Nêrîneke giştî
Têkoşîna gelê Kurd a xweserî, nasnameya çandî û mafên siyasî bandoreke kûr li dîroka nûjen a Îraqê kiriye. Ev gotar tevgerên wan ên dîrokî, kesayetiyên sereke û dijwariyên berdewam ên ku di lêgerîna naskirinê de di rewşa civakî û siyasî ya Îraqê de pê re rû bi rû ne vedikole. Ji têkoşînên destpêkê yên piştî Împaratoriya Osmanî heta xalên girîng ên wek Rêkeftina Xweseriyê ya 1970an û rola wan di Şerê Kendavê de, Kurd di teşegirtina paşeroja Îraqê de roleke girîng lîstine. Berxwedêrî û mîrata çandî ya wan hê jî di rêvebirina dijwarî û derfetên îro de girîng in.
Naverok
Çarçoveya dîrokî: Têkoşînên destpêkê
Derketina tevgerên siyasî yên Kurdî
- Pevçûn û tepisandina zêdebûyî
Rola kesayetiyên giştî yên Kurd di siyaseta nûjen de
- Dijwarî û derfet di sedsala 21an de
Kurd û paşeroja siyasî ya Îraqê
Mîrata Kurdan di tevna Îraqê de
- Girîngiya gelê Kurd di dîroka nûjen a Îraqê de çi ye?
- Kîjan bûyerên dîrokî bandor li têkoşîna Kurdan a xweseriyê kirine?
- Hin kesayetiyên giştî yên bibandor ên Kurd ên di gotarê de hatine behskirin kî ne?
- Encama Rêkeftina Xweseriyê ya 1970an ji bo Kurdan çi bû?
- Şerê Kendavê çawa bandor li gelê Kurd li Îraqê kir?
Têgihiştina aloziyên dîroka nûjen a Îraqê bê naskirina rola kûr a gelê Kurd netemam e. Lêgerîna wan a bêrawestan a xweserî, nasnameya çandî û mafên siyasî rewşa civakî û siyasî ya Îraqê bi awayekî girîng teşe daye. Ev gotar dîroka dewlemend a Kurdan, kesayetiyên giştî yên bibandor ên Kurd û tevgerên dîrokî û dîplomasiya cuda yên Kurdî yên ku rêya xwe di dîroka nûjen de xêz kirine vedikole.
Rewşa jeopolîtîk a Kurdistanê
Ji bo nirxandina rola Kurdan di dîroka Îraqê de, pêşî divê em hûrgiliyên erdnîgarî û çandî yên Kurdistanê fam bikin. Nifûsa Kurd, ku li herêma çiyayî ya Rojhilata Navîn bi cih bûye, li beşên Tirkiye, Îran, Îraq û Sûriyeyê belav e. Tunebûna dewleteke Kurdî ya bi temamî naskirî di dîrokê de Kurd xistine rewşeke neewle, di navbera hevkarî û dijberiya hêzên cîran de diguherin.
Çarçoveya dîrokî: Têkoşînên destpêkê
Têkoşîna mafên Kurdan vedigere hilweşîna Împaratoriya Osmanî di destpêka sedsala 20an de. Peymana Sêvrê (1920) di destpêkê de soza dewletekê da Kurdan, lê ev yek bi lez bi Peymana Lozanê (1923) hat guhertin ku armancên Kurdan paşguh kir. Ev çarçove bingeh ji bo silsileya tevgerên ku dê tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan li Îraqê diyar bikin danî.
Bi avabûna dewleta Îraqê di sala 1921an de Kurd xwe di nav komeke nû ya dijwariyan de dîtin. Hewldanên tepisandina nasnameya Kurdî bûn sedema Serhildana Yekem a Kurdî di sala 1930an de. Ev ji bo serhildanên paşîn pêşîneyek danî û her têkçûna xuya tenê armancên xweseriyê yên xurtir şewitandin. Van serhildanên destpêkê dê bingehek ji bo berxwedaneke yekgirtî ya Kurdî li herêmê avabikin.
Derketina tevgerên siyasî yên Kurdî
Nîveka sedsala 20an pêşketineke girîng di tevgerên dîrokî yên Kurdî de dît. Di sala 1946an de damezrandina Komara Kurdistanê li Îranê, her çend kurtjiyan bû, demeke bingehîn nîşan da. Li Îraqê Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) di sala 1946an de hat avakirin û nêzîkatiyeke siyasî ya fermî ji bo neteweperweriya Kurdî ragihand. Di bin rêberiya kesayetiyên giştî yên bibandor ên Kurd wek Mistefa Barzanî de, KDP bi rêyên siyasî li rizgariya neteweyî geriya.
Serdema Barzanî
Mistefa Barzanî, ku wek yek ji kesayetiyên dîrokî yên herî girîng ên Kurd tê dîtin, ne tenê di damezrandina KDPê de roleke girîng lîst, lê bi dîplomasiya xwedî girîngiyeke mezin jî mijûl bû da ku ji bo mafên Kurdan piştgiriya navneteweyî kom bike. Rêberiya wî di Şerê Yekem ê Îraq û Kurdan de (1961-1970) serdemeke girîng ji bo neteweperweriya Kurdî li Îraqê nîşan da. Prensîbên rûmetê û rêberiya Barzanî bi kûrahî dengvedan kirin û bûn sedema yekîtiyeke zêdetir di nav Kurdan de û lêgerîneke biryardar a xweseriyê.
Rêkeftina Xweseriyê ya 1970an
Têkoşîn bi Rêkeftina Xweseriyê ya 1970an encam da; armanca wê dayîna mafên girîng ên rêveberiyê ji Kurdan re bû. Ev serdem girîngiya tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan destnîşan kir. Her çend girêdana hukûmeta Îraqê ya bi rêkeftinê re diguherî, ew di beşdariya siyasî ya Kurdî de xaleke girîng bû.
Pevçûn û tepisandina zêdebûyî
Lê salên paşîn pevçûnên dijwar dîtin. Bilindbûna partiya Be’s li Îraqê Ehmed Hesen el-Bekr û paşê Seddam Huseyn anîn desthilatdariyê. Kurd bi tepisandina pergaldar re rû bi rû bûn ku bi kampanyayên leşkerî yên wek Kampanyaya Enfalê (1986-1988) hat taybetkirin û bû sedema hovîtiyên komî li dijî gelê Kurd. Tevî van dijwariyan berxwedêriya Kurdî biriqî û rola wan ya wek komeke bingehîn di çîroka Îraqê de xurt kir.
Şerê Kendavê û encamên wê
Şerê Kendavê di sala 1991an de ji bo têkoşîna Kurdan veguherîner bû. Dema hêzên Îraqî paşve diçûn, hevalbendiya bi rêberiya Dewletên Yekbûyî serhildaneke mezin di nav gelê Kurd de teşwîq kir. Damezrandina herêma qedexekirî ya firînê li bakurê Îraqê rê da Kurdan ku Herêma Kurdistanê ya Îraqê çêbikin û xweseriya xwe ya rêveberiyê xurt bikin. Ev xweseriya nû bidestketî bingehê geşbûna çand û mîrata zindî ya Kurdistanê li herêmê danî.
Rola kesayetiyên giştî yên Kurd di siyaseta nûjen de
Di serdema piştî Seddam de kesayetiyên giştî yên Kurd wek aliyên bingehîn di rewşa siyasî ya Îraqê de derketin. Rêberên wek Celal Talebanî û Mesûd Barzanî bûn kesên navendî; wan mafên Kurdan parastin û aloziyên Îraqa piştî şer rêve birin. Beşdariya wan di destûra nû ya Îraqê de naskirina zimanê Kurdî û çandê di nav pergaleke federal de pêş xist û ev tevna civakî ya Îraqê bi awayekî mezin guherand.
Dijwarî û derfet di sedsala 21an de
Tevî pêşketinên xuya, li Kurdistana sedsala 21an dijwarî pir in. Dînamîkên herêmî yên di bin bandora Tirkiye û Îrana cîran de armancên Kurdan aloz dikin. Şerê li dijî DAÎŞê yekîtiya Kurdan bêtir xurt kir û bi hêzên Pêşmerge şiyana wan a leşkerî nîşan da. Hewldana wan a wêrek a parastina ax û sivîlan li dijî komên tundrew rola girîng a Kurdan di aramiya herêmî de destnîşan kir.
Kurd û paşeroja siyasî ya Îraqê
Dema Îraq veguherînên nû yên siyasî û civakî rêve dibe, rola Kurdan hê jî nayê jibîrkirin. Armancên nasnameyeke yekgirtî û geş a Kurdî hê jî dengvedanê dikin. Lêgerîna Kurdan a mafên çandî û siyasî tevgerên dîrokî û dîplomasiya berdewam a Kurdî pêwîst dike ku li guherînên jeopolîtîk ên berdewam biguncin.
Teşedana çand û mîratê
Li gel armancên siyasî, çand û mîrata Kurdistanê di nîşandana dewlemendiya nasnameya Kurdî de jî bingehîn bûne. Festîval, muzîk û edebiyat giyanekî berxwedêr nîşan didin û Kurdan li her du aliyên sînoran dikin yek. Têgihiştina vê çandê rê dide nirxandineke berfirehtir a têkoşîn û serkeftinên wan ên dîrokî di xalên girîng ên veguherînê yên dîroka Îraqê de.
Mîrata Kurdan di tevna Îraqê de
Beşdariyên diyarker ên Kurdan di teşegirtina çîroka Îraqa nûjen de nayên paşguhkirin. Lêgerîna wan a naskirinê û xwedîhelwestbûna di rewşa civakî û siyasî de şopeke nemir li rêya dîrokî ya welat hiştiye. Kesayetiyên dîrokî yên Kurd berdewam îlham dane nifşan û mîrateke berxwedan, dîplomasî û berxwedêriyê pêş xistine.
Pejirandina paşerojê
Dema ku em li paşerojê dinêrin, girîngiya parastina dîroka Kurdan sereke ye. Divê dersên ji boriyê hatine girtin dîplomasiya îro, diyarkirina çandî û parastina siyasî rêberî bikin. Mijûlbûna bi çîrok û dîroka Kurdan re ne tenê mana nasnameya wan a dewlemend a çandî piştrast dike, lê rola wan ya wek aliyên sereke di tevna diguherî ya Îraqê de jî nas dike.
Di bingeh de, dema ku gelê Kurd hê jî di dîroka nûjen a Îraqê de roleke girîng dilîze, giyanê wan ê berxwedêriyê û armancên xweseriyê hêviyê ne tenê ji Kurdan re, lê ji paşeroja Îraqê bi xwe re jî nîşan didin. Çîroka wan hê jî ya hêz, berdewamî û dilsoziya mayînde ya mafên çandî û siyasî ye. Ev hêman bi hev re tevneke bihêz çêdikin ku ne tenê nasnameya Kurdî, lê çîroka berfirehtir a her welatiyê Îraqî jî diyar dike.
Pirsên pir tên pirsîn
Girîngiya gelê Kurd di dîroka nûjen a Îraqê de çi ye?
Gelê Kurd bi lêgerîna xweserî, nasnameya çandî û mafên siyasî di teşegirtina rewşa civakî û siyasî ya Îraqê de roleke girîng lîstiye.
Kîjan bûyerên dîrokî bandor li têkoşîna Kurdan a xweseriyê kirine?
Bûyerên sereke hilweşîna Împaratoriya Osmanî, Peymana Sêvrê (1920), Peymana Lozanê (1923), Serhildana Yekem a Kurdî di sala 1930an de û damezrandina Komara Kurdî li Îranê di sala 1946an de di nav xwe de digirin.
Hin kesayetiyên giştî yên bibandor ên Kurd ên di gotarê de hatine behskirin kî ne?
Kesayetiyên bibandor Mistefa Barzanî, Celal Talebanî û Mesûd Barzanî di nav xwe de digirin ku bandoreke girîng li neteweperwerî û siyaseta Kurdî li Îraqê kirine.
Encama Rêkeftina Xweseriyê ya 1970an ji bo Kurdan çi bû?
Rêkeftina Xweseriyê ya 1970an armanc kir mafên girîng ên rêveberiyê bide Kurdan û di beşdariya wan a siyasî de xaleke girîng nîşan da, tevî ku girêdana hukûmeta Îraqê ya bi wê re diguherî.
Şerê Kendavê çawa bandor li gelê Kurd li Îraqê kir?
Şerê Kendavê derfet da serhildaneke mezin di nav Kurdan de û bû sedema damezrandina herêma qedexekirî ya firînê; ev rê da avakirina Herêma Kurdistanê ya Îraqê û xweseriya wan a rêveberiyê xurt kir.