Gelê kurd, ku bi çand û dîroka xwe ya dewlemend tê naskirin, xwediyê çîrokeke ku bi hezarên salan dirêj dibe ye. Mîrata wan wekî tevnekê ye ku ji berxwedan, têkoşîn û kevneşopiyên zindî hatiye hûnandin. Ev gotar dîroka kurdan vedikole; kokên gelê kurd, girîngiya çanda wî û demên diyarker ên ku nasnameya wî ava kirine, lê dinirxîne.

Gelê kurd kî ye?

Gelê kurd komeke etnîkî ye ku bi piranî li herêmeke bi navê Kurdistan dijî; ev herêm beşên Tirkiyeyê, Iraqê, Îranê û Sûriyeyê digire nav xwe. Tê texmînkirin ku nifûsa kurdan li dora 30 heta 40 milyonî ye; bi vî awayî ew yek ji mezintirîn komên etnîkî yên cîhanê ne ku dewleta xwe tune ye. Ev rewşa taybet jiyaneke çandî ya cihêreng û dewlemend pêk aniye ku xwe bi kûrahî di çand û mîrata Kurdistanê de nîşan dide.

Kokên destpêkê di şaristaniyên kevnar de

Kokên kurdan dikarin heta şaristaniyên kevnar bên şopandin. Delîlên dîrokî nîşan didin ku kurd ji gelên kevnar ên cihêreng ên ku li çiyayên Zagrosê, li herêma Îrana îroyîn, bi cih bûbûn hatine. Li dora sedsala 7 a beriya zayînê, Med, ku gelekî îranî yê kevnar bûn, li vê herêmê dijiyan. Medan di hilweşîna Împaratoriya Aşûrî, de roleke girîng lîst; mîrata wan di dîroka kurdan de diyarker tê hesibandin.

Herwiha, îhtîmal heye ku kurd bi komên din ên wekî Hurî û Mîtanniyan ve girêdayî bin. Zimanê ku kurd pê diaxivin, kurdî, di nav malbata zimanên hindoîranî de ji şaxa îranî ya bakurê rojava ye; ev jî girêdana wan bi eşîr û neteweyên kevnar re bêtir diyar dike.

Avabûna nasnameyeke kurdî ya taybet

Bi pêşketina dîrokê re, gelê kurd dest bi avakirina nasnameyeke xweser kir. Di Serdema Navîn de, wan mîrektiyên cihêreng ava kiribûn ku bi rêveberiya herêmî û kiryarên çandî yên taybet dihatin naskirin. Kesayetiyên dîrokî yên kurd, wekî Şêx Ehmed el-Yequbî di sedsala 17 de, di şekildana nêrînên kurdan ên li ser yekîtî û nasnameyê de roleke girîng lîstin.

Avakirina van mîrektiyan bingehên pêkhateyên civakî yên gelê kurd, di nav de pergala eşîrî û kevneşopiyên çandî, danî. Di vê demê de çand û mîrata kurdî dest bi geşbûnê kir; mûzîka kevneşopî, govend û tevandin ketin nav wê û bi riya hunerê dewlemendiya dîroka wan nîşan dan.

Cihêrengiya olî

Gelê kurd baweriyên cihêreng dişopîne, di nav de Îslam (hem sunnî hem şîe), Yarsanî û Zerdeştî. Cihêrengiya baweriyan alîkariya avabûna mîrateke çandî ya dewlemend kiriye; cejn û adetên olî bûne beşeke bingehîn a nasnameya kurdî. Têgihîştina van kiryarên olî nirxandina aliyên tevlihev ên çand û mîrata Kurdistanê xurtir dike.

Bandora împaratoriyên Osmanî û Faris

Bi hilatina Împaratoriya Osmanî re, kurd di bin desthilatdariya hêzên cihêreng de jiyan; ev rewş bi sedsalan dîroka kurdan şekil da. Osmaniyan kurd wekî komeke girîng nas dikirin û gelek caran serokên eşîrên mîrektiyên kurdî wekî walî û rêveberên herêmî bi kar dianîn. Ev têkilî diyarker bû: herçend asteke xweseriyê dida wan, di heman demê de kurd dixist nav rewşên siyasî yên tevlihev.

Bi heman awayî, Împaratoriya Sefewî li Farisê hewl dida bandora xwe li herêmên kurdî ferz bike; bi vî awayî dabeşbûnên nav Kurdistanê kûrtir dikir. Van têkiliyên hêzê tevger û dîplomasiya dîrokî ya kurdan dest pê kirin û gelê kurd han dan ku di nav desthilatdariya biyanî de rêya nasnameya xwe bibîne. Têkeliya qada siyasî û çandî gotûbêjên dewlemend li ser wateya kurdbûnê pêk anî.

Sedsala 20 û têkoşîna ji bo nasnameyê

Sedsala 20 bi astengî û tevgerên girîng di nav civakên kurdî de diyar bû, dema ku têgîna dewletên neteweyî li Rojhilata Navîn bi cih bû. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, Peymana Sêvrê di sala 1920 de di destpêkê de xweserî soz da kurdan. Lê Peymana Lozanê ya ku di sala 1923 de pey wê hat, ev xweserî red kir; ev bûyerek bû ku armancên kurdan di dehsalên pişt re diyar kir.

Vê serdemê kesayetî û serokên navdar ên kurd derxistin pêş ku bûn sembolên têkoşîna kurdan. Kesên wekî Mistefa Barzanî wekî serokên girîng derketin ku parêzvaniya maf û serweriya kurdan dikirin. Wan di serhildanên cihêreng ên li dijî rejîmên zordar ên Tirkiyeyê, Îranê, Iraqê û Sûriyeyê de rolên diyarker lîstin.

Rola tevgerên dîrokî yên kurdan

Di tevahiya sedsala 20 de, gelek tevgerên dîrokî û hewlên dîplomasî yên kurdan armanca xweseriyeke firehtir an serxwebûnê dikirin. Ev tevger gelek caran bi serkutkirinên dijwar re rû bi rû diman; encama vê serhildanên girîng bûn, wekî serhildana kurdan li Iraqê di salên 1960 û 70 de. Têgîna diyarkirina çarenûsa xwe hêviya gelek kurdan gur kir û nasnameyeke bi têkoşîna siyasî re bi kûrahî girêdayî pêk anî.

Tevî paşketinan, van tevgeran di nav gelê kurd de ruhê berxwedanê xurt kir û daxwaza wan a pîrozkirina çand û mîrata xwe di nav dijwariyan de pêş xist. Çîrokên berxwedanê bi rûmet dihatin bîranîn û ruhê kolektîf û yekîtiya gelê kurd nîşan didan.

Wêje û huner: vejîneke çandî

Di ber tengasiyên siyasî de, gelê kurd bi wêje, mûzîk û hunerê derbirîna xwe berdewam kiriye. Îro nivîskar û hunermendên kurd li cîhanê tên naskirin û beşdarî vejîna çand û mîrata Kurdistanê dibin. Helbestvanên wekî Şêrko Bêkes û mûzîkjenên wekî Îbrahîm Tatlıses bûne kesayetiyên navdar û dewlemendiya çîrok û kevneşopiyên kurdî nîşan didin.

Serdemeke guhertinê: nasnameya kurdî ya îroyîn

Sedsala 21 ji gelê kurd re hem derfet hem astengî anîne, dema ku ew hîn jî di nav tevliheviyên herêmî de rêya xwe dibînin. Têkoşîna li dijî Dewleta Îslamî (ISIS) li Iraq û Sûriyeyê wêrekiya û israra hêzên kurdî nîşan da û bala navneteweyî kişand ser tengasî û berxwedana wan.

Derketina xweseriya kurdî di nav Hikûmeta Federal a Iraqê de piştî sala 2014 xalek werçerxê ya dîrokî ye; ev yek girîngiya gotûbêjên domdar li ser nûnertiya siyasî û mafên çandî diyar dike. Kesayetiyên giştî yên kurd ên îroyîn, di nav de serokên siyasî yên wekî Nêçîrvan Barzanî, di rêvebirina siyaseta herêmî û navneteweyî de rolên girîng dilîzin û bi vî awayî çîroka kurdan a îroyîn şekil didin.

Paşeroja mîrata kurdî

Dema ku em berê xwe didin paşerojê, ji nû ve nasîn û pîrozkirina çand û mîrata kurdî girîngiyeke sereke werdigire. Hewlên dîasporayê yên ji bo vejînê, ku parvekirina huner û wêjeya kurdî û destpêşxeriyên perwerdeyî li seranserê cîhanê digirin nav xwe, rêyeke nû ji bo xurtkirinê peyda dikin. Bi van kiryaran nasnameya kurdî dikare her tim pêş bikeve û di heman demê de bi kokên xwe ve bi hêz girêdayî bimîne.

Tevgera ber bi yekîtî û nirxandina çandê dikare bandorê li nifşên nû yên kurdan jî bike û hesteke serbilindiyê bi nasnameya taybet û dîroka wan bixe dilê wan. Bi derketina kesayetiyên dîrokî, nivîskar û kesayetiyên giştî yên kurd ên zêdetir re, ew ê bibin dengê civakeke zindî ku xwe bi parastina mîrata xwe ve girêdayî dibîne.

Mîrateke berxwedan û serbilindiyê

Çîroka gelê kurd çîroka berxwedan û biryardariyê ye. Ji şaristaniyên kevnar heta vegotinên îroyîn, ev rêwîtî bi girîngiyeke çandî ya dewlemend û kûrahiya dîrokî dagirtî ye. Dema ku kurd ji bo nûnertî û naskirinê têkoşîna xwe didomînin, dîroka wan a cihêreng û kiryarên wan ên çandî wekî delîleke nasnameya wan dimînin.

Gelê kurd, ku rabirdûya xwe digire hembêzê û bi wêrekî ber bi paşerojê ve diçe, komeke rengîn a kevneşopiyan di xwe de dihewîne ku li ber ceribandinên demê radiweste. Kokên gelê kurd ruhê domdar ê mirovahiyê û girîngiya têgihîştin û pîrozkirina her nasnameyeke çandî ya ku beşdarî cîhana me ya hevpar dibe, tînin bîra me. Rêwîtî li vir naqede; ew vegotineke berdewam e ku me hemûyan vedixwîne ku mîrata kurdî ya rengîn nas bikin û tê de beşdar bibin.

Pirsên pir tên kirin

Gelê kurd kî ye?

Gelê kurd komeke etnîkî ye ku bi piranî li herêmeke bi navê Kurdistan dijî. Ev herêm beşên Tirkiyeyê, Iraqê, Îranê û Sûriyeyê digire nav xwe û nifûsa wan bi texmînî ji 30 heta 40 milyonî ye.

Kokên destpêkê yên gelê kurd çi ne?

Kokên kurdan dikarin heta şaristaniyên kevnar ên li çiyayên Zagrosê bên şopandin; bi taybetî ew ji Medan, ku gelekî îranî yê kevnar bû, tên.

Nasnameya kurdî bi demê re çawa ava bû?

Gelê kurd di Serdema Navîn de dest bi avakirina nasnameyeke xweser kir; mîrektî û kiryarên çandî yên cihêreng ava kirin ku bingehên pêkhateyên wan ên civakî danîn.

Împaratoriyên Osmanî û Faris çi bandor li kurdan kirin?

Hilatina împaratoriyên Osmanî û Faris, bi xistina kurdan di bin desthilatdariyên cihêreng de, dîroka wan şekil da. Ev yek têkiliyên siyasî yên tevlihev pêk anî û bandor li pêkhateyên wan ên çandî û civakî kir.

Di sedsala 21 de rewşa nasnameya kurdî ya îroyîn çawa ye?

Sedsala 21 hem derfet hem astengî ji kurdan re aniye; têkoşîna li dijî ISIS û derketina xweseriya kurdî di nav wan de ne. Ev yek girîngiya nûnertiya siyasî û mafên çandî derdixe pêş.