Yarsanîtî: Baweriya Gelê Rastiyê

Destpêk

Di nav baweriyên kevnar ên cîhana Kurdî de Yarsanîtî yek ji yên herî cuda û kûr e. Bi Ehlê Heq, Gelê Rastiyê, û li Îraqê bi Kakaî jî tê naskirin; ew oleke resen a Kurdî ye, xwedî kokên kûr û hînkirinên îrfanî yên dewlemend, ku mamosteyê mezin ê ruhî Sultan Sahak derûdora destpêka sedsala panzdehem şiklê klasîk daye wê. Bi muzîka xwe ya pîroz, hînkirinên xwe yên batinî yên ruhê û pirtûka xwe ya pîroz a bi zimanê Kurdî, Yarsanîtî baweriyeke bêhempa ye.

Di dilê Yarsanîtiyê de dîtina xuyabûna xwedayî bi şiklê mirov di dirêjahiya serdeman de, hînkirina rêwîtiya ruhê di gelek jiyanan de ber bi kamilbûnê û perestineke li dora tembûra pîroz û sirûdên baweriyê yên bi deng tên gotin heye. Şopînerên wê di rêûresma cemê de dicivin, helbesta pîroz a Kelama Serencamê bi zimanê Goranî dixwînin û berê xwe didin cihên pîroz ên baweriya xwe li welatên Kurdî. Ew ola rastiya hundirîn, heqîqetê, ye û navê xwe jê digire.

Yarsanîtî, ku ji demeke dirêj ve şaş hatiye fêmkirin û gelek caran hatiye bindestkirin, di dirêjahiya sedsalan de nasnameya xwe ya cuda û kevneşopiyên xwe yên pîroz parastine. Baweriyeke zindî ya belkî milyonek kesan e, bi piranî Kurd, li Îran, Îraq û dîasporayê. Fêmkirina Yarsanîtiyê fêmkirina yek ji destkeftiyên mezin ên ruhî yên cîhana Kurdî ye, oleke xwedî kûrahiya îrfanî, muzîka pîroz û zanabûna kevnar ku beşeke hêja ya mîrata Kurdan e.

Naverok

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Mijarên têkildar

Pirsên pir tên kirin

Çavkanî û xwendina bêtir

Yarsanîtî çi ye?

Yarsanîtî, ku Yarî an Ehlê Heq, Gelê Rastiyê, jî tê gotin, oleke resen a Kurdî ye ku bi şiklê xwe yê klasîk ji aliyê Sultan Sahak ve di dawiya sedsala çardehan an destpêka sedsala panzdehem de li herêma Goran a rojavayê Îranê hatiye damezrandin. Baweriyeke cuda ye, xwedî pirtûka xwe ya pîroz, Kelama Serencamê, ku bi zimanê Kurdî yê Goranî hatiye nivîsandin, û pergala xwe ya kûr a baweriyan, li dora xuyabûna xwedayî bi şiklê mirov, veguheztina ruhê ji laşekî bo yê din û perestina bi muzîka pîroz û rêûresma cemê. Şopînerên wê, ku hejmara wan belkî nîv milyon heta milyon an zêdetir e, bi piranî Kurdên Îran û Îraqê ne; li Îraqê bi Kakaî jî tên naskirin.

Gelê Rastiyê

Navê ku şopînerên baweriyê herî berfireh pê tên naskirin, Ehlê Heq, tê wateya Gelê Rastiyê û cewhera olê diyar dike. Ji ber ku Yarsanîtî berî her tiştî baweriya rastiya hundirîn, heqîqetê, ye, rastiya ruhî ya dawî ku di bin şiklên derve yên olê de ye. Yarsanî baweriya xwe wek eşkerekirina vê rastiya herî kûr fêm dikin û navê wan bi xwe dil û can dayîna wan ji wê re diyar dike.

Bawerî bi çend navan tê naskirin. Şopînerên wê jê re Yarsan an Yarî û ji xwe re Yarsanî dibêjin; kesên derve ji demeke dirêj ve ji wan re Ehlê Heq gotine û li Îraqê civak bi Kakaî tê naskirin. Piraniya Yarsaniyan Kurd in, bi taybetî ji Goran û eşîrên din ên Kurdî tên; ew xwe ji gelê Kurd dibînin û zimanê wan ê pîroz Goranî, zimanekî Kurdî, ye. Bi vî awayî bawerî bi nasnameya Kurdî ve kûr girêdayî ye, oleke resen a welatên Kurdî, herçiqas li dîasporayeke li cîhana berfirehtir jî belav bûye.

Xalên sereke

Yarsanîtî, an Ehlê Heq, oleke resen a Kurdî ye.
Bi şiklê xwe yê klasîk derûdora 1400 ji aliyê Sultan Sahak ve hatiye damezrandin.
Navê wê Ehlê Heq tê wateya Gelê Rastiyê.
Ew hîn dike ku xwedayî di heft serdeman de bi şiklê mirov xuya dibe.
Baweriya wê bi veguheztina ruhê di gelek jiyanan de heye.
Perestina wê li dora tembûra pîroz, cem û sirûdên kelamê ye.

Agahiyên kurt

Nav: Yarsanîtî; Yarî; Ehlê Heq (Gelê Rastiyê); Kakaî
Cure: Oleke resen a Kurdî
Damezrîner: Sultan Sahak, derûdora destpêka sedsala 15em
Esil: Herêma Goran a rojavayê Îranê (Kurdistan)
Nivîsa pîroz: Kelama Serencamê, bi Kurdî ya Goranî
Zimanê pîroz: Goranî (Hewramî)
Baweriya bingehîn: Xuyabûnên xwedayî yên li pey hev; veguheztina ruhan
Perestin: Rêûresma cemê, bi tembûra pîroz û sirûdên kelamê
Cihên pîroz: Perdiwar û tirba Baba Yadgar
Şopîner: Belkî ji 500,000 heta zêdetirî milyonekê, bi piranî Kurd

Sultan Sahak û esil

Şiklê klasîk ê Yarsanîtiyê ji aliyê Sultan Sahak ve hatiye damezrandin, ku Soltan Sohak an Îshaq jî tê gotin, mamosteyekî ruhî yê Kurd ku derûdora destpêka sedsala panzdehem li welatê Goran a rojavayê Îranê jiyaye. Kevneşopî dibêje ku Sultan Sahak ji dayikeke bakîre, Xatûna Rezbar, ji dayik bûye; dema ew di xewê de bû tovê hinarekê ketibû devê wê û ew ducanî bûbû. Ev jidayikbûneke mucîzewî ye ku bawerî hêja dibîne. Ew li Perdiwar, li ser çemê Sîrwanê, bi cih bû, hevalên xwe yên herî nêzîk li dora xwe civandin û şiklê wê yê diyarker da baweriyê: hînkirinên wê, rêûresmên wê û helbesta wê ya pîroz bi zimanê Goranî.

Herçiqas Sultan Sahak wek damezrînerê baweriya klasîk hêja tê dîtin, Yarsanîtî xwe gelek kevnartir fêm dike; kokên wê bi mamoste û xuyabûnên berê ve heta destpêka herî pêşîn diçin. Kesayetên wek Şah Xoşîn wek xuyabûnên berê yên xwedayî hêja tên dîtin û bawerî ji kokên ruhî yên kûr ên Îranî û Kurdî yên berî Îslamê sûdê digire. Rola Sultan Sahak ew bû ku vê herikîna kevnar a rastiyê bigihîne şiklê wê yê tam û dawî; li dora xwe û hevalên xwe yên pîroz, Heft Ten, Heft Kes, rêzûpergala pîroz damezrand ku dê baweriyê ji bo hemû serdemên bê diyar bike.

Heft xuyabûn

Di dilê teolojiya Yarsanî de hînkirina xuyabûna xwedayî bi şiklê mirov heye. Yarsanî bi Xwedayekî, cewhera xwedayî ya herî bilind, bawer in; wî xwe di dirêjahiya serdeman de bi rêza teofaniyan, xuyabûnên bi şiklê mirov, eşkere kiriye, ku tê bawerkirin di silsileyên mezin ên cîhanê de heft in. Di her serdemê de cewhera xwedayî xuya dibe, digel komek heyînên milyaketî ku ew jî şiklê mirov digirin; bi vî awayî xwedayî bi van derketinên di laşê mirov de yên li pey hev di cîhanê de kar dike.

Di serdema heyî û ya gihîştî lûtkeyê de, tê bawerkirin ku xuyabûna herî bilind Sultan Sahak bi xwe ye, li dora wî Heft Kes, Heft Ten, hene; ew wek xuyabûnên heyînên milyaketî yên pîroz tên fêmkirin. Ev hînkirina xuyabûna xwedayî, ku Xwedê û milyaket di her serdemê de dadikevin şiklê mirov, yek ji taybetmendiyên herî cuda yên baweriyê ye. Ew tevahiya têgihiştina Yarsanî ya dîroka pîroz wek rêzek serdemên xwedayî şikl dide, her yek bi teofaniya xwe û koma xwe ya pîroz; di dawiyê de ber bi eşkerekirina rastiya dawî di serdema Sultan Sahak de diçe.

Rêwîtiya ruhê

Stûna duyem a mezin a baweriya Yarsanî hînkirina veguheztina ruhê ye, ku bi Kurdî don-be-don an dunaduni tê naskirin, derbasbûna ruhê ji laşekî bo yê din. Yarsanî bawer dikin ku ruh ne tenê carekê dijî, lê di gelek jiyanên li pey hev de rêwîtî dike, di dirêjahiya serdeman de ji laşekî derbasî laşekî din dibe; bi vê rêwîtiya dirêj a gelek derketinên di laşan de ruh pak û safîtir dibe û ber bi kamilbûn û yekbûna bi xwedayî re bilind dibe. Ev bawerî asoyeke berfireh û bi hêvî dide dîtina Yarsanî ya jiyana mirov, ku tê de çarenûsa ruhê di gelek temenên jiyanê de vedibe.

Bi vê yekê ve têgihiştina Yarsanî ya cîhanê girêdayî ye, ku ji du qadên bi hev re têkildar pêk tê: cîhana hundirîn û veşartî, batinî, û cîhana derve û xuya, zahirî, her yek bi rêzûpergala xwe. Herçiqas mirov tenê cîhana derve dibînin, jiyanên wan bi rastî li gor qanûnên cîhana hundirîn tên birêvebirin. Ev cudahiya di navbera rastiya hundirîn û şiklê derve de di tevahiya ramana Yarsanî de derbas dibe; ji ber ku bawerî ya zanabûna batinî û veşartî, heqîqetê, ye, rastiya hundirîn ku Gelê Rastiyê di bin rûyên derve yên tiştan de lê digere. Ew ola rêwîtiya kûr a ruhê û lêgerîna rastiya hundirîn e.

Tembûra pîroz û cem

Perestina Yarsaniyan li dora muzîka pîroz û rêûresma civakî ya cemê ye. Di dilê dil û can dayîna wan de tembûr heye, lûta pîroz a stûdirêj; Yarsanî wê wek tiştekî pîroz hêja dibînin, ne tenê amûreke muzîkê, lê navgînek pîroz ku mirov bi wê nêzî xwedayî dibe. Lêdana tembûrê û gotina sirûdên pîroz bi deng, bi hevaltiya wê, tam di navenda perestina Yarsanî de ne û bi amûrê bi rûmeta herî kûr re tê tevgerîn.

Kiryara navendî ya perestina hevpar a Yarsanî cem e, civîna rêûresmî an meclîs, ku li saloneke taybet, cemxaneyê, tê lidarxistin. Di cemê de civak li hev tê da ku tembûra pîroz lê bide, sirûdên kelamê yên pîroz bi deng bibêje, dua bike û xwarineke hevpar a pîrozkirî parve bike, pêşkêşiya bi navê niyaz. Ev civîn, bi muzîka xwe ya pîroz, helbesta xwe û xwarina xwe ya hevpar, civakê bi dil û can dayînê bi hev re girê didin û dilê baweriyê diyar dikin. Ji bo Yarsaniyan kiryarên baş ji yên din re û dil û can dayîna dilpak ji rêûresmên derve girîngtir tên dîtin; ruhê germ ê hevpar ê cemê, ku li dora tembûra pîroz dicive, vê îdeala baweriyeke dil û rastiyê di xwe de dihêle.

Kelama Serencamê

Nivîsa pîroz a Yarsanîtiyê Kelama Serencamê ye, pirtûka pîroz a sereke ya baweriyê, berhevokek helbesta pîroz ku hînkirin, kozmolojî û dîroka pîroz a olê tomar dike. Bi Goranî, ku Hewramî jî tê gotin, hatiye nivîsandin; zimanekî Kurdî ku zimanê pîroz ê baweriyê ye. Beşeke mezin a wê ji serdema Sultan Sahak û hevalên wî re tê nisbetkirin. Peyva kelam tê wateya gotina pîroz an sirûd; kelam di perestinê de bi muzîka tembûrê re bi deng tên gotin.

Di beşeke mezin a dîroka xwe de helbesta pîroz a Yarsanîtiyê bi devkî hatiye veguhastin û bi baldarî hatiye parastin; li gor kesayeta batinî ya baweriyê û ezmûna dirêj a bindestkirinê, ku veşartin kiribû amûra saxmayînê. Bi vî awayî Kelama Serencamê û berhevoka berfirehtir a helbesta pîroz a Yarsanî xezîneyeke zanabûna îrfanî bi zimanê Kurdî pêk tînin, mîrateke wêjeyî û ruhî ya hêja. Nivîsandina nivîsa herî pîroz a baweriyê bi zimanekî Kurdî bi xwe jî girîng e; olê ji nêzîk ve bi ziman û cîhana Kurdî ve girê dide û Yarsanîtiyê dike derbirîneke taybet a Kurdî ya jiyana ruhî.

Sembolîzm û wate

Yarsanîtî dîtineke kûr û cuda ya jiyana ruhî di xwe de dihêle. Bi hînkirina xuyabûna xwedayî bi şiklê mirov di dirêjahiya serdeman de, ew dîtina Xwedayekî pêşkêş dike ku ji nêzîk ve di karê cîhanê de ye, di her serdema dîroka pîroz de dadikeve şiklê mirov da ku rêberî û rizgarkirinê bike. Bi hînkirina rêwîtiya ruhê di gelek jiyanan de ber bi kamilbûnê, dîtineke bi hêvî û berfireh a çarenûsa mirov pêşkêş dike, bilindbûna dirêj a ruhê ber bi yekbûna bi xwedayî re. Bi lêgerîna rastiya hundirîn, heqîqetê, di bin şiklên derve yên olê de jî lêgerîna îrfanî ya rastiya veşartî ya tiştan di xwe de dihêle.

Berî her tiştî Yarsanîtî sembola afirînerî û kûrahiya ruhî ya cîhana Kurdî ye. Wek baweriyeke resen a Kurdî, bi nivîsa xwe ya pîroz a bi zimanekî Kurdî, muzîka xwe ya pîroz di tembûrê de û kokên xwe yên di kevneşopiyên ruhî yên kevnar ên herêmê de, ew yek ji destkeftiyên mezin ên olî yên gelê Kurd e. Saxmayîna wê di sedsalên têgihiştina şaş û bindestkirinê de şahidiya berxwedan û zindîbûna ruhî ya şopînerên wê ye. Li ser Yarsanîtiyê fikirîn li ser mîrata ruhî ya dewlemend û kevnar a Kurdan fikirîn e, baweriyeke muzîk, sirr û lêgerîna rastiyê.

Yarsanîtî û Kurd

Yarsanîtî di mîrata Kurdan de cihê hêja digire; ew yek ji baweriyên mezin ên resen ên cîhana Kurdî ye, li welatên Kurdî çêbûye, bi zimanekî Kurdî tê derbirîn û şopînerên wê bi piraniya pir mezin Kurd in. Şopînerên wê, bi taybetî ji Goran û eşîrên din ên Kurdî yên rojavayê Îranê û bakurê Îraqê, xwe ji gelê Kurd dibînin; bawerî bi nasname, ziman û çanda Kurdî ve kûr girêdayî ye. Tembûra pîroz, sirûdên Goranî û cihên pîroz ên baweriyê li çiyayên Kurdî hemû Yarsanîtiyê ji nêzîk ve bi cîhana Kurdî ve girê didin.

Ji bo gelekî ku mîrata wî ya ruhî dewlemend û pirreng e û gelek baweriyan di xwe de dihêle, Yarsanîtî yek ji kevneşopiyên olî yên Kurdî yên herî cuda û kûr nîşan dide; li kêleka baweriyên din ên kevnar ên herêmê wek beşeke hêja ya mîrata Kurdî disekine. Şopînerên wê pir caran bi têgihiştina şaş, guman û bindestkirinê re rûbirû bûne û gelek kesan di bin zextê de baweriya xwe veşartine; lê wan kevneşopiyên xwe, muzîka xwe ya pîroz û pirtûka xwe ya pîroz di dirêjahiya sedsalan de parastine. Hêjadîtina Yarsanîtiyê hêjadîtina kûrahiya ruhî û berxwedana gelê Kurd e û naskirina yek ji baweriyên mezin ên zindî ye ku Kurd dane cîhanê.

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Yarsanî «Elî-Allahî» an Elîperest in? Na; ev navek e ku Yarsanî bi tundî wek têgihiştineke şaş û buxtan red dikin. Herçiqas baweriya Yarsanî hêjadîtina Elî wek yek ji xuyabûnên xwedayî di serdemeke berê de di xwe de dihêle, bawerî ne perestina Elî ye; Yarsanî navê biçûkxistinê yê «Elî-Allahî», ku carinan ji wan re hatiye bikaranîn, red dikin. Yarsanîtî oleke cuda ye, bi damezrînerê xwe Sultan Sahak, nivîsa xwe ya pîroz û hînkirinên xwe; divê li gor şert û têgihiştinên wê bi xwe bê fêmkirin.

Yarsanîtî şaxek ji Îslamê ye? Yarsanî baweriya xwe cuda fêm dikin. Li gor dîtina wan, dîroka olê bi qonaxên li pey hev pêşketiye: qanûn (şerîet), rêya Sûfî (terîqet), naskirina ruhî (merîfet) û di dawiyê de rastiya herî bilind (heqîqet), ku bi Sultan Sahak hatiye eşkerekirin û ew bawer dikin ku cihê şiklên berê digire. Li gor vê têgihiştinê Yarsanî erkên rêûresmî yên Îslamê bi cih natînin, lê rêya xwe ya cuda dişopînin. Bawerî herî baş li gor danasîna zanyaran û gelek Yarsaniyan wek oleke cuda ya xwedî nasnameya xwe tê pêşkêşkirin, ku ji kokên Îranî û Kurdî yên berî Îslamê û herwiha ji bandorên paşê sûdê digire, ne wek mezhebek ji oleke din. Ev mijarên têgihiştina civakê bi xwe ne û li vir bi rêz tên pêşkêşkirin.

Yarsanîtî heman baweriya Êzidî ye? Na; herçiqas her du carinan bi hev re tên tevlihevkirin û hin taybetmendiyên wan ên hevpar hene, wek hêjadîtina rastiya pîroz, komeke heft heyînên pîroz û baweriya veguheztina ruhê, herwiha cihê wan di nav baweriyên resen ên cîhana Kurdî de. Lê ew olên cuda ne, xwedî damezrîner, nivîsên pîroz, rêûresm û dîrokên cuda. Yarsanîtî, ku Sultan Sahak bi Kelama Serencamê û tembûra pîroz damezrandiye, baweriya xwe ye; wek Êzidîtî jî baweriya xwe ye. Her yek hêja ye bi mafê xwe bê fêmkirin, wek derbirîneke cuda ya mîrata ruhî ya dewlemend a Kurdan.

Sultan Sahak: damezrînerê baweriya Yarsanî ya klasîk
Heft Ten: Heft Kes, koma pîroz a Sultan Sahak
Tembûr: lûta pîroz a di dilê perestina Yarsanî de
Kelama Serencamê: pirtûka pîroz a baweriya Yarsanî
Xatûna Rezbar: dayika bakîre ya Sultan Sahak
Perdiwar: ziyaretgeha herî pîroz a baweriya Yarsanî
Baba Yadgar: weliyê hêja û ziyaretgeha wî, cihekî mezin ê hecê
Şah Xoşîn: xuyabûneke berê ya xwedayî di baweriya Yarsanî de

Pirsên pir tên kirin

Yarsanîtî çi ye?

Yarsanîtî, ku Yarî an Ehlê Heq (Gelê Rastiyê) jî tê gotin, oleke resen a Kurdî ye ku bi şiklê xwe yê klasîk derûdora destpêka sedsala panzdehem li rojavayê Îranê ji aliyê Sultan Sahak ve hatiye damezrandin. Baweriyeke cuda ye, xwedî pirtûka xwe ya pîroz, Kelama Serencamê, bi zimanê Kurdî yê Goranî, û hînkirinên xwe yên xuyabûna xwedayî bi şiklê mirov, veguheztina ruhê û perestina bi tembûra pîroz û rêûresma cemê.

Ehlê Heq tê çi wateyê?

Ehlê Heq tê wateya Gelê Rastiyê. Nav cewhera baweriyê diyar dike, ku li dora heqîqetê, rastiya hundirîn an dawî ya di bin şiklên derve yên olê de, ye. Yarsanî baweriya xwe wek eşkerekirina vê rastiya ruhî ya herî kûr fêm dikin û navê wan dil û can dayîna wan ji wê re diyar dike. Bawerî bi Yarsan, Yarî û, li Îraqê, Kakaî jî tê naskirin.

Kî Yarsanîtî damezrand?

Şiklê klasîk ê Yarsanîtiyê ji aliyê Sultan Sahak ve hatiye damezrandin, mamosteyekî ruhî yê Kurd ku derûdora destpêka sedsala panzdehem li herêma Goran a rojavayê Îranê jiyaye. Ew li Perdiwar bi cih bû, hînkirinên diyarker, rêûresm û helbesta pîroz dan baweriyê û Heft Ten, Heft Kes, li dora xwe civandin. Bawerî xwe hê kevnartir fêm dike, ku Sultan Sahak herikîneke kevntir a rastiyê gihandiye şiklê wê yê tam.

Yarsanî bi çi bawer in?

Yarsanî bi Xwedayekî bawer in ku di dirêjahiya serdeman de bi rêza heft teofaniyan bi şiklê mirov xuya bûye; di serdema heyî de ya herî bilind Sultan Sahak e, digel heyînên milyaketî yên pîroz. Ew bi veguheztina ruhê di gelek jiyanan de ber bi kamilbûnê û bi cudahiya di navbera cîhana hundirîn û veşartî û ya derve û xuya de bawer in. Baweriya wan ya rastiya hundirîn, muzîka pîroz û dil û can dayînê ye.

Rola tembûrê di Yarsanîtiyê de çi ye?

Tembûr, lûta pîroz a stûdirêj, tam di dilê perestina Yarsanî de ye; ne wek tenê amûrekê, lê wek tiştekî pîroz ê ku mirov bi wê nêzî xwedayî dibe hêja tê dîtin. Di cemê de, rêûresma hevpar a li cemxaneyê tê lidarxistin, bawermend tembûra pîroz lê didin û sirûdên kelamê yên pîroz bi deng dibêjin, digel dua û xwarineke hevpar a pîrozkirî. Tembûr û muzîka wê ya pîroz di jiyana dil û can dayîna baweriyê de navendî ne.

Yarsanî Kurd in?

Erê, bi piraniya pir mezin. Şopînerên Yarsanîtiyê bi piranî Kurd in, bi taybetî ji Goran û eşîrên din ên Kurdî yên rojavayê Îranê û bakurê Îraqê tên û xwe ji gelê Kurd dibînin. Zimanê pîroz ê baweriyê Goranî ye, zimanekî Kurdî; ol bi nasname û çanda Kurdî ve kûr girêdayî ye, ku wê dike yek ji baweriyên mezin ên resen ên cîhana Kurdî.