Destpêk
Di dilê jiyana olî ya baweriya Yarsanî, Ehlê Heq an Gelê Rastiyê, de cem heye, merasîma civakî ya pîroz ku bawermend tê de dicivin da bi hev re biperestin. Di cemê de Yarsanî wek civak bi hev re tên da li tembûra pîroz bidin, qewlên pîroz ên baweriya xwe bibêjin, dua bikin û pêşkêşiyeke xwarinê ya bi bereket parve bikin. Cem dilê lêdêr ê perestiya Yarsanî, kiryara navendî ya jiyana wan a olî ye.
Cem li cihekî taybet ê bi navê cemxaneyê tê lidarxistin û Gelê Rastiyê di xelekeke perestiyê ya tijî muzîka pîroz de kom dike. Tembûra stûdirêj, ku wek amûreke pîroz rûmet jê re tê dayîn, melodiyên pîroz deng dide; stranbêj kelaman dibêjin, helbesta pîroz a Kelama Serencamê; pêşkêşiyeke pîrozkirî, niyaz, di nav hemû kesên amade de tê parvekirin. Di vê civîna muzîk, helbest, dua û xwarina hevpar de, tevahiya ruhê baweriya Yarsanî derbirîna xwe ya herî tev dibîne.
Fêmkirina cemê fêmkirina pêkanîna zindî ya yek ji baweriyên herî taybet ên cîhana Kurdî ye, olek ku tê de perestî civakî, muzîkal û bi kûrahî îrfanî ye û tê de hest tê kirin ku ya xwedayî dadikeve nav bawermendên di merasîma pîroz de civiyane. Di cemê de Gelê Rastiyê dilê perestiya xwe pêk tînin û girêdanên civaka wan di ezmûna hevpar a pîroz de tên nûkirin.
Naverok
Cem çi ye?
Cem merasîma olî ya herî girîng a baweriya Yarsanî ye, kiryara navendî ya perestiya komî di nav Ehlê Heq an Gelê Rastiyê de. Peyva cem tê wateya kom bûn an civîn û merasîm hevdîtineke civakî ye ku bawermend tê de bi hev re tên da biperestin: li tembûra pîroz bidin, qewlên pîroz ên bi navê kelaman bixwînin û bibêjin, dua bikin û pêşkêşiyeke xwarinê ya pîrozkirî parve bikin. Li cihekî bi navê cemxaneyê tê pêkanîn; cem gelek rêûresman di xwe de digire û dilê lêdêr ê jiyana olî ya Yarsanî ye. Merasîmeke wekhev, cema Elewiyan, di baweriya wan a têkildar de navendî ye, lê di nav Êzidiyan de tune ye.
Cemxane, mala civînê
Cem li cihekî bi navê cemxaneyê, mala an salona civînê, tê lidarxistin; ew dikare avahiyek ji bo vê armancê hatibe veqetandin an tenê cihekî paqij û guncaw di malekê an cihekî din de be ku civak dikare lê bicive. Ya girîng avahiyeke mezin an pîrozkirî bi şiklê mizgeft an dêrê nîne, lê cihek e ku Gelê Rastiyê bikarin bi ruhê rast li wir bi hev re bicivin. Di vê yekê de baweriya Yarsanî ji olên ku perestgeheke taybet dixwazin bi zelalî cuda ye, ji ber ku cem li her cihê ku bawermend di bêdengî û perestiyê de bi hev re tên dikare bê pêkanîn.
Di nav cemxaneyê de bawermend di xelekekê de dicivin, şiklek ku di kevneşopiyê de wek vedana ezmanan tê fêmkirin û yekîtî û wekheviya kesên amade diyar dike. Stranbêj û lêderên tembûra pîroz cihên xwe digirin û civak ji bo merasîmê xwe rêk dixe. Civîna gilover, cihê pîroz ê ku civîn bi xwe, ne dîwarên wî, pîroz dike û bi hev re hatina civakê ya li cihekî rêûresmên cemê di xwe de dihewînin. Di cemxaneyê de cihekî asayî, ji bo dirêjahiya merasîmê, dibe erdê pîroz ê ku Gelê Rastiyê li ser wî dilê baweriya xwe pêk tînin.
Xalên sereke
Cem merasîma civakî ya navendî ya baweriya Yarsanî ye.
Ew li cemxaneyê, mala an salona civînê, tê lidarxistin.
Bawermend di xelekeke ku yekîtî û wekheviyê diyar dike de dicivin.
Li tembûra pîroz tê dayîn û qewlên kelamê tên gotin.
Pêşkêşiyeke xwarinê ya pîrozkirî, niyaz, di nav hemûyan de tê parvekirin.
Ew dilê lêdêr ê jiyana olî û perestiya Yarsanî ye.
Agahiyên kurt
Nav: Cem (kom bûn, civîn)
Bawerî: Yarsanîtî (Ehlê Heq, Gelê Rastiyê)
Cih: Cemxane, mala civînê
Şikl: Xelekeke civakî ya perestiyê
Amûra pîroz: Tembûr, ku li kêleka qewlan lê tê dayîn
Strana pîroz: Kelam, ku kelamxwan dibêje
Pêşkêşî: Niyaz, xwarineke pîrozkirî ku hemû parve dikin
Qurbanî: Qurbanî, bêxwîn an ji heywanan, ku di nav beşdaran de tê parvekirin
Rêûresma têkildar: Cema Elewiyan (di nav Êzidiyan de tune ye)
Wate: Perestiya komî, yekbûna îrfanî û wekhevî
Tembûra pîroz û kelam
Muzîk di navenda cemê de ye û amûra pîroz a merasîmê tembûr e, lûta stûdirêj a ku Yarsanî wek pîroz rûmetê didin wê. Di nav amûran de tenê tembûr wek heqanî, ji rastiya xwedayî, tê hestkirin; ew tembûr e ku bi strana pîroz a cemê re tê lêdan. Muzîka wê ne tenê wek xemilandinê, lê wek tiştekî nêzî xwedênasiyê tê fêmkirin, ji ber ku Yarsanî bawer dikin ku ya xwedayî dikare di dengê melodiyên pîroz ên bi rastî lêdayî de amade be; hewaya pîroz a merasîmê bê muzîka tembûrê pêk nayê.
Bi muzîka tembûrê, stranbêj kelaman dibêjin, qewlên pîroz ên baweriyê ku ji helbesta pîroz a Kelama Serencamê û berhevoka berfirehtir a helbesta pîroz a Yarsanî tên. Stranbêjekî bi navê kelamxwan, ku bi taybetî di helbesta pîroz de zana ye, pêşengiya gotinê dike; beşên wî yên yekkesî û strana komî ya tevahiya civînê li pey hev tên û civîn di beşên dubare de tevlî dibe. Di dirêjahiya merasîmê de kelam tê xwendin û li tembûrê tê dayîn; bawermend dikarin di fikirîna ruhî de guhdar bikin an bi ahenga muzîkê biherikin. Tevahiya hewaya stran û dengê pîroz gelek caran beşdaran dibin rewşên kûr ên perestî û coş û cezba ruhî; muzîk û helbest civînê ber bi ezmûna amadebûna xwedayî ve dibin, ku armanca cemê ye.
Niyaz û pêşkêşî
Hêmaneke navendî ya cemê pêşkêşkirin û parvekirina xwarina pîrozkirî ye; bi wê ya madî û ya ruhî bi hev ve tên girêdan û civak bi hev re tê girêdan. Pêşkêşiya sereke niyaz e, xwarineke bi bereket ku bawermend tînin û di nav hemû kesên amade de tê parvekirin; wek şiklekî kerema xwedayî ku şikla madî girtiye tê fêmkirin. Niyaz dikare bi lava kirinê, ji bo daxwaza tenduristî an ronîbûna ruhî, an bi spasdarî, ji bo dirûneke baş an başbûna nexweşan, bê pêşkêşkirin; ew pêşkêşiyeke sade ya tiştekî baş e ku tevahiya civînê parve dike.
Li kêleka niyazê, cem dikare qurbaniyekê jî di xwe de bigire; di kevneşopiya Yarsanî de ew dikare bêxwîn, bi şiklê hinar, fêkî, gûzê muskatê, nanê merasîmî an dexlê, an qurbaniyeke heywanî be. Xwarina pîrozkirî û parên qurbaniyê di nav hemû beşdaran de tên belavkirin, pir caran ji aliyê xizmetkarekî bi navê xadim ve ku xizmeta civînê dike. Di rêûresmeke merasîmê de taseke yekane ya avê dor bi dor ji her beşdarî re tê dayîn; her yek qurtekê vedixwe û wê vedigerîne, tas tê zivirandin da du kes ji heman cihî venexwin; derbirîneke xweşik a parvekirin û lênêrîna ku civakê bi hev ve girê didin. Bi parvekirina pêşkêşiyê cem dibe yekbûneke ruhî û Gelê Rastiyê bi xwarina xwarina bi bereket dibe yek.
Perestiyeke wekheviyê
Cem exlaqeke kûr a wekhevî û civakê di xwe de dihêle, ku yek ji nîşanên taybet ên baweriya Yarsanî ye. Di xeleka cemê de bawermend wek hev dicivin; kevneşopiya Yarsanî bawer dike ku kiryarên baş ji kesên din re û perestiya dilpak ji rêûresm an meqamên xuya girîngtir in. Parvekirina pêşkêşiyê, strana komî û xeleka perestiyê hemû îdeala civakeke kesên wekhev ku di perestiyê de bi hev ve girêdayî ne diyar dikin.
Ev ruhê wekhevîxwaz taybetmendiyên kûrtir ên dîtina Yarsanî vedide. Bawerî dibêje ku meqamê ruhî bi perestî û jiyana rast ji hemûyan re vekirî ye; hevaltiya germ a cemê, bi xwarina hevpar, strana komî û xeleka kesên wekhev, şiklekî zindî dide vê îdealê. Ji ber vê yekê cem ne tenê kiryareke perestiyê, lê pêkanîna dîtina Yarsanî ya civakê ye: civînek ku tê de girêdanên di navbera bawermendan de tên nûkirin, di pêşkêşiyên lava û spasdariyê de hewcedariyên endaman tên bibîranîn û tevahiya gel di ezmûna hevpar a pîroz de dibe yek. Beşeke mezin a xweşikbûn û wateya merasîmê di vê yekbûna perestî û hevaltiyê de ye.
Şikandina gûzê muskatê
Di nav rêûresmên ku dikarin di cemê de pêk werin de merasîma ketina nav baweriyê heye; bi wê zarokekî Yarsanî bi fermî dikeve baweriyê û wek şikandina gûzê muskatê, sar-shkan, tê nasîn. Di vê rêûresmê de, ku bi destûra cema civiyaye tê pêkanîn, pîrek an nûnerê wî duayên pîroz dixwîne; gûzekî muskatê tê şikandin an perçekirin û di nav hemû beşdaran de tê belavkirin. Ev ketina zarok a nav civaka Gelê Rastiyê nîşan dide û kesê nûketî bi rêberekî ruhî ve girê dide.
Ev rêûresm taybetmendiyeke din a baweriya Yarsanî vedide: girêdana di navbera bawermend û rêberê ruhî, pîr an seyîd, de ku her Yarsanî bi wî ve girêdayî ye. Ketina nav baweriyê endamê nû ne tenê bi civakê bi tevahî, lê bi rêzeke taybet a rêberiya ruhî jî ve girê dide; têkiliyek ku di baweriyê de pir girîng e. Pêkanîna ketinê di nav cemê de, bi destûr û li ber civaka civiyaye, diyar dike ku cem cihê demên navendî yên jiyana olî ya Yarsanî ye; civîna pîroz ku bawerî tê de di dirêjahiya nifşan de tê pêkanîn, veguhastin û nûkirin.
Sembolîzm û wate
Cem taybetiya bingehîn a baweriya Yarsanî di xwe de dihêle: oleke perestiya civakî, muzîkal û îrfanî ku bi dengê pîroz, perestiya hevpar û hevaltiya civakê nêzî ya xwedayî dibe. Di xeleka cemê de, bi tembûra wê ya pîroz, qewlên wê yên gotî û pêşkêşiya wê ya hevpar, tevahiya ruhê baweriyê di merasîmeke yekane ya pîroz de tê komkirin; pêkanîna awayê Yarsanî yê nêzîkbûna ya xwedayî ye.
Ew berî her tiştî yekbûna ya ruhî û ya civakî ya di dilê baweriyê de sembolîze dike. Di cemê de perestî kiryareke tenê nîne, lê kiryareke hevpar e ku civaka wek hev civiyaye pêk tîne; hest tê kirin ku amadebûna xwedayî dadikeve nav bawermendên bi hev re. Parvekirina xwarina bi bereket, strana komî û xeleka kesên wekhev hemû dîtina Yarsanî ya baweriyeke di hevaltî û lênêrîna hevdu de tê jiyîn diyar dikin; perestiya ya xwedayî û dil û can dayîna ji hev re nayên veqetandin. Li ser cemê fikirîn li ser dilê lêdêr ê baweriya Yarsanî fikirîn e, civîna pîroz ku tê de Gelê Rastiyê ji bo demekê di perestî, muzîk û kerema hevpar de dibin laşekî yekane.
Cem û Kurd
Cem beşeke hêja ya mîrata olî ya cîhana Kurdî ye, ji ber ku Yarsanî bi piraniya xwe gelekî Kurd in û merasîma wan a navendî yek ji pêkanînên olî yên herî taybet ên axa Kurdî ye. Li herêmên Kurdî yên rojavayê Îranê û derveyî wan tê lidarxistin, bi tembûrê û helbesta pîroz a bi zaravayê Kurdî yê Goranî tê gotin re; cem bi ziman, muzîk û çanda Kurdî ve bi nêzîkî girêdayî ye, şiklekî xwemalî yê Kurdî yê perestiyê ku pir xweşik û kevnar e.
Ji bo gelekî ku mîrata wî ya ruhî dewlemend û cûrbicûr e, cem yek ji xezîneyên mezin ên olî yên cîhana Kurdî ye, li kêleka kevneşopiyên pîroz ên baweriyên din ên herêmê. Muzîka wê ya pîroz a bi tembûra Kurdî tê gihandin, qewlên wê yên bi zaravayekî Kurdî û exlaqa wê ya civak û wekheviyê derbirînên behremendiya olî ya bi taybetî Kurdî ne. Yarsaniyan cem di dirêjahiya sedsalên têgihiştina şaş û zordariyê de parastiye, merasîma xwe ya navendî û baweriya ku ew di xwe de dihêle zindî hiştine. Rûmetdayîna cemê rûmetdayîna kûrahiya ruhî û berxwedana Kurdên Yarsanî ye û naskirina civîna wan a pîroz wek yek ji xezîneyên zindî yên mîrata olî ya Kurdî ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Cem heman civînên olî yên Êzidiyan e? Na; cem taybetê baweriya Yarsanî û kevneşopiya têkildar a Elewî ye, ku merasîma wê ya beramber cem e; di nav Êzidiyan de tune ye, herçiqas Êzidî hin bingehên olî bi Yarsaniyan re parve dikin. Her du bawerî, ku her du xwemalî yên cîhana Kurdî ne û carinan tên tevlihevkirin, cuda ne û rêûresmên navendî yên cuda hene. Cem, bi tembûra pîroz û qewlên kelamê, bi taybetî ji Yarsaniyan û kevneşopiya Ehlê Heq e.
Cem cureyekî şahiya muzîkal e? Na; herçiqas muzîk di navenda wê de ye, cem merasîmeke bi kûrahî pîroz e, ne pêşkêşkirin an şahî ye. Muzîka tembûrê û gotina kelamê kiryarên perestiyê ne; tê fêmkirin ku bawermendan ber bi amadebûna xwedayî ve dibin û tevahiya merasîmê bi perestiyê tijî ye. Yarsanî tembûr û melodiyên wê yên pîroz pîroz dibînin, ji rastiya xwedayî bi xwe; cem kiryara navendî ya jiyana wan a olî ye, bûyereke ciddiyet û pîroziya herî kûr, herçiqas herwiha bûyereke hevaltî û şadiya civakî ye.
Cem perestgeh an çîneke kahinan a taybet dixwaze? Ne bi awayê hin olên din. Cem dikare li her cihekî paqij ê guncaw ku civak bikare lê bicive bê lidarxistin, ji cemxaneyeke taybetkirî heta maleke kesane; civîna bawermendan a bi ruhê rast, ne avahiyeke pîrozkirî, merasîmê pîroz dike. Bawerî xwedî rêberên xwe yên ruhî ye, pîr û seyîd, ku rolên girîng dilîzin û stranbêjên zana, kelamxwan, jî hene; lê giranîdayîna cemê li ser civîna civakî ya Gelê Rastiyê û girêdanên di navbera wan de ye, li gor ruhê wekhevîxwaz ê baweriya Yarsanî.
Mijarên têkildar
Yarsanîtî: baweriya Gelê Rastiyê, ku cem merasîma wê ya navendî ye
Tembûr: lûta pîroz a ku di cemê de lê tê dayîn
Kelama Serencamê: helbesta pîroz a ku di merasîmê de tê gotin
Sultan Sahak: damezrînerê baweriya Yarsanî
Heft Ten: Heft heyînên pîroz ên baweriyê
Perdiwar: perestgeha herî pîroz a baweriya Yarsanî
Baba Yadgar: weliyê hêja û cihê hecêyê
Pirsên pir tên kirin
Di baweriya Yarsanî de cem çi ye?
Cem merasîma olî ya herî girîng a baweriya Yarsanî ye, kiryara navendî ya perestiya komî di nav Ehlê Heq an Gelê Rastiyê de. Peyv tê wateya kom bûn an civîn. Di cemê de, ku li cihekî bi navê cemxaneyê tê lidarxistin, bawermend bi hev re tên da li tembûra pîroz bidin, qewlên pîroz ên kelamê bibêjin, dua bikin û pêşkêşiyeke xwarinê ya pîrozkirî parve bikin. Ew dilê lêdêr ê jiyana olî ya Yarsanî ye.
Cem li ku tê lidarxistin?
Cem li cemxaneyekê, mala an salona civînê, tê lidarxistin; ew dikare avahiyeke taybetkirî an tenê cihekî paqij û guncaw, wek maleke kesane, be ku civak bikare lê bicive. Berevajî hin olan, baweriya Yarsanî perestgeheke taybet a pîrozkirî naxwaze; ya girîng civîna bawermendan a bi ruhê rast e. Di nav cemxaneyê de bawermend di xelekeke ku yekîtî û wekheviyê diyar dike de dicivin.
Tembûr di cemê de çi rolê dilîze?
Tembûr, lûta pîroz a stûdirêj, di cemê de navendî ye. Ew amûra yekane ya lê tê dayîn e; wek pîroz rûmet jê re tê dayîn û wek heqanî, ji rastiya xwedayî, tê hestkirin. Bi muzîka wê stranbêj qewlên kelamê dibêjin; melodiyên wê yên pîroz wek tiştên ku hewaya pîroz a merasîmê bê wan pêk nayê tên fêmkirin û bawermendan ber bi ezmûna amadebûna xwedayî ve dibin. Yarsanî muzîka tembûrê wek şiklekî xwedênasiyê dibînin, ne tenê xemilandinê.
Niyaz çi ye?
Niyaz pêşkêşiya xwarina pîrozkirî ya di cemê de tê parvekirin e, xwarineke bi bereket ku bawermend tînin û di nav hemû kesên amade de tê belavkirin; wek şiklekî kerema xwedayî ku şikla madî girtiye tê fêmkirin. Ew dikare bi lava kirinê, ji bo daxwaza tenduristî an ronîbûnê, an bi spasdarî bê pêşkêşkirin. Li kêleka wê qurbanî, bêxwîn an ji heywanan, jî dikare bê pêşkêşkirin û parvekirin; bi vî awayî civîn bi xwarina xwarina bi bereket dibe yekbûneke ruhî.
Cem heman cema Elewiyan e?
Cema Yarsanî û cema Elewiyan merasîmên pir nêzî hev in, her du rêûresmên navendî yên civakî ne, bi muzîka pîroz, xwarina hevpar û perestiya olî re; her du kevneşopî wan bi awayekî wekhev pêk tînin. Cema Yarsanî û cema Elewiyan taybetî û avahiyeke hevpar parve dikin. Lê merasîm di nav Êzidiyan de tune ye, herçiqas Êzidî hin bingehên olî bi Yarsaniyan re parve dikin.
Kî dikare di cemê de beşdar bibe?
Cem perestiya komî ya tevahiya civaka Yarsanî ye, ku di xeleka wê de wek hev dicivin. Bawerî xwedî exlaqeke wekhevîxwaz e ku tê de kiryarên baş û perestiya dilpak ji meqamê girîngtir in. Rêberên ruhî, pîr û seyîd, û stranbêjên zana, kelamxwan, rolên pêşeng dilîzin; lê giranîdayîn li ser civîna tevahiya civakê û girêdanên di navbera wan de ye. Rêûresmên navendî, wek ketina zarokan a nav baweriyê, jî di cemê de pêk tên.
Çavkanî û xwendina bêtir
Cem (merasîma olî) - Encyclopaedia Iranica
Mîrata nivîskî ya olî ya Yarsanan - Oral Tradition
Ola Yarsanî: Bawerî û pêkanîn - Servant Group
Ehlê Heq (Yarsanîtî) - Alevi Ansiklopedisi
Ehlê Heq ii. Rêûresma ketina nav baweriyê - Encyclopaedia Iranica