Herêmên kurd ji hilweşîna rejîma Seddam Huseyn di sala 2003an de ve di dîmena xwe ya siyasî de guherînên girîng derbas kirine. Ev dem bi tevliheviyeke aloz a xwestekên xweseriyê, bandora dîroka kurdan û derketina kesayetiyên kurd ên raya giştî yên cuda, ku meşa bûyerên vê herêmê şekil dane, hatiye nîşankirin. Di vê nivîsa blogê de, em dê tevna tevlihev a tevgerên siyasî yên herêmên kurd bi kûrahî lêkolîn bikin û bandorên kesayetiyên dîrokî û tevgerên kurdan, her wiha çand û mîrata dewlemend ên ku bingeha nasnameya wan in, binirxînin.

Paşxaneya dîrokî ya siyaseta kurdan

Famkirina dîmena siyasî ya heyî li herêmên kurd pêwîstî bi vegerandina nêrînê ber bi dîroka kurdan ve heye. Kurd yek ji komên etnîkî yên herî mezin ên cîhanê ne ku dewleteke neteweyî ya wan tune ye û bi piranî li Iraq, Tirkiye, Îran û Sûriyeyê belav in. Di dîrokê de, kurd bi zordestiyê re rû bi rû bûne, bi taybetî di bin rejîmên ku hewl didan nasnameyên wan ên çandî û neteweyî bitepisînin. Rejîma Baasî ya Seddam Huseyn nimûneyeke berbiçav e; wê li dijî kurdan taktîkên hovane bi kar anîn û ev yek di dawiyê de bi bûyerên wek kampanya Enfalê di dawiya salên 1980î de encam girt.

Hilweşîna rejîma Seddam xalek veguherînê ji kurdan re nîşan da û derfetên tevlêbûna siyasî û xweseriya zêdetir vekirin. Du komên sereke wek aktorên serdest derketine holê: Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK). Van partiyan, bi kesayetiyên kurd ên raya giştî yên bandordar re, zemîna dîmena siyasî ya heyî amadekirine.

Kesayetiyên navdar ên kurd ên raya giştî û rola wan di şekildana siyasetê de

Derketina kesayetiyên bingehîn ên kurd ên raya giştî piştî Seddam di pêşketina siyasî ya Herêma Kurdistanê ya Iraqê (KRI) de roleke bingehîn lîstiye. Rêberên wek Mesûd Barzanî, serokê berê yê KRI û rêberê KDP, û Celal Talebanî, serokê berê yê Iraqê yê koç kiriye û damezrînerê PUK, bi awayekî girîng bandor li siyaseta kurdan kirine. Biryar û danûstandinên wan rêya xweserî û xwerêveberiya kurdan şekil dane.

Mesrûr Barzanî, serokwezîrê heyî yê KRI, jî mîrata kesên berî xwe berdewam kiriye û di heman demê de têkiliyên bi hikûmeta navendî ya Iraqê û aktorên navneteweyî re hevseng kiriye. Ev rêber di nav dîmeneke siyasî ya tevlihev de rê dibînin; li wir parastina yekîtiya nazik a di nav aliyên kurd ên cuda de dijwar dimîne.

Bandora tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan

Bandora tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan di pêşketinên siyasî yên dawî de bêguman eşkere ye. Kurd di lêgerîna xweserî û naskirinê de xwedî dîrokeke dirêj in. Tevgerên kurdan, ku berê ji aliyê siyasî ve parçeparçe bûn, di salên dawî de li dora nasname û armancên hevpar civiyane û vê yekê lihevhatina di nav aliyên cuda de zêde kiriye.

Hewldanên ji bo naskirin û hevalbendiyên navneteweyî bingehîn bûne. Herêma kurd xwe wek hevalbendeke jiyanî di şerê li dijî DAIŞê de bi cih kir û vê yekê bal û piştgiriya dewletên rojavayî kişand. Vê hevkariya leşkerî rewayetiya xwestekên kurdan li qada cîhanî bêtir bihêz kir û hevkariyên ku ne tenê ji mijarên ewlehiyê re, lê ji pêşketina aborî û naskirina siyasî re jî bingehîn in, çêkirin.

Aliyên çandî yên nasnameya kurd

Dîmena siyasî bê qebûlkirina çand û mîrata dewlemend a Kurdistanê nayê famkirin. Nasnameya kurd di nav tevneke kevneşopî, muzîk, dans û edebiyatê de hatiye honandin ku ji sedsalên zordestiyê xilas bûye. Derbirînên çandî ne tenê wek amûreke parastina dîroka wan, lê wek şêweyeke berxwedana siyasî jî xizmet dikin.

Festîval, edebiyat û huner di yekgirtina gelê kurd û pêşxistina hesteke kûr a serbilindiya neteweyî de rol lîstine. Ev vejîna çandî di pêşxistina piştevaniyê di nav aliyên kurd û endamên civakê de bingehîn e û xwestekên wan ên siyasî yên ji bo nasnameyeke neteweyî ya cuda bihêz dike.

Damezrandina xweserî û rêveberiyê

Ji sala 2003an ve, KRI saziyên xwe yên hikûmetê damezrandine û herêmeke nîvxweser a bi pergala parlamenter tê rêvebirin afirandiye. Destûra herêmî, ku di sala 2009an de hat qebûlkirin, wek bingeheke qanûnî ji bo rêvebirin û aramkirina herêmê xizmet dike. Lê ev xweserî gelek caran ji aliyê hikûmeta Iraqê, mijarên parvekirina çavkaniyan (bi taybetî neftê) û têkoşînên navxweyî yên desthilatê di nav aliyên kurd de hatiye xistin ber pirsê.

Lêgerîna KRI ya xweseriya rastîn bûye sedema şêweyên cuda yên dîplomasiyê, ne tenê di nav Iraqê de, lê bi welatên cîran û saziyên navneteweyî re jî. Têkiliya bi Bexdayê re bi taybetî cihê nakokiyê dimîne, dema kurd rê di nav tevliheviyên civakî û siyasî yên li dora dabeşkirina desthilat û çavkaniyan de dibînin.

Paşeroja tevgerên siyasî yên kurdan

Dema em li paşerojê dinêrin, muhtemel e ku dîmena siyasî ya herêmên kurd berdewam biguhere. Bandora berdewam a kesayetiyên dîroka kurdan û mîratên wan dê di rêberiya xwestekên nifşa bê ya kurdan de roleke girîng bilîze. Muhtemel e ku baldariyê li ser bihêzkirina lihevhatina navxweyî bimîne û di heman demê de têkiliyên derve ji bo pêşxistina armancên siyasî bên rêvebirin.

Pêşketina aborî jî dê li pêşiya bernameyên siyasî yên kurdan be. KRI xwedî rezervên girîng ên neftê ye ku şiyana bihêzkirina aboriya wê û zêdekirina xweseriyê heye. Lê rêberiya kurdan divê rê di nav tevliheviyên girêdayîbûna bi dahatên neftê de bibîne û di heman demê de bingeha aboriya xwe cihêreng bike da ku aramiya demdirêj dabîn bike.

Rola ciwanan û çalakvaniyê

Nifşa ciwantir a kurdan her ku diçe di tevgerên siyasî û civakî de çalaktir dibe û maf, zelalî û rêveberiya demokratîk diparêze. Ev bilindbûna çalakvaniya ciwanan dikare bi awayekî girîng bandor li dîmena siyasî bike, dema ciwanên kurd roleke berbiçavtir di şekildana paşeroja xwe de digirin û zextê ji bo reformên bi xwestekên wan re lihevhatî dikin.

Tevlêbûna wan di kokgirtina nirxên demokrasî û berpirsiyariyê di çarçoveya siyasî ya kurdan de bingehîn e. Medyaya civakî û teknolojî rê didin ciwanan ku rêxistinê bikin, hişmendiyê belav bikin û diyalogê derbarê mijarên girîng ên ku li cem hevtemenên wan û nifûsa berfirehtir deng vedidin pêş bixin.

Raman: berxwedêriya gelê kurd

Rêwîtiya herêmên kurd ji hilweşîna Seddam Huseyn ve bi berxwedêrî, daxwaza xweseriyê ya nahejîne û lêgerîna naskirina çandî hatiye nîşankirin. Dîmena siyasî berdewam diguhere û mîratên tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan, rêberiya kesayetiyên navdar ên kurd ên raya giştî û hêza berdewam a çand û mîrata Kurdistanê wê dişopînin. Dema xwestekên kurdan di paşerojê de pêk tên, mirov tenê dikare hêvî bike ku rêwîtiya wan a ber bi mafê diyarkirina qedera xwe û aramiyê ve, li ser paşxaneyeke dîrok û çandê ya dewlemend, berdewam pêş bikeve.

Dibe ku rêya li pêş dijwar be, lê pêgiriya gelê kurd û pabendbûna wan a kûr bi nasnameya xwe piştrast dikin ku vegotina wan a siyasî di destana berdewam a gelê kurd de vegotineke hêvî, yekîtî û pêşveçûnê ye.

Pirsên pir tên pirsîn

Piştî hilweşîna rejîma Seddam Huseyn di sala 2003an de kîjan guherînên girîng li herêmên kurd çêbûn?

Hilweşîna rejîma Seddam Huseyn xalek veguherînê ji herêmên kurd re nîşan da û derfetên tevlêbûna siyasî û xweseriya zêdetir vekirin. Vê yekê bû sedema derketina Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK) wek aktorên siyasî yên serdest.

Hin kesayetiyên navdar ên kurd ên raya giştî yên bandor li dîmena siyasî ya Herêma Kurdistanê ya Iraqê kirine kî ne?

Kesayetiyên navdar ên kurd ên raya giştî Mesûd Barzanî, serokê berê yê KRI û rêberê KDP, Celal Talebanî, serokê berê yê Iraqê yê koç kiriye û damezrînerê PUK, û Mesrûr Barzanî, serokwezîrê heyî yê KRI, dihewînin.

Nasname û çanda kurd çawa bandor li tevgerên siyasî yên herêmê kirine?

Nasname û çanda kurd, ku bi kevneşopî, muzîk, dans û edebiyatê tên derbirîn, di yekgirtina gelê kurd û pêşxistina hesta serbilindiya neteweyî de roleke bingehîn dilîzin; ev yek ji xwestekên siyasî û berxwedana wan re pêwîst e.

Herêma kurd di damezrandina xweserî û rêveberiya xwe de bi kîjan dijwariyan re rû bi rû dibe?

Dijwarî nakokiyên bi hikûmeta Iraqê re li ser mijarên wek parvekirina çavkaniyan, têkoşînên navxweyî yên desthilatê di nav aliyên kurd de û lêgerîna berdewam a xweseriya rastîn, li gel ku hikûmeteke nîvxweser hatiye damezrandin, dihewînin.

Nifşa ciwantir a kurdan îro çawa bandor li dîmena siyasî dike?

Nifşa ciwantir di tevgerên siyasî û civakî de her ku diçe çalaktir dibe û maf, zelalî û rêveberiya demokratîk diparêze. Ew ji bo rêxistinkirin û tevlêbûna mijarên girîng medyaya civakî û teknolojiyê bi kar tîne.