Çiriş: de Koerdische wilde affodil die aan de sneeuwgrens wordt verzameld

Çiriş is een wilde eetbare plant uit de affodilfamilie die in de hoge bergen van Koerdistan groeit en elke lente bij de terugtrekkende sneeuwgrens door de grond breekt. Koerdische verzamelaars oogsten haar op grote hoogte in de korte periode tussen maart en mei, wanneer de scheuten jong en mals zijn. Met linzen, bulgur en uien suddert zij tot een dikke, voedzame soep, een van de eerste verse voedingsmiddelen van het jaar na de lange Koerdische bergwinter. Çiriş smaakt als een kruising tussen lente-ui en prei, maar behoudt bij het koken haar smaak op een manier die gekweekte ui-achtigen niet hebben. Het is een van de vele wilde planten die Koerdische berggemeenschappen al eeuwen verzamelen, herkennen en gebruiken. Die kennis is onzichtbaar in internationale voedselpublicaties en wordt bedreigd doordat plattelandsgemeenschappen verstedelijken.

De belangrijkste punten

• Een wilde eetbare plant uit de affodilfamilie, elke lente op grote hoogte bij de sneeuwgrens verzameld

• Met linzen, bulgur en uien tot een dikke soep gesudderd — een van de eerste verse voedingsmiddelen na de winter

• Heeft antimicrobiële geneeskrachtige eigenschappen — Koerdische berggemeenschappen gebruiken haar al generaties medicinaal

• Deel van een bredere Koerdische verzameltraditie, met ook kruiden voor jajî, wilde groenten voor kelane en de eikenmanna van gezo

Kerngegevens

Koerdische naam: Çiriş (ook gulik, girder, wilde prei)

Soort: Wilde verzamelde bergplant — ingrediënt voor lentesoep

Seizoen: Maart–mei, verzameld bij sneeuwgrenzen op grote hoogte

Gerecht: Çirişsoep — gesudderd met linzen, bulgur, uien en tomatenpuree

Status: Koerdische kennis van bergplanten verzamelen — bedreigd door verstedelijking van gemeenschappen

Oorsprong: het eerste groen van de lente

In de Koerdische bergen kan de winter vijf maanden duren. Van november tot april bedekt sneeuw de hoge weiden. Voorraden savar, torak, nanê tîrî (knapperig voorraadbrood), gedroogd vlees en bewaarde kazen helpen gezinnen de winter door. Eind maart slinken de voorraden echter en verlangt het lichaam naar vers groen voedsel. Çiriş biedt het antwoord. Het is een van de eerste wilde planten die bij de terugtrekkende sneeuwgrens door de grond breken. De bleke scheuten verschijnen terwijl de toppen nog wit zijn. Koerdische vrouwen en kinderen klimmen omhoog om haar te verzamelen en weten precies waar zij groeit: kennis van specifieke hellingen en microklimaten die generaties doorgeven.

Çiriş hoort bij dezelfde Koerdische verzameltraditie als de wilde kruiden voor jajîkaas, de pîchak voor kelanebrood, de eikenmanna van gezo en de wilde zuring voor avelik dolma. Koerdische berggemeenschappen houden al eeuwen encyclopedische kennis van wilde eetbare planten in stand. Dit is geen toevallig verzamelen, maar systematisch begrip van hoogte, seizoen, bodem en soorten: ecologische kennis die even verfijnd is als welk formeel botanisch onderzoek ook.

Hoe çirişsoep wordt gemaakt

De verse çirişscheuten worden schoongemaakt, gewassen en fijngehakt. Uien worden zachtjes in olie gebakken. Bulgur wordt toegevoegd en geroerd tot hij zachter begint te worden. Tomatenpuree, zout en peper gaan erbij. Daarna volgen de çiriş, linzen en meerdere koppen heet water. De pan suddert op laag vuur tot linzen en bulgur gaar zijn en de çiriş haar smaak aan de bouillon heeft afgegeven: groen, scherp als ui-achtigen en diep hartig, een smaak die gekweekte prei en lente-ui niet kunnen evenaren. De soep wordt met een scheutje yoghurt geserveerd en met Koerdisch platbrood gegeten. Ze is eenvoudig, vers en onmiskenbaar seizoensgebonden: een smaak die op de Koerdische kalender de overgang van winter naar lente markeert.

Koerdische kennis, onzichtbare vastlegging

Çiriş is geen gerecht dat iemand als nationaal erfgoed opeist. Daarvoor is het te bescheiden, te plaatselijk en te gebonden aan specifieke bergomstandigheden. Wat verloren gaat is het kennissysteem erachter. Koerdische verzamelkennis, weten welke wilde planten eetbaar zijn, wanneer ze verschijnen, waar ze groeien, hoe ze worden bereid en welke geneeskrachtige eigenschappen ze hebben, is een vorm van ecologische wetenschap die al eeuwen mondeling in stand wordt gehouden. Ze staat niet in leerboeken, maar leeft in de herinneringen van grootmoeders die haar van hun grootmoeders leerden.

Wanneer Turkse eetblogs over çiriş schrijven noemen ze het "çiriş otu" en beschrijven het als een wilde plant uit "Oost-Turkije". De Koerdische verzamelaars die haar eeuwen vóór het bestaan van Turkije oogstten worden niet genoemd. De ecologische kennis, welke helling, welke hoogte en welke week van welke maand, is Koerdische kennis. De plant groeit op Koerdische bergen. De soep wordt in Koerdische keukens gemaakt. Dat zij ook groeit in gebieden die nu door de Turkse staat worden bestuurd maakt haar geen Turks eten, maar Koerdisch eten op land dat Turkije beheerst.

Veelgestelde vragen

Wat is çiriş?

Een wilde eetbare plant uit de affodilfamilie, die elke lente op grote hoogte bij de sneeuwgrens in de Koerdische bergen wordt verzameld. Zij smaakt als een kruising tussen lente-ui en prei en wordt gebruikt in een dikke soep met linzen, bulgur en uien.

Wanneer is çiriş beschikbaar?

Alleen tussen maart en mei, wanneer de scheuten bij de terugtrekkende sneeuwgrens verschijnen. Zij kan niet worden gekweekt of vers bewaard en moet in deze korte lenteperiode wild in de bergen worden verzameld.

Conclusie

Çirişsoep is de lente in een kom. Het is de smaak van smeltende sneeuw, van groene scheuten die door bevroren grond breken en van de Koerdische bergen die na vijf wintermaanden ontwaken. Weten waar zij groeit, wanneer je haar oogst en hoe je haar bereidt is Koerdische ecologische kennis, bewaard door Koerdische vrouwen, gedragen in het Koerdische geheugen en toegepast op Koerdisch land. Net als gezo, de kruiden van jajî en de wilde groenten van kelane vertegenwoordigt çiriş een band tussen een volk en een berglandschap die geen staatsgrens kan bepalen. De soep is Koerdisch. De bergen zijn Koerdisch. De lente behoort toe aan degenen die omhoog klommen.

Bronnen en verdere lectuur

Turkey's For Life — Eetbare wilde planten: Çiriş Otu (beschrijft smaak en bereiding, 2016)

Kurdish-History.com — Kelane: het Koerdische lenteplatbrood (dezelfde verzameltraditie)

Kurdish-History.com — Gezo: de Koerdische bergmanna (wilde verzamelde zoetstof)

Kurdish-History.com — Jajî: Koerdische bergkaas (kennis van wilde kruiden)