گەلی کورد، کە بە کولتوور و مێژووی دەوڵەمەندی ناسراوە، چیرۆکێکی هەیە کە بە هەزاران ساڵدا درێژ دەبێتەوە. میراتەکەی وەک پێکهاتەیەکی ڕەنگاوڕەنگە کە لە خۆڕاگری، خەبات و نەریتی زیندوو بە یەکەوە چنراوە. ئەم وتارە مێژووی کورد دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە و ڕەچەڵەکی گەلی کورد، گرنگیی کولتوورەکەی و ئەو ساتە چارەنووسسازانە دەناسێنێت کە ناسنامەکەیان داڕشتووە.
گەلی کورد کێن؟
کورد گرووپێکی نەتەوەیین کە بە شێوەی سەرەکی لە ناوچەیەکدا دەژین بە ناوی کوردستان؛ ناوچەیەک کە بەشێک لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا دەگرێتەوە. ژمارەی دانیشتووانی کورد بە نزیکەی 30 تا 40 ملیۆن کەس خەمڵێنراوە، کە وایان لێ دەکات یەکێک بن لە گەورەترین گرووپە نەتەوەییەکانی جیهان کە دەوڵەتی تایبەت بە خۆیان نییە. ئەم بارودۆخە تایبەتە بووەتە هۆی ژیانێکی کولتووریی فرەچەشن و دەوڵەمەند، کە بە قووڵی لە کولتوور و میراتی کوردستاندا ڕەنگ دەداتەوە.
ڕەچەڵەکی سەرەتایی لە شارستانییەتە کۆنەکاندا
ڕەگەکانی کورد بۆ شارستانییەتە کۆنەکان دەگەڕێنەوە. بەڵگە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کورد ڕەچەڵەکیان بۆ چەند گەلێکی کۆن دەگەڕێتەوە کە لە چیاکانی زاگرۆس، لەو ناوچەیەی ئەمڕۆ ئێرانە، نیشتەجێ بوون. نزیکەی سەدەی 7ی پێش زایین، مادەکان، کە گەلێکی کۆنی ئێرانی بوون، لەم ناوچەیەدا دەژیان. مادەکان ڕۆڵێکی گرنگیان لە ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی ئاشووریدا هەبوو، و میراتەکەیان بە یەکێک لە بنەما گرنگەکانی مێژووی کورد دادەنرێت.
هەروەها ئەگەری زۆرە کە کورد پەیوەندییان بە گرووپەکانی دیکەوە هەبێت، وەک حوورییەکان و میتانییەکان. زمانی کوردی، کە کوردەکان پێی قسە دەکەن، سەر بە لقی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوای خێزانی زمانە هیندۆئێرانییەکانە؛ ئەمەش پەیوەندییان بە عەشیرەت و گەلە کۆنەکانەوە زیاتر پشتڕاست دەکاتەوە.
پێکهاتنی ناسنامەیەکی کوردیی جیاواز
لەگەڵ پێشکەوتنی مێژوو، گەلی کورد دەستی بە پەرەپێدانی ناسنامەیەکی تایبەت بە خۆی کرد. تا سەدەکانی ناوەڕاست، چەند میرنشینێکیان دامەزراندبوو کە بە فەرمانڕەوایی ناوخۆیی و دابونەریتە کولتوورییە تایبەتەکانیان دەناسرانەوە. کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان، وەک شێخ ئەحمەد ئەلیەعقووبی لە سەدەی 17دا، ڕۆڵی گرنگیان لە داڕشتنی تێڕوانینی کورد بۆ یەکگرتوویی و ناسنامە هەبوو.
دامەزراندنی ئەم میرنشینانە بنەمای پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی گەلی کوردی دانا، لەوانە سیستەمە عەشیرەییەکان و نەریتە کولتوورییەکانیان. لەو سەردەمەدا، کولتوور و میراتی کورد دەستی بە گەشەکردن کرد و توخمەکانی وەک مۆسیقا، سەما و چنینە نەریتییەکان لەخۆ گرت، کە دەوڵەمەندی و فرەچەشنیی مێژووەکەیان لە ڕێگەی هونەرەوە دەخستە ڕوو.
فرەچەشنیی ئایینی
گەلی کورد پەیڕەوی لە چەند ئایینێک دەکەن، لەوانە ئیسلام، بە هەردوو مەزهەبی سوننە و شیعە، یارسان و زەردەشتی. فرەچەشنیی باوەڕەکان بەشداریی لە پێکهێنانی میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەنددا کردووە، و جەژن و دابونەریتە ئایینییەکان بوونەتە بەشێکی دانەبڕاو لە ناسنامەی کوردی. تێگەیشتن لەم ڕەفتارە ئایینییانە یارمەتیدەرە بۆ ناسینی باشتر و ڕێزگرتن لە ئاڵۆزییەکانی کولتوور و میراتی کوردستان.
کاریگەریی ئیمپراتۆرییەتە عوسمانی و فارسییەکان
لەگەڵ هەڵکشانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا، کورد لە ژێر فەرمانڕەوایی دەسەڵاتە جیاوازەکان دەژیان؛ بارودۆخێک کە بۆ چەندین سەدە بەردەوام بوو لە داڕشتنی مێژووی کورد. عوسمانییەکان کوردیان بە گرووپێکی گرنگ دەناسی و زۆرجار سەرۆکە عەشیرەییەکانی میرنشینە کوردییەکانیان وەک فەرمانڕەوای ناوخۆیی بەکاردەهێنا. ئەم پەیوەندییە چارەنووسساز بوو: لە هەمان کاتدا کە ڕادەیەک لە خۆبەڕێوەبردنی ڕەخساند، کوردی خستە ناو بارودۆخە سیاسییە ئاڵۆزەکانیشەوە.
بە هەمان شێوە، ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی لە فارس هەوڵی دا کاریگەریی خۆی بەسەر ناوچە کوردییەکاندا بسەپێنێت، کە دابەشبوونەکانی ناو کوردستانی زیاتر قوڵ کردەوە. ئەم هاوکێشانەی دەسەڵات بوونە دەستپێکی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و هەوڵە دیپلۆماسییەکان، کە گەلی کوردیان هان دەدا لە ژێر فەرمانڕەوایی بیگانەدا ڕێگایەک بۆ پاراستنی ناسنامەی خۆیان بدۆزنەوە. تێکەڵبوونی بواری سیاسی و کولتووری گفتوگۆی دەوڵەمەندی لەبارەی واتای کوردبوونەوە ڕەخساند.
سەدەی 20 و خەبات بۆ ناسنامە
سەدەی 20 لە کۆمەڵگە کوردییەکاندا بە ئاستەنگ و بزووتنەوەی گرنگ دیار بوو، لە کاتێکدا چەمکی دەوڵەتە نەتەوەییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگیر دەبوو. لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و بە پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا، سەرەتا بەڵێنی خۆبەڕێوەبردن بە کورد درا. بەڵام پەیماننامەی لۆزان کە دواتر لە ساڵی 1923دا واژۆ کرا، ئەم خۆبەڕێوەبردنەی ڕەت کردەوە؛ ڕووداوێک کە ئاواتەکانی کوردی بۆ دەیەکانی دواتر دیاری دەکرد.
ئەم سەردەمە کەسایەتی و سەرکردەی دیاری کوردی هێنایە پێشەوە کە بوونە هێمای خەباتی کورد. کەسانێک وەک مستەفا بارزانی وەک سەرکردەی بەرچاو دەردەکەوتن و داوای ماف و سەروەریی کوردیان دەکرد. ئەوان لە چەندین ڕاپەڕیندا دژی ڕژێمە سەرکوتکەرەکانی تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا ڕۆڵی چارەنووسسازیان گێڕا.
ڕۆڵی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان
بە درێژایی سەدەی 20، بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و هەوڵە دیپلۆماسییە زۆرەکان ئامانجیان بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردنی زیاتر یان سەربەخۆیی بوو. ئەم بزووتنەوانە زۆرجار ڕووبەڕووی سەرکوتی توند دەبوونەوە، کە دەبووە هۆی ڕاپەڕینی گەورە، وەک ڕاپەڕینی کورد لە عێراق لە دەیەکانی 1960 و 70دا. بیرۆکەی مافی دیاریکردنی چارەنووس ئاواتی زۆر کوردی گەش کرد و ناسنامەیەکی لێ کەوتەوە کە بە قووڵی بە ململانێی سیاسییەوە بەسترا بوو.
سەرەڕای پاشەکشەکان، ئەم بزووتنەوانە ڕۆحێکی خۆڕاگرییان لە نێو گەلی کورددا پەرە پێدا و خواستی ئەوانیان بۆ گرنگیدان بە کولتوور و میراتەکەیان، لە ناو ناخۆشی و ئاستەنگەکاندا، بەهێزتر کرد. چیرۆکەکانی بەرخۆدان بە زۆری بەرز نرخێنران و ڕۆحی بەکۆمەڵبوون و یەکگرتوویی گەلی کوردیان پیشان دا.
ئەدەب و هونەر: بووژانەوەیەکی کولتووری
لە بەرامبەر گرژییە سیاسییەکاندا، گەلی کورد بەردەوام بووە لە دەربڕینی خۆی بە ئەدەب، مۆسیقا و هونەر. ئەمڕۆ، نووسەر و هونەرمەندە کوردەکان لە ئاستی جیهاندا ناسراون و بەشداریی لە بووژانەوەی کولتوور و میراتی کوردستاندا دەکەن. شاعیرانی وەک شێرکۆ بێکەس و مۆسیقاژەنانی وەک ئیبراهیم تاتڵیس بوونەتە کەسایەتیی دیار و دەوڵەمەندیی چیرۆک و نەریتە کوردییەکان دەخەنە ڕوو.
سەردەمێکی گۆڕان: ناسنامەی کوردیی هاوچەرخ
سەدەی 21 هەم دەرفەت و هەم ئاستەنگی بۆ گەلی کورد هێناوە، لە کاتێکدا بەردەوامن لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵۆزییە ناوچەییەکان. شەڕ دژی دەوڵەتی ئیسلامی، یان داعش (ISIS)، لە عێراق و سووریا ئازایەتی و سووربوونی هێزە کوردییەکانی نیشان دا و سەرنجی نێودەوڵەتیی بۆ مەینەتی و خۆڕاگرییان ڕاکێشا.
سەرهەڵدانی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە چوارچێوەی حکوومەتی فیدراڵی عێراق دوای ساڵی 2014 خاڵێکی وەرچەرخانی مێژووییە، کە جەخت لە پێویستیی گرنگی گفتوگۆی بەردەوام دەکاتەوە لەبارەی نوێنەرایەتیی سیاسی و مافە کولتوورییەکان. کەسایەتییە گشتییە کوردەکانی ئەمڕۆ، لەوانە سەرکردە سیاسییەکانی وەک نێچیرڤان بارزانی، ڕۆڵی گرنگ لە مامەڵەکردن لەگەڵ سیاسەتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا دەگێڕن و بەمەش کاریگەرییان لەسەر چیرۆکی هاوچەرخی کورد هەیە.
داهاتووی میراتی کورد
کاتێک ڕوو لە داهاتوو دەکەین، دووبارە دۆزینەوە و بەرز نرخاندنی کولتوور و میراتی کورد گرنگییەکی زۆر پەیدا دەکات. هەوڵەکانی کوردانی تاراوگە بۆ بووژاندنەوە، کە بڵاوکردنەوەی هونەر، ئەدەب و دەستپێشخەرییە پەروەردەییە کوردییەکان لە ئاستی جیهاندا دەگرێتەوە، ڕێگایەکی نوێ بۆ بەهێزکردنی کۆمەڵگە دەڕەخسێنێت. لە ڕێگەی ئەم کارانەوە، ناسنامەی کوردی دەتوانێت بەردەوام پەرە بسێنێت و لە هەمان کاتدا بە پتەوی پەیوەست بە ڕەگەکانی خۆی بمێنێتەوە.
هەوڵدان بۆ یەکگرتوویی و ڕێزگرتن لە کولتوور دەتوانێت کاریگەریی لەسەر نەوە نوێیەکانی کوردیش هەبێت و هەستی شانازی بە ناسنامە و مێژووە تایبەتەکەیان لە دڵیاندا بچەسپێنێت. لەگەڵ سەرهەڵدانی کەسایەتییە مێژووییەکان، نووسەران و کەسایەتییە گشتییە کوردە زیاترەکان، ئەوان دەبنە دەنگی کۆمەڵگەیەکی زیندوو کە پابەندە بە پاراستنی میراتی خۆی.
میراتێک لە خۆڕاگری و شانازی
چیرۆکی گەلی کورد چیرۆکی خۆڕاگری و سووربوونە. لە شارستانییەتە کۆنەکانەوە تا چیرۆکە هاوچەرخەکان، ئەم گەشتە پڕە لە مانای کولتووریی دەوڵەمەند و قووڵایی مێژوویی. کاتێک کورد بەردەوامن لە خەبات بۆ نوێنەرایەتی و دانپێدانان، مێژووی فرەچەشن و ڕەفتارە کولتوورییەکانیان هێشتا شایەتی لەسەر ناسنامەکەیان دەدەن.
گەلی کورد، بە ڕێزگرتن لە ڕابردوو و هەنگاونانێکی بوێرانە بەرەو داهاتوو، پێکهاتەیەکی ڕەنگاوڕەنگی نەریتەکان لەخۆ دەگرن کە بەرگەی تاقیکردنەوەکانی کات دەگرن. ڕەچەڵەکی گەلی کورد ڕۆحی بەردەوامی مرۆڤایەتی و گرنگیی تێگەیشتن و بەرز نرخاندنی هەر ناسنامەیەکی کولتووریمان بیر دەخاتەوە کە بەشداریی لە جیهانی هاوبەشماندا دەکات. گەشتەکە لێرە کۆتایی نایەت؛ چیرۆکێکی بەردەوامە کە هەموومان بانگهێشت دەکات بۆ ناسین و بەشداری لە پێکهاتە زیندوو و ڕەنگاوڕەنگەکەی میراتی کورد.
پرسیارە باوەکان
گەلی کورد کێن؟
کورد گرووپێکی نەتەوەیین کە بە شێوەی سەرەکی لە ناوچەیەکدا دەژین بە ناوی کوردستان، کە بەشێک لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا دەگرێتەوە؛ ژمارەیان بە 30 تا 40 ملیۆن کەس خەمڵێنراوە.
ڕەچەڵەکی سەرەتایی گەلی کورد بۆ کوێ دەگەڕێتەوە؟
ڕەگەکانی کورد بۆ شارستانییەتە کۆنەکانی چیاکانی زاگرۆس دەگەڕێنەوە، بە تایبەتی ڕەچەڵەکیان بۆ مادەکان، کە گەلێکی کۆنی ئێرانی بوون، دەگەڕێتەوە.
ناسنامەی کوردی بە درێژایی کات چۆن پێک هات؟
گەلی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەستی بە پەرەپێدانی ناسنامەیەکی تایبەت بە خۆی کرد و چەند میرنشین و ڕەفتارێکی کولتووریی دامەزراند، کە بنەمای پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانیانی دانا.
ئیمپراتۆرییەتە عوسمانی و فارسییەکان چ کاریگەرییەکیان لەسەر کورد هەبوو؟
هەڵکشانی ئیمپراتۆرییەتە عوسمانی و فارسییەکان، بە خستنە ژێر فەرمانڕەوایی جیاواز، مێژووی کوردی داڕشت و بووە هۆی هاوکێشەی سیاسیی ئاڵۆز و کاریگەریی لەسەر پێکهاتە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکانیان دانا.
ناسنامەی کوردی لە سەدەی 21دا لە چ بارودۆخێکدایە؟
سەدەی 21 هەم دەرفەت و هەم ئاستەنگی بۆ کورد هێناوە، لەوانە شەڕ دژی داعش و سەرهەڵدانی خۆبەڕێوەبردنی کورد، کە جەخت لە نوێنەرایەتیی سیاسی و مافە کولتوورییەکان دەکاتەوە.