Gelê kurd, komeke etnîkî ya xwecih a herêmên çiyayî yên Rojhilata Navîn, xwedî dîrokeke dewlemend û tevlihev e ku bi hezaran sal ber bi paş ve diçe. Nasnameya wan bi awayekî hûrgilî di tevnê herêmên ku lê dijîn de hatiye honandin; ev herêm beşên Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyeya îro dihewînin. Di vê gotarê de, em dê dîroka kurdan, kesayetiyên dîrokî yên kurd ên girîng û her wiha çand û mîrata domdar a Kurdistanê ku bi sedsalan nasnameya kurd şekil dane lêkolîn bikin. Bi me re bin dema em kokên balkêş ên gelê kurd û qonaxên girîng ên ku rêwîtiya wan pênase kirine bi kûrahî lêkolîn dikin.

Kokên destpêkê yên gelê kurd

Kokên gelê kurd dikarin heta şaristaniyên kevnar bên şopandin. Hin dîroknas bawer dikin ku dibe ku kurd ji Medan hatibin, gelekî îranî yê kevnar ku li dora sedsala 7an berî zayînê li herêmê dijiyan. Med di hilweşîna Împaratoriya Aşûrî de bingehîn bûn û şopeke mezin li rewşa çandî ya herêmê hiştin. Dema van eşîrên kevnar dest bi qebûlkirina pratîkên çandiniyê û avakirina civakan kirin, bingeha tişta ku di dawiyê de dê bûya nasnameya kurd dest bi şekilgirtinê kir.

Li seranserê dîrokê, herêma erdnîgarî ya bi navê Kurdistanê tê nasîn cihê jiyana komên etnîkî yên cuda, di nav de faris, ereb û tirk, bûye. Lê tevî bandorên derveyî, kurdan karîbûye ziman û kevneşopiyên xwe yên taybet biparêzin û rê li nasnameyeke çandî ya cuda vekin. Ev berxwedêrî delîlek ji ruhê domdar ê gelê kurd e û tevna berfirehtir a çand û mîrata Kurdistanê nîşan dide.

Serdema navîn: serdemeke mezinbûnê

Di serdema navîn de, gelê kurd berbiçavtir bû, bi taybetî di serdemên selçûqî û eyûbî de. Yek ji kesayetiyên dîrokî yên kurd ên herî navdar ên vê serdemê Selahedîn, an Saladin, e, ku sultanatiya eyûbî damezrand û gelek caran ji ber rola xwe di Şerên Xaçparêzan de tê pîrozkirin. Mîrata Selahedîn di dîroka kurdan de bi xurtî cih girtiye û ew ji gelê kurd re hîn jî sembolekî yekîtî û hêzê ye.

Di bin rêberiya Selahedîn de, kurdan dest bi ava kirina cihê xwe hem wek şervanên herêmî hem wek dîplomatên bi bandor kirin. Vê serdemê derketina gelek tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan dît ku hewl didan eşîrên kurd ên cuda yek bikin û hevkariyê bi hêzên herêmî re pêş bixin. Di rewşa siyasî ya wê demê de, kurdan di şekildana hevpeymaniyan û girtina desthilatdariyê de roleke bingehîn lîstin û cihê xwe di dîrokê de wek aktorên bihêz ên herêmê xurt kirin.

Împaratoriya Osmanî û ji nû ve dîtina nasnameya kurd

Ev Împaratoriya Osmanî bi bilindbûna xwe di sedsala 15an de xalek veguherînê di dîroka kurdan de nîşan da. Dema împaratorî berfireh dibû, gelek herêm û eşîrên kurd xistin nav împaratoriya xwe ya berfireh. Vê tevlîkirinê hem zehmetî hem fersend ji kurdan re çêkirin. Her çend Osmaniyan radeyek xweserî dabû rêberên kurd jî, hikûmeta navendî hewl dida rêveberiyê yekreng bike û ev gelek caran bû sedema tengezariyên bi rêberên herêmî yên kurd re.

Li hember navendîkirina Osmaniyan, gelê kurd dest bi dîtina nasname, çand û zimanê xwe ji nû ve kir. Girîngiya parastina çand û mîrata Kurdistanê diyar bû û bû sedema vejîna edebiyat, muzîk û çîrokbêjiya kurdî. Vê serdemê hesta netewetiya kurd pêş xist û gelek kurdan dest bi destnîşankirina serxwebûn û serbilindiya xwe ya çandî kirin; vê yekê zemin ji tevgerên paşerojê yên bi armanca diyarkirina qedera xwe re amade kir.

Sedsala 20an: fersend û zehmetî

Sedsala 20an hem fersend hem zehmetî ji gelê kurd re anîn. Piştî dawîya Şerê Cîhanê yê I û Peymana Sevrê ya di 1920an de li dû wê hat, di destpêkê de hêvî ji xweseriya kurdan re hebû. Lê ev xwestek bi îmzekirina Peymana Lozanê di 1923an de, ku dewleteke kurd nas nekir, têk çûn. Vê bêhêvîbûnê pêleke berxwedêrî û serhildanan li dijî rejîmên zordest ên herêmê bihêz kir.

Yek ji aliyên herî bi bandor ên tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan di vê demê de damezrandina rêxistinên siyasî yên kurd ên cuda bû ku ji bo maf û azadiyên kurdan têdikoşiyan. Tevî rûbirûbûna gelek astengiyan, di nav de tepeserkirina ji aliyê hikûmetên neteweyî ve, van tevgeran bingeha rewşa siyasî ya nûjen a gelê kurd danî.

Mîrata çandî û kesayetiyên navdar ên kurd

Dema têkoşîna nasname û xweseriyê di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de berdewam kir, gelê kurd têkiliyeke bihêz bi mîrata xwe ya çandî ya dewlemend re parast. Destkeftiyên kesayetiyên navdar ên kurd ên raya giştî di qadên cuda de, di nav de huner, edebiyat û siyaset, vê yekê bi awayê herî baş nîşan didin.

  • Ehmedê Xanî: Helbestvan û nivîskarekî navdar ê sedsala 17an, bi helbesta xwe ya epîk «Mem û Zîn» tê nasîn ku evîn û xewna kurdan a yekîtiyê lêdikole.

  • Celal Talebanî: Rêberekî siyasî yê bingehîn ku di siyaseta nûjen a kurdan û damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê li Iraqê de roleke girîng lîst.

  • Yılmaz Güney: Derhênerekî xelatwergirtî ku xebata wî têkoşînên nasnameya kurd û zordestiya li Tirkiyeyê derxistin pêş.

Tevkariyên van kesayetiyên dîrokî yên kurd îlhamdana nifşên nû berdewam dikin û serbilindiya çand û mîrata kurdan di dilan de datînin. Çîrokên wan berxwedêriya gelê kurd û rêwîtiya wan a berdewam ber bi naskirin û bihêzbûnê ve bi bîr tînin.

Nasnameya kurd a îroyîn

Di salên dawî de, nîqaşa derbarê nasnameya kurd de bi awayekî mezin pêş ketiye. Bi bilindbûna tevgerên xweseriya kurdan û damezrandina rêveberiyên bi rêberiya kurdan li herêmên wek Kurdistana Iraqê, hişmendiya civaka cîhanî derbarê mafên kurdan de mezin bûye. Hewldanên çalakvan û kesayetiyên kurd ên raya giştî têkoşîna naskirinê li platformên navneteweyî yên cuda berdewam dikin û bandor li nîqaşên mafê diyarkirina qedera xwe û mafên mirovan dikin.

Li gel hewldanên siyasî, eleqeya parastin û pêşxistina çand û mîrata Kurdistanê ji nû ve şiyar bûye. Festîvalên cuda muzîk, dans û kevneşopiyên kurdan pîroz dikin û rê didin diasporaya kurd ku bi kokên xwe re têkiliyê datîne û paşxaneya xwe ya çandî ya dewlemend ji cîhanê re nîşan bide. Ev vejîna çandî girîngiya nasnameya kurd derdixe pêş û yekîtiyê di nav cihêrengiyê de destnîşan dike.

Rêya li pêş: qebûlkirina paşerojeke ronak

Kokên gelê kurd bi berxwedêrî, cihêrengî û tevneke dewlemend a serpêhatiyan tên nîşankirin. Tevî zehmetiyên ku ew pê re rû bi rû ne, paşeroj hêvî ji nasnameyeke kurd a geş ku pêşketin û lihevhatina xwe berdewam dike re dihewîne. Bi qebûlkirina dîrok û çanda xwe ya dewlemend û bi biryar mayîna di têkoşîna maf û naskirinê de, gelê kurd amade ye ku bandoreke domdar li qada cîhanî bike.

Rêwîtiya berbiçav a gelê kurd hêza mîrata çandî, bîra hevpar û lêgerîna dadê nîşan dide. Dema em li paşerojê dinêrin, têgihîştina dîroka kurdan û tevkariyên girîng ên kesayetiyên kurd ên raya giştî û yên dîrokî dê di şekildana vegotineke bihêzbûn, qebûlkirin û yekîtiyê de roleke jiyanî bilîze. Çand û ruhê zindî yê gelê kurd bêguman dê ronahîdana xwe berdewam bike, îlhamê bide yên din û rêya ber bi cîhaneke bi dad û dadmendtir ve veke.

Pirsên pir tên kirin

Kokên gelê kurd çi ne?

Gelê kurd dikare kokên xwe heta şaristaniyên kevnar bişopîne; hin dîroknas pêşniyar dikin ku dibe ku ew ji Medan hatibin, gelekî îranî yê kevnar li dora sedsala 7an berî zayînê.

Hin kesayetiyên dîrokî yên navdar di dîroka kurdan de kî ne?

Di nav kesayetiyên navdar de Selahedîn (Saladin), rêberekî berbiçav ê serdema navîn, û kesayetiyên nûjen ên wek Celal Talebanî ku tevkariya siyaseta kurdan kir, û Ehmedê Xanî, helbestvanekî navdar, hene.

Împaratoriya Osmanî çi bandor li nasnameya kurd kir?

Bilindbûna Împaratoriya Osmanî bû sedema dîtina nasname, çand û zimanê kurd ji nû ve û vejîna edebiyat û netewetiya kurd teşwîq kir.

Sedsala 20an çi bandor li lêgerîna gelê kurd a xweseriyê kir?

Sedsala 20an hem fersend hem zehmetî anîn; hêviyên destpêkê yên xweseriya kurdan piştî Şerê Cîhanê yê I bi Peymana Lozanê têk çûn û rê li tevgerên berxwedêrî yên ji bo mafên kurdan têdikoşiyan vekirin.

Rewşa niha ya nasname û çanda kurd çi ye?

Nasnameya kurd bi zêdebûna tevgerên xweseriyê û pîrozbahiyên çandî re pêşketina xwe berdewam dike, mîrata kurdan derdixe pêş û li qada navneteweyî ji bo naskirina mafan têdikoşe.