Nêrîna giştî
Gelê kurd têkoşîneke dirêj a ji bo xweseriyê heye ku di dîrok û çanda wî de kokên wê hene; encamên Şerê Cîhanê yê Yekem û parçekirina axa wî di navbera Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê de bi awayekî girîng teşe dane vê têkoşînê. Di dirêjahiya dehsalan de rêber û çalakvanên sereke derketine pêş û parêzvaniya maf û nasnameya kurdî kirine; parastina çandê jî bûye aliyekî bingehîn ê tevgera wan. Sedsala 21 dijwarî û derfetên nû aniye, bi taybetî di çarçoveya nakokiyên wek têkoşîna li dijî DAIŞê de. Tevî parçebûna hundirîn û zordestiya derve, daxwaza kurdan a xwebiryardanê berdewam e; çalakiya ji bingehê civakê û hêviya piştgiriya navneteweyî hêz didin wê.
Naverok
Çarçoveya dîrokî ya xweseriya kurdan
Têkoşîna kurdan di sedsala 21 de
Aliyên çandî yên nasnameya kurdî
- Rola jinan di tevgera kurdî de
- Piştgiriya navneteweyî û derfetên pêşerojê
- Kîjan bûyerên dîrokî bandor li têkoşîna kurdan a ji bo xweseriyê kirin?
- Rêber û çalakvanên kurd çawa bandor li daxwaza xweseriyê kirine?
- Jin di tevgera kurdan a ji bo xweseriyê de çi rolê dilîzin?
- Civaka kurdî îro di peydabûna xweseriyê de bi çi dijwariyan re rû bi rû ye?
Gelê kurd, ku bi dîroka xwe ya dewlemend û çand û mîrasa zindî ya Kurdistanê tê nasîn, di têkoşîneke tevlihev a ji bo xweseriyê de ye ku dehsalan, belkî sedsalan, vedigire. Di vê lêkolîna giştî û kûr de em dixwazin kokên vê têkoşînê, girîngiya tevger û dîplomasiya dîrokî ya kurdan û rola kesayetên giştî yên kurd ên navdar ên tevgerê ber bi pêş ve dibin ronî bikin. Bi me re beşdar bibin da ku em qada piralî ya nasnameya kurdî, daxwazan û lêgerîna xwebiryardanê lêkolîn bikin.
Çarçoveya dîrokî ya xweseriya kurdan
Kokên têkoşîna kurdan dikarin heta destpêka sedsala 20 bêne şopandin, piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de. Ev Peymana Sêvrê ya sala 1920 di destpêkê de soza dewleteke kurdî da; lê ev peyman nehat bicihanîn û ev bû sedema gelek bêhêvîbûnan di nav civakên kurdî de. Dema piştî vê hilweşînê netewe ava bûn, gelê kurd xwe di navbera Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê de parçekirî dît.
Ev parçekirin hem nasnameya kurdî perçe kir hem jî bandor li tevger û dîplomasiya dîrokî ya kurdan ên cihêreng kir ku di dehsalên paşerojê de derketin. Van tevgeran pir caran, tevî dijberiya girîng a hikûmetên navendî yên welatên ku lê dijîn, kontrola ax, çand û rêvebirina xwe daxwaz kirine.
Guhertina rêberî û çalakiyê
Derketina kesayetên giştî yên kurd ên sereke di sedsala 20 de alîkarî kir ku nifûsa kurd ji bo armanca xweseriyê were seferberkirin. Rêberên navdar ên wek Mistefa Barzanî û paşê Celal Talebanî bûn sembolên berxwedana li dijî zordestiyê û di muzakereya mafên kurdan di Iraqê de rolên bingehîn lîstin. Şêwazên rêberiya wan bandor li gelek aliyên siyaseta kurdî kirine, di nav wan de damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) li Iraqê.
Di dirêjahiya serdeman de kesayetên dîrokî yên kurd ên cihêreng wêrekiya têkoşîna ji bo parastina çandê nîşan dane. Mînak, vejandina ziman û edebiyata kurdî di dawiya sedsala 20 de bi giranî bi çalakvanên çandî ve hat pêşxistin ku girîngiya parastina nasnameya xwe nas dikirin. Her yek ji van kesayetan beşdarî tevna dewlemend a mîrasa kurdî bûye û hesta serbilindî û armancê daye wê.
Rabûna li dijî zordestiyê
Di dirêjahiya dîroka kurdan de daxwaza xweseriyê bi dijberiyeke girîng re rû bi rû bûye. Gelê kurd rastî çewisandinê hatiye, di nav wan de kampanyaya Enfalê ya bi navê xirab li Iraqê di dawiya salên 1980 de, ku bû sedema windakirina trajîk a bi hezaran jiyanan. Ev bûyer tenê biryardariya rêber û çalakvanên kurd xurtir kirine ku soz dane ji bo pêşerojeke bi biryara xwe têbikoşin.
Têkoşîna kurdan di sedsala 21 de
Dema em ketin sedsala 21, nakokiya li Rojhilata Navîn daxwaza kurdan a xweseriyê hê tevlihevtir kir. Bilindbûn û hilweşîna DAIŞê bandoreke girîng li herêmên kurdî kir, bi taybetî li Iraq û Sûriyeyê, ku şervanên kurd di berxwedana li dijî êrişên DAIŞê de bûn bingehîn. Rola wan hem şiyana leşkerî ya hêzên kurdî nîşan da hem jî piştgiriya cîhanî ya daxwazên wan ên xweseriyê geş kir.
Li Sûriyeyê, derketina Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) a kurdî û baskê wê yê çekdar, Yekîneyên Parastina Gel (YPG), kurd kir lîstikvanên sereke di têkoşîna li dijî terorîzmê de. Ev guhertin bala navneteweyî kişand û derî li ber gotûbêjên li ser mafê kurdan ê xwerêvebirinê vekir. Li vir em hevketina tevger û dîplomasiya dîrokî ya kurdan dibînin, ku tê de hewldanên leşkerî veguherîn bandora siyasî.
Rola rêxistinên navneteweyî
Civaka cîhanî bi rêya rêxistin û peymanên navneteweyî di bandorkirina rewşa kurdan de roleke girîng lîstiye. Herçiqas Neteweyên Yekbûyî carinan bang li naskirina xweseriya kurdan kirine, rastiya li erdê tevlihev dimîne. Têkiliyên siyasî yên di navbera welatan û aliyên hundirîn ên cihêreng de pir caran hewldanên naskirinê ji rê derdixin û hesteke lezgîniyê di nav nifûsa kurd de peyda dikin.
Aliyên çandî yên nasnameya kurdî
Têgihiştina têkoşîna kurdan a xweseriyê bê naskirina girîngiya çand û mîrasa Kurdistanê nayê temamkirin. Tevna dewlemend a nasnameya kurdî ji kevneşopî, adet û zimanên kevnar hatiye honandin. Folklora kurdî, muzîk û dans hem awayekî berxwedanê hem jî rêyeke derbirîna serbilindiya çandî ne. Kesayetên wek helbestvanê kurd ê navdar, Ehmedê Xanî, bingeh ji bo kevneşopiyên edebî danîne ku hîn îro îlhamê didin rêberên kurd.
Veguhastina zanînê bi parastina çandê ji bo çalakiya kurdî bingehîn e. Saziyên perwerdeyê û navendên çandî hatine damezrandin ku dibin kelehên fêrbûnê û navendên vejandina çandî. Ev girîngîdana çandê hem civakê xurt dike hem jî doza kurdan li qada navneteweyî bilind dike û dîrok û hêza wan nîşan dide.
Rola jinan di tevgera kurdî de
Jin di têkoşîna kurdan a xweseriyê de roleke girîng lîstine û pir caran li rêzên pêş ên hem qada leşkerî hem jî ya siyasî sekinîne. Beşdariya leşkerên jin di YPJê de (Yekîneyên Parastina Jinê) xurtbûna wan diyar dike û rolên zayendî yên kevneşopî dixe bin pirsê. Ev jinên wêrek hesta hêviyê di civakên xwe de pêş dixin û guhertineke bingehîn a normên civakî nîşan didin.
Dijwarî û daxwazên îroyîn
Dema civakên kurdî daxwaza xweseriyê berdewam dikin, bi gelek dijwariyan re rû bi rû ne, ji parçebûna hundirîn heta xeterên derve. Komên kurdî yên cihêreng li welatên cuda pir caran daxwazên siyasî yên cuda hene ku dibin sedema tengezarî û nakokiyên di navbera wan de. Yekgirtina van aliyan di nav civaka kurdî de gotûbêjeke tevlihev û berdewam dimîne.
Herwiha, zordestiya hêzên dewletê daxwazên kurdan berdewam dixe bin zextê. Êrişên li derbirînên çandî, rêberên siyasî û civînên civakê nîşan didin ku rêya li pêş ne bê asteng e. Lê berxwedêriya gelê kurd lawaz nabe.
Piştgiriya navneteweyî û derfetên pêşerojê
Bi nêrîna ber bi pêşerojê ve, derfetên xweseriya kurdan hîn bi têkiliyên navneteweyî û hewldanên dîplomatîk ve girêdayî ne. Avakirina hevalbendiyan bi welatên din re û beşdariya gotûbêjên cîhanî dikarin daxwazên kurdan ên naskirin û mafan xurt bikin. Ev lêgerîna piştgiriya navneteweyî mijareke navendî di hişmendiya komî ya gelê kurd de ye.
Tevgerên ji bingehê civakê ku çalakvanên dilsoz hêz didin wan û platformên medyaya civakî wek amûrên parêzvaniyê bi kar tînin jî hêviya guhertinê peyda dikin. Berdewamkirina çalakiya rojane têkoşîna kurdan di rojevê de dihêle û eleqe û têgihiştinê li cîhanê pêş dixe. Ev beşdarî di dawiyê de dikare tevgera ber bi xweseriyê hêsantir bike.
Beşa dawî ya çîrokeke dirêj
Dema em bi çîrokên tevlihev ên li dor têkoşîna kurdan a xweseriyê mijûl dibin, diyar dibe ku ev ji kampanyayeke siyasî berfirehtir e—tevgereke çandî ya xwedî kokên kûr e ku bi sedsalên dîrok, berxwedêrî û hêviyê hatiye honandin. Dîroka kurdan tenê rêza demî ya zordestiyê nîne, lê çîroka mayîna zindî, xurtbûn û daxwaza bêwestan a rûmet û xwebiryardanê ye.
Di tevna çand û mîrasa Kurdistanê ya herdem di guherînê de, çîroka kurdan berdewam îlhamê dide nifşên pêşerojê ku ji bo rojên baştir têbikoşin. Bi hewldanên kesayetên dîrokî yên kurd ên mayînde û dengên yekgirtî yên kesayetên giştî yên kurd ên dilsoz, xewna xweseriyê zindî dimîne—ronahiyeke hêviyê ku ruhê komî yê gelê kurd dewlemend dike. Bila ev çîrok borî bi bîr bîne û agirê daxwazên pêşerojê geş bike.
Pirsên pir tên pirsîn
Mijara sereke ya bloga «Rêwîtiya berxwedêriyê: Têgihiştina têkoşîna kurdan a ji bo xweseriyê» çi ye?
Blog li ser têkoşîna gelê kurd a ji bo xweseriyê disekine û dîroka wan, nasnameya çandî û kesayetên girîng ên di daxwaza xwebiryardanê de beşdar bûne lêkolîn dike.
Kîjan bûyerên dîrokî bandor li têkoşîna kurdan a ji bo xweseriyê kirin?
Têkoşîn heta destpêka sedsala 20 tê şopandin, bi taybetî piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û sozên nehatine bicihanîn ên Peymana Sêvrê ya sala 1920.
Rêber û çalakvanên kurd çawa bandor li daxwaza xweseriyê kirine?
Rêberên kurd ên wek Mistefa Barzanî û Celal Talebanî nifûsa kurd seferber kirin û mafên li Iraqê muzakere kirin; çalakvanan jî ji bo parastina çand û zimanê kurdî xebitîne.
Jin di tevgera kurdan a ji bo xweseriyê de çi rolê dilîzin?
Jin di têkoşîna kurdan de kesayetên girîng bûne; beşdariya wan di yekîneyên leşkerî yên wek YPJê de mînaka vê ye. Ew normên zayendî yên kevneşopî dixin bin pirsê û xurtbûnê di nav civakan de pêş dixin.
Civaka kurdî îro di peydabûna xweseriyê de bi çi dijwariyan re rû bi rû ye?
Civaka kurdî bi parçebûna hundirîn a di navbera komên cihêreng de, xeterên derve yên ji hêzên dewletê û zordestiya berdewam a li derbirînên çandî û siyasî re rû bi rû ye.