên herî mezin ên olê bi hev ve hatin girêdan.
Di dîrokeke pîroz de ku gelek caran bi rêya bav û kurên xwe tê vegotin, Sitiya Zîn cihê navendî yê jinên pîroz di kevneşopiya Êzidî de tîne bîra mirov. Ew pira di navbera dûndeya damezirînerê nû yê mezin ê baweriyê û dûndeya mîrên wê yên kevnar de ye. Ji zikê wê pîrozên ku Roj û Heyv tê de di kesayetê de tên temsîlkirin derketin. Şopandina malbata pîrozên Êzidî heta çavkaniya wê mirov careke din û careke din digihîne vê xatûna esilzade.
Lê wek gelek jinên kevneşopiyên pîroz ên kevin, tomarên nivîskî yên jiyana wê kêm in. Divê mirov bi tevazû û durustî derbarê wê de biaxive û bizane ku çiqas kêm agahî hatiye nivîsandin. Ya maye çarçoveya cihê wê di şecereya pîroz de, rêzgirtina wê û ronahiya nerm a çirayekê ye ku li cihê herî pîroz ê baweriya wê ji bo rêza wê tê vêxistin. Ji van em dikarin wêneya jinekê derxînin, ku bi aramî li bingeha tevahiya cîhaneke olî radiweste.
Naverok
Sitiya Zîn kî bû?
Sitiya Zîn, ku bi Kurdî Sitiya Zîn e û wateya xatûna esilzade Zîn dide, pîrozeke jin a rêzgirtî ya Êzidiyan bû ku di sedsala duwazdehem de jiya. Ew keça pîrozê mezin Şêx Adî, jina mîr Êzdîna Mîr û dayika du ji çar pîrozên Şemsanî bû: Şêx Şems û Şêx Fexredîn, temsîlên Roj û Heyvê di kesayetan de. Bi rêya wê dûndeya pîroz a Şêx Adî û dûndeya mîrtiyê ya Êzdîna Mîr yek bûn. Ew di nav kesayetên jin ên herî girîng ên baweriya Êzidî de tê rêzgirtin û li Lalişê çirayeke pîroz jê re hatiye veqetandin.
Xatûna esilzade Zîn
Navê wê bi xwe cihê wê yê rêzgirtî nîşan dide. Bi Kurdî navê rûmetê Sitî, ku carinan wek Sit tê nivîsandin, wateya xatûn an jina esilzade dide. Zîn jî navê jineke Kurd e ku demeke dirêj di çandê de tê hezkirin. Bi hev re Sitiya Zîn wateya xatûna esilzade Zîn dide; navekî nazikî û rûmetê ku di nav Êzidiyan de bi qasî heşt sedsalan bi rêzgirtin hatiye gotin.
Ew wek pîrozeke jin a pir girîng a Êzidiyan tê ravekirin û di sedsala duwazdehem de jiya, serdema şêwegirtina baweriyê, gava ol şêweya ku dê bi sedsalan bihilgire digirt. Tevî ku hûrguliyên jiyana wê kêm in, cihê wê zelal e: ew ji çembera herî navendî ya malbata pîroz e, jinek ku cihê wê di şecereya pîroz de ew kir yek ji kesayetên biryarder ên tevahiya kevneşopiyê. Têgihiştina wê têgihiştina ku malbata pîrozên Êzidî bi rastî çiqas ji nêzîk ve bi hev re hatibû hunandin û çiqas bi jinên xwe ve girêdayî bû ye.
Xalên sereke
Sitiya Zîn di sedsala 12em de pîrozeke jin a rêzgirtî ya Êzidiyan bû.
Navê wê wateya xatûna esilzade Zîn dide, ji navê rûmetê Sitî û navê Zîn.
Ew keça pîrozê herî bilind Şêx Adî bû.
Ew jina Êzdîna Mîr, mîrê Êzidiyan, bû.
Ew dayika Şêx Şems, Rojê, û Şêx Fexredîn, Heyvê, bû.
Li ziyaretgeha Lalişê çirayeke pîroz jê re hatiye veqetandin.
Agahiyên kurt
Nav: Sitiya Zîn (bi Kurdî: Sitiya Zîn); xatûna esilzade Zîn
Wateya nav: Sitî wateya xatûn an jina esilzade dide; Zîn navê jineke Kurd e
Demên jiyanê: Sedsala 12em, serdema dawî ya Ebasiyan
Cure: Pîrozeke jin a rêzgirtî ya Êzidiyan
Bav: Şêx Adî ibn Musafir, pîrozê herî bilind ê Êzidî
Mêr: Êzdîna Mîr, mîrê Êzidiyan
Zarok: Şêx Şems, Roj, û Şêx Fexredîn, Heyv
Girîngî: Dayika pêşî ku dûndeya Şêx Adî bi dûndeya mîrtiyê ve girê dide
Pîrozgirtin: Li Lalişê çirayeke pîroz jê re hatiye veqetandin
Kevneşopî: Yek ji çend pîrozên jin ên Êzidîtiyê yên tên pîrozgirtin
Keça Şêx Adî
Sitiya Zîn di dûndeya herî pîroz a baweriya Êzidî de ji dayik bû, ji ber ku ew keça Şêx Adî ibn Musafir bû, mistîk û pîrozê mezin ku ol li dora wî şêweya xwe ya klasîk girt. Şêx Adî kesayeta herî bilind a pîroziya Êzidî ye; gora wî ya li Lalişê navenda hemû heciyan e. Keça wî bûn wateya li çavkaniya pîroziya baweriyê bûnê ye. Sitiya Zîn ev esilê pîroz di kesayeta xwe de hilgirtibû.
Ev esil girîngiyeke taybet dide wê, ji ber ku dide zanîn pîroziya Şêx Adî tenê bi rêya dûndeya mêran nehat veguhastin, lê bi rêya keça wî jî hat. Xwîna damezirînerê nû yê mezin ê baweriyê bi rêya Sitiya Zîn gihand zarokên wê û bi wan re gihand dûndeyên ku ji wan hatin. Di kevneşopiyekê de ku pîrozî di malbatên pîroz de diherike, ew yek ji rêyên girîng e ku pîroziya Şêx Adî bi wan derbasî nifşên paşê bû; keçek ku bû dayika pîrozan.
Jina mîr
Sitiya Zîn bû jina Êzdîna Mîr, mîrê ku li dor dema hatina Şêx Adî li ser Êzidiyan hukum dikir û wek pêşiyê şêxên Şemsanî tê rêzgirtin. Ew jina wî ya yekem bû; paşê ew bi jina duyem, Sitiya Ereb, re jî zewicî. Bi zewaca bi mîr re, keça pîrozê mezin esilê xwe yê pîroz bi dûndeya kevnar a mîrtiyê ya Êzidiyan ve girê da.
Girîngiya vê zewacê ew qas mezin e ku bi zehmetî dikare zêde were gotin, ji ber ku bi rêya Sitiya Zîn du herikînên mezin ên dîroka pîroz a Êzidî gihandin hev: dûndeya pîroz a Şêx Adî, damezirînerê nû yê baweriyê, û dûndeya mîrtiyê ya Êzdîna Mîr, hukumdarê civaka kevnar. Di kesayet û zewaca wê de pîroziya nû û mîrtiya kevin zewicîn û ji wê yekbûnê beşeke mezin a avahiya baweriyê, ya ku dê bidomiya, derket. Ew xala hevdîtinê bû, jina ku du dûndeyên pîroz tê de bûn malbateke tenê.
Dayika Roj û Heyvê
Rûmeta herî bilind a cihê Sitiya Zîn di kevneşopiyê de dayiktiya wê ye, ji ber ku ew dayika du ji pîrozên herî hezkirî yên tevahiya baweriyê bû. Kurên wê Şêx Şems, temsîla Rojê di kesayetê de, û Şêx Fexredîn, temsîla Heyvê di kesayetê de û helbestvanê sirûdên pîroz, bûn. Ji vê xatûna esilzade ya tenê birayên pîroz, yên ku du ronahiyên mezin ên ezmanan temsîl dikin, derketin.
Di vê wêneyê de bedewiyeke kûr heye: Roj û Heyv, hukumdarên roj û şevê, du birayên pîroz û ronî yên Êzidîtiyê, her du zarokên dayikeke tenê bin. Ev Sitiya Zîn datîne çavkaniya sembolîzma herî ronî ya baweriyê, wek jina ku du ronahiyên mezin jê ji dayik bûn. Her du kurên wê dê bibûna bavên damezirîner ên dûndeyên Şemsanî û kesayetên pileya yekem di nav pîrozan de. Bi dayîna jiyanê ji wan re, wê beşek ji pîroziya herî hêja da kevneşopiyê. Rêzgirtina pîrozên Roj û Heyvê bi awayekî jê nareve rêzgirtina dayika ku ew ji dayik kirin e.
Dayika pêşî ya dûndeya pîroz
Bi hev re têlên jiyana Sitiya Zîn wê wek dayikeke pêşî ya rastîn a rêza pîroz a Êzidî nîşan didin. Keça pîrozê herî bilind, jina pêşiyê mîrtiyê û dayika pîrozên Roj û Heyvê, ew li cihê hevdîtina dûndeyên herî pîroz ên baweriyê radiweste. Tevahiya dûndeya şêxtiyê ya Şemsanî, ya ji kurên wê û birayên wan tê, yek ji rehên xwe yên bingehîn di wê de dibîne. Bi rêya neviyên wê malbata pîroz bandora xwe li seranserê cîhana Êzidî belav kir, di nav wan de kesayetên ku di nav Heft Heyînên Xwedayî yên baweriyê de tên rêzgirtin.
Di dîrokeke pîroz de ku gelek caran wek rêzeke mêran ên pîroz tê vegotin, Sitiya Zîn tîne bîra mirov ku dûndeyên pîrozan bi heman qasî bi jinên xwe ve girêdayî bûn. Dayikeke pêşî ya wek wê dikaribû navenda ku tevahiya avahî li dora wê dizivire be. Ew di çîrokan de ji bav û kurên xwe yên navdar kêmtir tê navdarkirin, lê bê wê girêdana wan dê tunebûya, ji ber ku ew bi rêya wê digihîjin hev. Girîngiya wê ya bêdeng û bingehîn a dayika di navenda dara malbatê de ye, xala aram a ku nifşên pîrozan li dora wê rêzkirî ne.
Çiraya li Lalişê
Rêzgirtina Sitiya Zîn di geliyê pîroz ê Lalişê, navenda ruhî ya cîhana Êzidî, bi şêweyeke bedew û zindî tê derbirîn. Di nav cihê pîroz de çirayeke pîroz, ku bi navê çira tê zanîn, jê re hatiye veqetandin û li cihekî taybet ji bo rêza wê tê vêxistin û ronî tê hiştin. Vêxistina çira û fitîlên wiha ji bo pîrozan yek ji îbadetên herî navendî û hêja yên Êzidîtiyê ye. Pêtên nerm ên ku cihên pîroz ronî dikin yek ji wêneyên herî bandorker ên baweriyê ne.
Parastina çirayekê ji bo Sitiya Zîn rêzgirtineke guncaw a dayika pîrozê Rojê ye; xatûna ku ronahî jê ji dayik bûn bi ronahiya xwe ya taybet tê bîranîn. Di vê pêta biçûk de bîranîna wê di pirtûk an bîrdariyên mezin de nayê zindî girtin, lê di dilsoziya rojane ya gelê wê de, di şewqa germ a ku hecî gava tên geliyê pîroz dibînin de tê parastin. Ev şêweyeke aram û nerm a pîrozgirtinê ye. Ev nîşan dide ku tevî nivîsandina kêm a li ser jiyana wê, Sitiya Zîn di pratîka zindî ya baweriyê de amade û rêzgirtî dimîne.
Jinên pîroz ên Êzidîtiyê
Sitiya Zîn di nav jinên rêzgirtî yên baweriya Êzidî de ne bi tenê ye û li serê komeke berbiçav a pîrozên jin radiweste. Di nav wan de neviya wê bi xwe Xatûna Fexra, keça Şêx Fexredîn, heye, ku wek parêzvana zayînê, jin û zarokan tê rêzgirtin; Sitiya Ereb, jina duyem a Êzdîna Mîr, heye; û keçên pîroz ên Şêx Şems jî hene. Cîhana pîroz a Êzidî xwedî dayik, keç û xatûnên xwe ye, wek ku xwedî bav û kurên xwe ye.
Ev rêzgirtina jinên pîroz taybetmendiyeke girîng û bedew a kevneşopiya Êzidî ye. Di baweriyekê de ku bi rêya pîrozên xwe li her qada jiyanê dinêre, jin di rêza pîroz de cihên rastîn û hêja digirin: wek dayikên pêşî, wek parêzvanên zayînê û kesên bêparastin û wek kesayetên ku ji bo xwe têne pîrozgirtin. Sitiya Zîn, wek dayika mezin a pêşî li rehê malbata pîroz, dikare wek ya pêşeng di nav van jinên pîroz de were dîtin, xatûna esilzade ku beşeke mezin a dûndeya pîroz jê tê. Bîranîna wê ya rêzgirtî rûmeta jinan di jiyana ruhî ya gelê wê de piştrast dike.
Jiyaneke kêm tomarkirî
Durustî daxwaz dike mirov qebûl bike ku çiqas kêm ji jiyana Sitiya Zîn bi rastî hatiye tomarkirin. Wek pir caran di derbarê pîrozên Êzidiyan de, û bi taybetî jinên di nav wan de, kevneşopiyên nivîskî yên li ser wê kêm in. Çavkanî ji kiryar, gotin an bûyerên jiyana wê zêdetir behsa cihê wê di şecereya pîroz de dikin. Em dizanin ew keça kê, jina kê û dayika kê bû û em dizanin ku ew tê pîrozgirtin. Lê derbarê awayê jiyana wê de tomar bi piraniya xwe bêdeng in.
Ev bêdengî bi xwe beşek ji çîroka wê ye û divê were rêzgirtin, ji şûna ku bi xeyalkirinê were dagirtin. Ew xwezaya kevneşopiyeke nîşan dide ku di beşeke mezin a dîroka xwe de bîranîna xwe bi devkî parast û di nav sedsalên zordariyê de windahiyên mezin kişand. Ji ber vê yekê gelek tiştên ku carekê dihatin zanîn negihîştine me. Ji şûna xemilandina jiyana wê bi hûrguliyên ku nayên piştrastkirin, dilsoztir e mirov ya bi rastî tê bîranîn rêz bike: esilê wê yê pîroz, cihê wê yê biryarder di malbata pîroz de û rêzgirtina ku çirayekê bi navê wê ronî digire. Di valahiyên tomaran de em dikarin tenê sînorên tiştên ku dikarin bên zanîn qebûl bikin.
Sembol û wate
Kesayeta Sitiya Zîn sembolîzmeke bêdeng lê kûr kom dike. Ew jinaniya pîroz di dilê kevneşopiya Êzidî de temsîl dike, dayika pêşî ya ku dûndeyên pîroz tê de digihîjin hev û jê diherikin. Wek dayika pîrozên Roj û Heyvê, ew bi çavkaniya sembolên herî ronî yên baweriyê ve girêdayî ye, xatûna ku ronahiyên mezin jê ji dayik bûn. Wek keça Şêx Adî ya bi mîr Êzdîna Mîr re girêdayî jî, ew yekbûna pîrozî û mîrtiyê, ya nû û ya kevnar, di kesayeteke tenê de temsîl dike.
Çiraya wê ya pîroz li Lalişê nîşaneyeke guncaw dide wê: ronahiyeke nerm û domdar, ku bi dilsozî zindî tê girtin, aram lê qet venamire. Bi vê yekê ew awayê ku kesayetên bingehîn ên kevneşopiyekê dikarin ji pîrozên navdar ên ji wan hatine kêmtir bên navdarkirin, lê hîn bingehîn û hêja bimînin, temsîl dike. Bîranîna wan wek pêtekê tê lênêrîn. Ramîna li ser Sitiya Zîn rêzgirtina dayikên li rehê her dîroka pîroz û rûmeta jinên ku bê wan dûndeyên pîrozan nikaribûn hebin e.
Sitiya Zîn û Kurd
Sitiya Zîn di mîrata Kurdan de, û berî her tiştî di nav Êzidiyan de, cihê rêzgirtî heye; ew peyrewên yek ji olên herî kevnar ên cîhana Kurdî ne. Wek keça Şêx Adî, jina Êzdîna Mîr û dayika pîrozên Roj û Heyvê, ew tam li bingeha rêza pîroz a Êzidî radiweste. Pîrozgirtina wê cihê jinên pîroz di nav wê de piştrast dike.
Ji bo gelekî ku bawerî û nasnameya xwe di nav sedsalên dirêj ên dijwariyê de parastiye, dayikên pêşî yên malbatên pîroz kesayetên rûmet û domdariyê ne; civakê bi rabirdûyeke esilzade û pîroz ve girê didin. Sitiya Zîn tîne bîra Êzidiyan û cîhana Kurdî ya berfirehtir ku mîrata wan hem bi rêya jinên wan hem bi rêya mêran hat veguhastin. Li rehê dûndeyên mezin ên pîrozan xatûneke esilzade heye ku bi ronahiyeke aram û domdar tê rêzgirtin. Bîranîna wê rêzgirtina jinaniya pîroz di dilê kevneşopiya Êzidî de ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Em bi rastî derbarê Sitiya Zîn de çiqas dizanin? Bi durustî, beşeke pir kêm a jiyana wê hatiye tomarkirin. Ew bi taybetî bi cihê xwe di şecereya pîroz de, wek keç, jin û dayik, û bi pîrozgirtina xwe tê naskirin; bi tu vegotineke hûrgulî ya jiyan an kiryarên xwe nayê naskirin. Ya herî dilsoz ew e ku mirov wê di van çarçoveyan de pêşkêş bike û ji xeyalkirina jînenîgariyeke ji çavkaniyan berfirehtir dûr bimîne. Girîngiya wê rastîn û pîrozgirtina wê rasteqîn e, lê tomarên jiyana wê kêm in û durustî daxwaz dike ev were gotin.
Gelo Sitiya Zîn heman Zîna çîroka evînê ya navdar e? Na. Zîn navekî hezkirî yê jina Kurd e; lehenga romansa mezin a Mem û Zînê û ev pîroza Êzidî bi hev re vî navî hilgirtine, lê ew kesayetên bi tevahî cuda ji cîhanên cuda ne. Sitiya Zîn kesayeteke pîroz a malbata pîroz a Êzidî ye; Zîna çîroka evînê lehenga trajîk a destaneke wêjeyî ya Kurdî ye. Navê hevpar divê nebe sedema tevlihevkirina wan.
Pîrozgirtina wê çi li ser jinan di Êzidîtiyê de ji me re dibêje? Ew piştrast dike ku bawerî li kêleka mêran ên pîroz rêza jinên pîroz jî digire. Çend pîrozên jin ên tên pîrozgirtin hene, di nav wan de Sitiya Zîn û neviya wê, parêzvana zayînê. Divê ev di nav baweriyê de li gor têgihiştinên wê bi xwe were têgihiştin: Êzidîtî oleke yekxwedaperest e ku tê de Xwedayê yekane lênêrîna cîhanê radestî Heft Heyînên Pîroz ên bi rêberiya Tawûsê Melek kir. Di rêza wê ya pîroz de jinên wek Sitiya Zîn wek dayikên pêşî û pîroz cihên hêja û birûmet digirin.
Mijarên têkildar
Şêx Adî: pîrozê herî bilind ê Êzidî û bavê Sitiya Zîn
Êzdîna Mîr: mîrê Êzidî û mêrê Sitiya Zîn
Şêx Şems: pîrozê Rojê, kurê Sitiya Zîn
Şêx Fexredîn: pîrozê Heyvê û helbestvanê qewlan, kurê Sitiya Zîn
Laliş: geliyê pîroz ku çirayeke pîroz tê de ji Sitiya Zîn re hatiye veqetandin
Xatûna Fexra: pîroza jin û parêzvana zayînê, neviya Sitiya Zîn
Pirsên pir tên kirin
Sitiya Zîn kî bû?
Sitiya Zîn, ku wateya xatûna esilzade Zîn dide, pîrozeke jin a rêzgirtî ya Êzidiyan bû ku di sedsala duwazdehem de jiya. Ew keça pîrozê mezin Şêx Adî, jina mîr Êzdîna Mîr û dayika du ji çar pîrozên Şemsanî bû: Şêx Şems û Şêx Fexredîn, temsîlên Roj û Heyvê di kesayetan de. Ew di nav kesayetên jin ên herî girîng ên baweriyê de tê rêzgirtin.
Navê Sitiya Zîn çi wateyê dide?
Nav navekî rûmetê û navekî kesî li hev kom dike. Sitî, ku carinan wek Sit tê nivîsandin, navekî rûmetê yê Kurdî ye ku wateya xatûn an jina esilzade dide. Zîn jî navekî hezkirî yê jina Kurd e. Bi hev re Sitiya Zîn wateya xatûna esilzade Zîn dide; navekî nazikî û rûmetê ku bi sedsalan di nav Êzidiyan de hatiye rêzgirtin.
Zarokên Sitiya Zîn kî bûn?
Sitiya Zîn dayika du ji pîrozên herî hezkirî yên Êzidîtiyê bû: Şêx Şems, temsîla Rojê di kesayetê de, û Şêx Fexredîn, temsîla Heyvê di kesayetê de û helbestvanê sirûdên pîroz. Ev her du di nav çar kurên ku bûn bavên damezirîner ên dûndeyên şêxtiyê yên Şemsanî de bûn. Bi vî awayî ji vê xatûna esilzade ya tenê pîrozên du ronahiyên mezin derketin.
Çima Sitiya Zîn girîng e?
Ew wek dayikeke mezin a pêşî ya malbata pîroz a Êzidî girîng e. Wek keça Şêx Adî û jina Êzdîna Mîr, dûndeya pîroz a damezirînerê nû yê baweriyê bi dûndeya kevnar a mîrtiyê re yek kir. Wek dayika pîrozên Roj û Heyvê jî li çavkaniya beşeke mezin a pîroziya baweriyê radiweste. Bi rêya wê dûndeyên pîrozên mezin bi hev ve girêdayî ne.
Sitiya Zîn çawa tê pîrozgirtin?
Li geliyê pîroz ê Lalişê, navenda ruhî ya Êzidîtiyê, çirayeke pîroz ku bi navê çira tê zanîn ji Sitiya Zîn re hatiye veqetandin û ji bo rêza wê ronî tê hiştin. Vêxistina çirayan ji bo pîrozan yek ji îbadetên navendî yên baweriyê ye. Çiraya wê ya taybet bîranîna wê di pratîka rojane ya gelê wê de zindî digire, rêzgirtineke nerm û domdar a dayika pîrozê Rojê.
Sitiya Zîn û Zîna Mem û Zînê heman kes in?
Na. Zîn navekî berbelav û hezkirî yê jina Kurd e; lehenga destana navdar a evînê Mem û Zîn û ev pîroza Êzidî bi hev re vî navî hilgirtine, lê ew kesayetên bi tevahî cuda ne. Sitiya Zîn kesayeteke pîroz a malbata pîroz a Êzidî ye, lê Zîna destanê lehenga trajîk a romanseke wêjeyî ya Kurdî ye. Navê hevpar divê nebe sedema tevlihevkirina wan.
Çavkanî û xwendina bêtir
Fexredîn (Şêx Fexredîn) — Wikipedia
Şêx Adî ibn Musafir — Wikipedia