Destpêk
Pir berî ku baweriya Yarsanî li çiyayên Goranî yên Hewramanê şêweya xwe ya dawî bigire, kevneşopî behsa şefeqeke zûtir a ya xwedayî li bilindahiyên Loristanê dike, di kesayeta Şah Xoşîn de. Di baweriya Ehlê Heq, peyrewên ola Yarsanî, de Şah Xoşîn yek ji derketinên mezin ên ya xwedayî di şêweyê mirov de bû, ya sêyem ji teofaniyên herî bilind. Ew wek zarokekî ronahiyê, ku ji jineke bakîre li çiyayên Lorî ji dayik bû, derket. Serdema wî ji dema destpêkê û şêwegirtina baweriyê ye, berî eşkerekirina wê ya herî bilind di bin Sultan Sahak de.
Çîroka Şah Xoşîn pencereyekê li ser yek ji taybetmendiyên herî cuda yên ola Yarsanî vedike: baweriya wê ya ku ya xwedayî di nav serdeman de bi rêzek derketinên mirovî daketiye cîhanê, her yek bi serdema xwe û dramaya xwe ya pîroz. Ev serdem di helbesta pîroz a baweriyê de tên bîranîn, di Kelama Serencamê de. Serdema Şah Xoşîn, ya ku li Loristanê derbas dibe, yek ji wan a herî destpêkê ye.
Şah Xoşîn ji kesayetên dîrokî yên baweriyê zêdetir heyîneke efsaneya pîroz e, bi wêneyên ronî yên jidayikbûn û derketina xwedayî dorpêçkirî ye. Çîroka wî ji şefeqa mîtîk a kevneşopiya Yarsanî ye, gava li gor baweriya bawermendan ronahiya ya xwedayî cara yekem li ser çiyayên bilindahiyên Kurdî û Lorî derket. Fêrbûna derbarê wî de derbasbûna nav cîhana zû û dîtinî ya yek ji baweriyên herî balkêş ên Kurdan e.
Naverok
Şah Xoşîn kî bû?
Şah Xoşîn, ku Baba Xoşîn û Şah Xuşîn jî jê re tê gotin û navê wî yê jidayikbûnê wek Mubarek tê dayîn, derketineke xwedayî ye ku di baweriya Yarsanî de, Ehlê Heq, yek ji olên taybet ên Kurdan, tê pîrozgirtin. Di baweriya Yarsanî ya ku ya xwedayî di nav serdemên li pey hev de bi şêweyê mirov derdikeve, ew wek ya sêyem ji derketinên mezin tê hesibandin, piştî Afirîner û Elî û berî Sultan Sahak. Li gor kevneşopiyê, di destpêka sedsala yazdehem de ji jineke bakîre li çiyayên Loristanê ji dayik bû. Ew kesayeta qonaxa destpêkê û efsaneyî ya baweriyê ye; serdema wî di helbesta wê ya pîroz de wek şefeqa olê li bilindahiyan tê bîranîn.
Hînkirina derketina xwedayî
Ji bo têgihiştina Şah Xoşîn divê mirov hînkirina taybet a Yarsanî ya derketina xwedayî têbigihîje. Ehlê Heq bawer dikin ku Cewhera Xwedayî, ji şûna ku bi tevahî dûr bimîne, di nav serdemên li pey hev ên dîrokê de bi rêzek şêweyên mirovî daketiye cîhanê. Di kevneşopiya wan de ji wan re mazhariyat tê gotin, derketin an teofanî. Di her serdemekê de ya xwedayî di derketineke sereke de xuya dibe, bi hevaltiya derketinên duyemîn, û rastiya xwe ji nû ve ji mirovahiyê re eşkere dike. Ev baweriya daketinên xwedayî yên li pey hev yek ji taybetmendiyên diyarker ên baweriyê ye.
Helbesta pîroz a Yarsaniyan, Kelama Serencamê, bîranîna van serdeman diparêze û derketinên li pey hev ên ya xwedayî vedibêje: serdema Xawendegar, Afirîner; serdema Elî; serdema Şah Xoşîn; û serdema Sultan Sahak, ya dawî û ya diyarker. Her yek beşek ji eşkerekirina hêdî hêdî ya ya xwedayî ji xwe di cîhanê de ye. Şah Xoşîn cihê xwe wek ya sêyem ji van derketinên mezin digire, kesayeteke ronî ya dîroka destpêkê ya baweriyê. Divê çîroka wî di nav vê dîtina mezin a ya xwedayî de were têgihiştin, ya ku careke din û careke din di nav çiya û gelên bilindahiyan de dadikeve.
Xalên sereke
Şah Xoşîn derketineke xwedayî ye ku di baweriya Yarsanî ya Kurdî de tê pîrozgirtin.
Ew wek ya sêyem ji derketinên mezin, berî Sultan Sahak, tê hesibandin.
Navê wî yê jidayikbûnê wek Mubarek tê dayîn û serdema wî li Loristanê derbas dibe.
Kevneşopî dibêje ku ew ji jineke bakîre, ji parçekê ji ronahiya rojê, ji dayik bû.
Serdema wî qonaxa destpêkê û şêwegirtina baweriyê li bilindahiyan temsîl dike.
Ew kesayeteke efsaneya pîroz e û kesayeta tomareke dîrokî ya teqez nîne.
Agahiyên kurt
Nav: Şah Xoşîn (herwiha Baba Xoşîn, Şah Xuşîn); navê jidayikbûnê Mubarek
Cure: Derketineke xwedayî (teofanî) ya baweriya Yarsanî
Pile: Ya sêyem ji derketinên mezin, berî Sultan Sahak
Jidayikbûn: Destpêka sedsala 11em, li Loristanê (Lorestan)
Awayê jidayikbûnê: Tê bawerkirin ku ji jineke bakîre, ji parçekê ji ronahiya rojê, ji dayik bû
Serdem: Serdema Loristanê, qonaxa zû ya baweriyê li bilindahiyan
Bavê dayikê: Mîrza Amana, serokê gundekî Lorestanê
Heval: Li gor kevneşopiyê çar Melekên Alîkar hevaltiya wî dikin
Girîngî: Pêşketina destpêkê ya hînkirina Yarsanî temsîl dike
Bawerî: Yarsanîtî, Ehlê Heq, oleke Kurdî ya Zagrosê
Derketina xwedayî ya sêyem
Di hesibandina Yarsanî ya derketinên xwedayî de Şah Xoşîn cihê mezin ê sêyem digire. Derketina yekem ya Afirîner, Xawendegar, e, ku cîhan anî hebûnê; ya duyem ya Elî ye, kesayeta rêzgirtî ya ku ji Îslama Şîî re jî navendî ye; ya sêyem Şah Xoşîn e; û derketina mezin a çarem û dawî Sultan Sahak e, ku di bin wî de bawerî şêweya xwe ya diyarker girt. Bi vî awayî Şah Xoşîn di zincîra teofaniyên herî bilind de radiweste, ya xwedayî di cîhanê de eşkere bûyî di serdema berî eşkerekirina herî bilind a baweriyê de.
Wek ya sêyem ji van derketinan, Şah Xoşîn qonaxeke girîng a vekirina hêdî hêdî ya dîtina Yarsanî ya dîroka pîroz temsîl dike. Serdema wî piştî derketinên bingehîn ên Afirîner û Elî tê û rê ji bo eşkerekirina dawî û herî temam di bin Sultan Sahak de amade dike. Di têgihiştina bawermendan de her derketin li ser ya berî xwe ava dibe û bawermendan gav bi gav ber bi temambûna rastiya xwedayî ve dibe. Şah Xoşîn girêdaneke bingehîn a vê zincîrê ye, wek mizgînvanê şefeqê ku dê bi Sultan Sahak re bi tevahî derbikeve.
Ji jineke bakîre ji dayik bû
Jidayikbûna Şah Xoşîn bi wêneyên ronî yên efsaneya pîroz tê vegotin. Kevneşopî dibêje navê wî yê jidayikbûnê Mubarek bû û ew li herêma Loristanê ji dayik bû, ku bapîrê wî ji aliyê dayikê ve, Mîrza Amana, serokê gundekî bû. Lê awayê ducanîbûna dayika wî, li gor vegotina kevneşopiyê, mucîzeyî bû: dayika wî hîn bakîre bû gava pê ducanî bû. Di wêneyên efsaneyê de parçek ji rojê ew ducanî kiribû, heman ronahiya ya xwedayî ya ku dadikeve cîhanê.
Efsane didomîne ku bavê keçikê, ji ducanîbûna wê ya bi sirr aciz û bêbawer, ew li çiyayan hişt. Li wir bi perîşanî gera, heta şovalyeyekî bi sirr, bi navê Kaka Raya, derket û jê re got ku dê zarokekî ronahiyê ji dayik bîne. Ev motîfa jidayikbûna zarokekî xwedayî ji jineke bakîre bi ronahiya rojê di kevneşopiya Yarsanî de dubare dibe. Ew di jidayikbûna Sultan Sahak bi xwe ji bakîre Xatûna Rezbar de jî tê dîtin. Ev baweriya navendî ya Yarsanî derdibirîne ku ya xwedayî bi rastî, bi ronahî û laş, dadikeve cîhana mirovî.
Serdema Loristanê
Serdema Şah Xoşîn bi zelalî li Loristanê tê danîn, welatê çiyayî yê Loran û Lekan li başûrê welatê Goranî. Ev cihê erdnîgarî girîng e. Lêkolîner efsaneyên Şah Xoşîn wek temsîla qonaxa herî destpêkê ya pêşketina hînkirina Yarsanî li bilindahiyan têdigihîjin, tebeqeya Lorî ya kevneşopiyê, berî ku bawerî li bakurê wê, li xaka Goranî ya Hewramanê, di bin Sultan Sahak de şêweya xwe ya diyarker bigire. Bi gotineke din, Şah Xoşîn ji şefeqa destpêkê ya olê ye.
Bi vî awayî kesayeta Şah Xoşîn dibe şahidekî hêja yê rehên kûr û pêşketina hêdî hêdî ya baweriya Yarsanî. Serdema wî ya Loristanê nîşan dide ku kevneşopî bi demê re mezin bûye, pêşî di nav Lor û Lekên bilindahiyên başûr de şêwe girtiye û paşê di nav Kurdên Goranî de gihaştiye şêweya xwe ya klasîk. Bi rêzgirtina Şah Xoşîn, Yarsanî serdema zû ya şêwegirtina ola xwe bi bîr tînin. Ew girêdanek e di navbera destpêkên mîtîk ên baweriyê û pêşketina wê ya paşerojê de, ya ku bingeheke dîrokî ya bihêztir heye. Ew derketina xwedayî ya bilindahiyên zû ye, ronahiya xwedayî ya ku pêşî li ser Loristanê dibe şefeq.
Koma hevalên melekî
Di têgihiştina Yarsanî de her derketina xwedayî bi tenê dernakeve; komeke pîroz a heyînên ku hevaltiya teofaniyê dikin pê re ye. Kevneşopî dibêje ku komek ji çar Melekên Alîkar, ligel kesayeteke jin a pîroz, hevaltiya her derketinê dikin; ew bi daketina ya xwedayî re tên û di karê wê de alîkariyê dikin. Ev şêwaza derketina xwedayî ya bi hevalên xwe yên melekî dorpêçkirî di hemû serdemên baweriyê de heye.
Ev bawerî di serdema Sultan Sahak de bi forma xwe ya herî temam derdikeve, bi koma pîroz a Heft Ten, Heft Laş an Heft Heyînên Pîroz, ên ku hevaltiya derketina wî kirin û di rêza pîroz a Yarsanî de navendî ne. Koma ku di serdema wî ya zûtir de bi Şah Xoşîn re ye beşek ji heman dîtinê ye: ya xwedayî tu carî di tenêtî de dernakeve, her dem di nav hevaltiyeke pîroz a melekên alîkar de ye. Bi vî awayî kesayeta Şah Xoşîn di hînkirina dewlemend a Yarsanî ya derbarê melekan de tê honandin, di wê dîtina berfireh a heyînên pîroz de ku her daketina ya xwedayî ya nav cîhanê dorpêç dikin û piştgiriyê didin wê.
Muzîk û coşa ruhî
Kevneşopiya Yarsanî bi muzîka pîroz û perestina bi coşa ruhî ve bi kûrahî girêdayî ye; ev aliyê wê digihîje serdemên zû yên baweriyê. Navenda perestina Ehlê Heq civîna civakê ye ji bo gotin û xwendina kelamên pîroz bi muzîka tembûrê, lûta pîroz a stûdirêj a ku bi xwe jî pîroz tê hesibandin. Pir caran tevgerên pîroz û rewşeke coşa ruhî bi wan re ne. Bawermend bi muzîk û stranan li pey yekbûna ruhî bi ya xwedayî re ne.
Di kesayeta Şah Xoşîn û serdema wî ya Loristanê de, kevneşopî jiyana zû ya perestinê ya baweriyê bi bîr tîne, wan stran û perestinên bi coş ên ku bi wan derketinên xwedayî dihatin pîrozgirtin û rastiyên wan dihatin ragihandin. Muzîka pîroz a Yarsaniyan, ku bi sedsalan li ser têlên tembûrê hatiye veguhastin, yek ji taybetmendiyên herî xweşik û herî cuda yên olê ye. Ew perestvanên îro bi serdemên ronî yên rabirdûyê ve girêdide, di nav wan de şefeqa zû ya baweriyê di dema Şah Xoşîn de. Di muzîkê de derketinên xwedayî jiyana xwe didomînin.
Ji Loristanê heta Hewramanê
Kesayeta Şah Xoşîn baştir wek beşek ji tevgereke mezintir a pêşketina baweriya Yarsanî tê têgihiştin, ji qonaxa wê ya zû li Loristanê ber bi şêweya wê ya klasîk li welatê Goranî ve. Heke serdema Şah Xoşîn şefeqa olê di nav Lorên bilindahiyên başûr de temsîl dike, ew di serdema Sultan Sahak de bû, li xaka Goranî ya Hewramanê, ku bawerî şêweya xwe ya diyarker, nivîsên xwe yên pîroz û pîrozgeha xwe ya herî pîroz li Perdiwar girt.
Ev tevger ji Loristanê heta Hewramanê mezinbûna erdnîgarî û dîrokî ya baweriyê dişopîne, ji destpêkên wê yên mîtîk heta geşbûna wê ya temam. Şah Xoşîn nêzî destpêka vê rêwîtiyê radiweste, ew derketina zû ya ku serdema wê rê ji bo eşkerekirina herî bilind a paşerojê amade kir. Di berdewamiya derketinan de, ji Afirîner bi Elî û Şah Xoşîn re heta Sultan Sahak, Yarsanî vekirina hêdî û berdewam a planeke xwedayî ya yekane dibînin. Şah Xoşîn qonaxeke jêneger a wê pêşketina pîroz e, ronahiya Loristanê ya ku ber bi şefeqa Hewramanê ve nîşan da.
Sembol û wate
Kesayeta Şah Xoşîn bi wateyên sembolîk dewlemend e. Wek zarokekî ronahiyê, ku ji jineke bakîre bi parçekî ji rojê ji dayik bû, ew baweriya navendî ya Yarsanî di xwe de dihêle: ya xwedayî bi rastî dadikeve cîhana mirovî û di nav çiyayan de laş û ronahî digire. Wêneyên jidayikbûna wî, roj, ronahî, dayika bakîre û zarokê tîrêjdar, dîtina baweriyê ya derbarê ya xwedayî de derdibirînin: heyîneke ronî û di nav cîhanê de heyî, ku di wê de amade û çalak e, ji wê dûr nîne.
Wek ya sêyem ji derketinên mezin û mizgînvanê serdema Loristanê, Şah Xoşîn şefeqa zû ya baweriyê sembolîze dike, derketina yekem a ronahiya xwedayî li ser bilindahiyan berî nîvroya wê ya temam di bin Sultan Sahak de. Ew nîşana rehên kûr û vekirina hêdî hêdî ya kevneşopiya Yarsanî ye, herwiha baweriya ku dîroka pîroz eşkerekirineke ku gav bi gav pêş dikeve ye û her derketin şefeqeke din a rastiyê ye. Ramana li ser Şah Xoşîn ramana li ser destpêkên ronî yên baweriyeke ku li ser wê baweriyê ava bûye ye: ya xwedayî careke din û careke din bi ronahiyê dadikeve.
Şah Xoşîn û Kurd
Şah Xoşîn di mîrasa baweriya Yarsanî de, yek ji olên taybet ên cîhana Kurdî, cihekî hêja digire; bi wê re jî di mîrasa berfirehtir a Kurdan û xizmên wan ên Lorî de. Serdema wî ya Loristanê dîroka zû ya baweriyê li bilindahiyên Lor û Lekan, gelên bi Kurdan ve nêzîk girêdayî, bi reh dike; lê bawerî di nav Kurdên Goranî de şêweya xwe ya diyarker girt. Di kesayeta Şah Xoşîn de cîhana hevpar a bilindahiyên van gelan xwe derdibirîne. Ew ji mîrasa kûr a olî ya Zagrosê ye.
Ji bo civaka Yarsanî, ku wek hindikahiyên olî yên din ên Kurdî rastî têgihiştina şaş û zextê hatine, derketinên zû yên wek Şah Xoşîn baweriyê di dîrokeke pîroz a dirêj û ronî de bi kok dikin, dîrokeke ku digihîje şefeqa kevneşopiyê li bilindahiyan. Rêzgirtina Şah Xoşîn rêzgirtina kevnariya baweriya Yarsanî û kûrahiya wê ya dîtina ruhî ye. Ew herwiha naskirina cihêrengiya dewlemend a olî ya cîhana Kurdî û bilindahiyan e, ku kevneşopiyeke bi taybetiya Ehlê Heq tê de geş bûye, bi dîroka xwe ya pîroz a daketina ya xwedayî bi ronahiyê di nav çiyayan de.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Gelo Şah Xoşîn kesayeteke dîrokî ye? Berevajî Sultan Sahak, ku bi gelemperî wek kesayeteke dîrokî ya sedsala çardehem an panzdehem tê dîtin, Şah Xoşîn kesayeteke pir zêdetir efsaneyî û mîtîk e, ya tebeqeya zû û dîtinî ya kevneşopiyê. Çîrokên ronî yên jidayikbûna wî ji jineke bakîre û derketina wî baştir wek efsaneya pîroz tên têgihiştin, ji dîroka belgekirî zêdetir. Pêşkêşkirina wî di van çarçoveyan de rastgoyîtir e: kesayeteke pîroz a şefeqa mîtîk a baweriyê, ne kesayeteke dîrokî ya ku tarîxa wê bi teqezî were diyarkirin.
Çima carinan ji Yarsaniyan re xwedayîkerên Elî tê gotin? Ji ber ku di rêza Yarsanî de Elî di nav derketinên xwedayî de tê hesibandin, kesên li derveyî baweriyê carinan navên biçûkxistinê li wê kirine, wek ku ew Elî diperestin. Yarsanî van navan red dikin, ji ber ku baweriya wan bi awayekî şaş nîşan didin. Yarsanîtî kevneşopiyeke olî ya serbixwe ye, bi hînkirina xwe ya tevlihev a derketina xwedayî; ew tenê mezhebek nîne ku bi rêzgirtina Elî were pênasekirin. Ew hêjayî ye ku li gor têgihiştina xwe were naskirin.
Gelo hînkirina derketinan tê wê wateyê ku Yarsanî gelek xwedayan diperestin? Na. Baweriya Yarsanî ew e ku rastiyeke xwedayî ya yekane di nav serdemên dîrokê de bi şêweyên mirovî yên li pey hev xwe derdixe. Ev hînkirineke daketina xwedayî ye û, di têgihiştina wan de, ya rêwîtiya ruh di jiyanên li pey hev de ye. Ev hînkirina taybet a olî divê di çarçoveya baweriyê bi xwe de were têgihiştin, ji şûna ku bi kategoriyên olên din were dadkirin. Kesayetên wek Şah Xoşîn wek derketinên rastiya xwedayî ya yekane, qonaxên eşkerekirina wê ya ji xwe, tên têgihiştin, di kevneşopiyeke ku dîtineke hevaheng û kevnar a ya pîroz heye de.
Mijarên têkildar
Sultan Sahak: derketina xwedayî ya çarem û diyarker a baweriya Yarsanî
Perdiwar: pîrozgeha herî pîroz, ku bawerî li wê şêweya xwe ya dawî girt
Kelama Serencamê: nivîsa pîroz a Yarsanî ya ku serdemên derketinê tomar dike
Heft Ten: Heft Heyînên Pîroz ên koma melekî ya hevalên ya xwedayî
Tembûr: amûra pîroz a Yarsanî ya perestina bi coşa ruhî
Baba Yadgar: pîroz û pîrozgeheke mezin a baweriya Yarsanî
Pirsên pir tên kirin
Şah Xoşîn kî bû?
Şah Xoşîn, ku Baba Xoşîn jî jê re tê gotin û navê wî yê jidayikbûnê Mubarek e, derketineke xwedayî ye ku di baweriya Yarsanî ya Kurdî, Ehlê Heq, de tê pîrozgirtin. Di baweriya Yarsanî ya ku ya xwedayî di nav serdemên li pey hev de bi şêweyê mirov derdikeve, ew ya sêyem ji derketinên mezin e, piştî Afirîner û Elî û berî Sultan Sahak. Li gor kevneşopiyê, li Loristanê ji jineke bakîre ji dayik bûye û kesayeta qonaxa zû û efsaneyî ya baweriyê ye.
Çima Şah Xoşîn di Yarsanîtiyê de girîng e?
Ew wek ya sêyem ji derketinên xwedayî yên herî bilind û wek kesayeta serdema zû ya Loristanê girîng e. Lêkolîner wê serdemê wek temsîla qonaxa herî destpêkê ya pêşketina baweriyê li bilindahiyan dibînin. Serdema wî rê ji bo derketina dawî û diyarker di bin Sultan Sahak de amade kir. Ew di dîtina Yarsanî ya dîroka pîroz de girêdaneke bingehîn e, dîrokeke ku wek rêzek daketinên xwedayî yên nav cîhanê tê dîtin.
Şah Xoşîn çawa ji dayik bû?
Kevneşopî vedibêje ku dayika wî hîn bakîre bû gava pê ducanî bû, bi parçekî ji rojê, ronahiya ya xwedayî, ducanî bûbû. Gava bavê wê ji bêbaweriyê ew li çiyayan hişt, şovalyeyekî bi sirr bi navê Kaka Raya derket û jê re got ku dê zarokekî ronahiyê ji dayik bîne. Ev motîfa jidayikbûna zarokekî xwedayî ji jineke bakîre bi ronahiya rojê di kevneşopiya Yarsanî de dubare dibe; di jidayikbûna Sultan Sahak de jî tê dîtin.
Gelo Şah Xoşîn kesayeteke dîrokî ya rast bû?
Berevajî Sultan Sahak, ku bi gelemperî wek kesayeteke dîrokî tê dîtin, Şah Xoşîn kesayeteke pir zêdetir efsaneyî û mîtîk e, ya tebeqeya zû û dîtinî ya kevneşopiya Yarsanî. Çîrokên ronî yên derbarê wî de baştir wek efsaneya pîroz tên têgihiştin, ji dîroka belgekirî zêdetir. Pênaseya wî ya herî rastgoyî ew e ku kesayeteke pîroz a şefeqa mîtîk a baweriyê li bilindahiyên Loristanê ye.
Serdema Loristanê çi ye?
Di hesibandina Yarsanî ya dîroka pîroz de, serdema Şah Xoşîn li Loristanê tê danîn, welatê Loran û Lekan. Lêkolîner wê wek temsîla qonaxa herî destpêkê ya pêşketina baweriyê li bilindahiyan têdigihîjin, berî ku ew di nav Kurdên Goranî yên Hewramanê de di bin Sultan Sahak de şêweya xwe ya diyarker bigire. Bi vî awayî serdema Loristanê şefeqa zû ya ola Yarsanî nîşan dide.
Îro Şah Xoşîn çawa tê bîranîn?
Şah Xoşîn di helbesta pîroz a baweriya Yarsanî, Kelama Serencamê, de tê bîranîn, ku bîranîna serdemên derketina xwedayî diparêze; herwiha bi kevneşopiya zindî ya muzîka pîroz û perestinê ya ku li tembûrê digere. Wek yek ji derketinên mezin, ew di dîtina Yarsanî ya daketina ya xwedayî ya nav cîhanê di nav serdeman de cihekî birûmet digire, kesayeta ronî ya şefeqa zû ya baweriyê li bilindahiyan.
Çavkanî û xwendina bêtir
Ehlê Heq - Encyclopaedia Iranica
Ehlê Heq (Şah Xuşîn) - WikiShia
Yarsanîtî (serdemên derketina xwedayî) - Dîroka Kurdistanê
Yarsanîtî: Şah Xoşîn - Koma Moradî