Wie was Halis Öztürk?
Halis Öztürk (1889–1977), in het Koerdisch bekend als Xalis Begê Sîpkî en in het Turks als Sipkanlı Halis Bey, was een Koerdisch stamhoofd van de Sipkan- of Sipki-stam en een Turks politicus. Hij nam actief deel aan de Araratopstand van 1930, een van de grote Koerdische opstanden tegen de jonge Turkse republiek. Decennia later vertegenwoordigde hij Ağrı langdurig in het Turkse parlement, voordat hij na de militaire staatsgreep van 1960 gevangen werd gezet.
De belangrijkste punten
• Hij was het hoofd van de Koerdische Sipkan-stam, gevestigd in het district Tutak van de huidige provincie Ağrı.
• Zijn vader Abdulmejid (Abdülmecit) Bey was een Sipkan-stamhoofd en commandant bij de Hamidiye-cavalerie.
• Hij sloot zich aan bij de Ararat- of Ağrı-opstand van 1927–1930, speelde daarin een actieve rol en maakte deel uit van de onderhandelingsdelegatie van de Republiek Ararat.
• Later ging hij de Turkse politiek in en vertegenwoordigde hij Ağrı namens de Democratische Partij van 1950 tot de staatsgreep van 1960.
• Na de staatsgreep werd hij op Yassıada berecht en tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld; hij stierf in Kayseri in 1977.
Kerngegevens
Volledige naam: Halis Öztürk
Ook bekend als: Xalis Begê Sîpkî (Koerdisch); Sipkanlı Halis Bey (Turks)
Geboren: 1889 (volgens sommige bronnen 1899), Tutak, Ottomaanse Rijk (nu provincie Ağrı, Turkije)
Overleden: 24 september 1977, Kayseri, Turkije
Achtergrond: Koerdisch (Sipkan-stam)
Beroep / rol: Stamhoofd, landeigenaar en politicus
Tijdperk: Late Ottomaanse Rijk en Republiek Turkije
Bekend om: Zijn rol in de Araratopstand en zijn langdurige parlementslidmaatschap voor Ağrı
Verbonden met: De Republiek Ararat en de Democratische Partij
Historisch belang: Een Koerdisch stamhoofd dat van gewapende opstand overstapte naar parlementaire politiek
Inhoud
Tijdlijn en belangrijke gebeurtenissen
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Jeugd en afkomst
Halis werd rond 1889 geboren in het district Tutak, destijds onderdeel van de sancak Bayazıt in de Ottomaanse provincie Erzurum en tegenwoordig gelegen in de provincie Ağrı in Oost-Turkije. Hij was de zoon van Abdulmejid Bey, het hoofd van de Sipkan- of Sipki-stam en een van de commandanten van de Hamidiye-cavalerie: de ongeregelde Koerdische regimenten die sultan Abdülhamid II in de jaren 1890 oprichtte.
Halis erfde de positie van zijn vader als stamleider en landeigenaar en werkte in de landbouw. Zijn precieze geboortejaar is onzeker: bronnen noemen zowel 1889 als 1899.
Historische context
Halis Öztürk groeide op terwijl het Ottomaanse Rijk uiteenviel en de Republiek Turkije zijn plaats innam. De nieuwe staat voerde een beleid van centralisatie en Turks nationalisme dat het bestaan van een afzonderlijke Koerdische identiteit ontkende, de Koerdische taal verbood en traditionele tribale en religieuze structuren ontbond.
Het Koerdische verzet mondde uit in een reeks opstanden: de opstand van sjeik Said in 1925, de Araratopstand van 1927–1930 en de Dersimopstand van 1937–1938. De Araratopstand, met haar zwaartepunt op de hellingen van de Ararat in Ağrı, werd mede georganiseerd door het nationalistische Xoybûn-verbond en riep kortstondig een zelfbesturende ‘Republiek Ararat’ uit. Bij deze opstand raakte Halis Öztürk als plaatselijk stamhoofd betrokken.
Rol in de Araratopstand
Toen de Araratopstand uitbrak, sloot Halis Öztürk zich erbij aan. Hij bleef actief tot de onderdrukking ervan in 1930. Volgens de historicus Mehmet Ali Kışlalı rekenen sommige bronnen hem tot de vooraanstaande figuren die de opstand hielpen ontketenen. Hij wordt genoemd als een van de Koerdische commandanten, naast de militaire leider van de opstand, Ihsan Nuri.
Öztürk nam ook deel aan onderhandelingen met vertegenwoordigers van de Republiek Turkije als lid van de delegatie van de Republiek Ararat. Op een zeker moment werd hij gearresteerd. Naar verluidt ontsnapte hij tijdens een overbrenging van Erzurum naar Trabzon. Het Turkse leger sloeg de opstand uiteindelijk neer en bracht de Ararat weer onder staatscontrole.
Van opstand naar parlement
Net als veel vooraanstaande Koerden uit het oosten kreeg Öztürk te maken met het republikeinse beleid om stamleiders naar West-Turkije te deporteren. Hij verbleef enige tijd in binnenlandse ballingschap in Kayseri. Toch keerde dezelfde man binnen een generatie via de stembus in het openbare leven terug.
Toen Turkije op een meerpartijendemocratie overstapte, werd Öztürk bij de historische verkiezingen van 14 mei 1950 namens de Democratische Partij (DP) voor Ağrı in de Grote Nationale Assemblee gekozen. Hij werd herkozen en diende tijdens de IXe, Xe en XIe parlementaire zittingsperioden. Hij bleef parlementslid totdat de militaire staatsgreep van 27 mei 1960 de regering van de Democratische Partij ten val bracht.
De processen van Yassıada
Na de staatsgreep van 1960 werden de afgezette leiders en parlementsleden van de Democratische Partij, onder wie Öztürk, op het gevangeniseiland Yassıada berecht. Net als de anderen werd hij beschuldigd van schending van de grondwet. Öztürk, die slechts beperkt Turks sprak, voerde zijn verdediging in een mengeling van Koerdisch en Turks.
Zijn antwoord op de beschuldiging werd plaatselijk beroemd om zijn gevatheid: hij zei tegen de rechtbank dat hij de grondwet nooit zou hebben vertrapt als hij had geweten dat die onder hun voeten lag. Het tribunaal van Yassıada veroordeelde hem tot tien jaar gevangenisstraf en hij werd naar de gevangenis van Kayseri gestuurd. Medebeklaagden, onder wie Abdülmelik Fırat, zelf een kleinzoon van sjeik Said, herinnerden zich hem later in hun memoires als slim en gevat.
Tijdlijn en belangrijke gebeurtenissen
1889 — Geboren in Tutak (sommige bronnen noemen 1899)
Jaren 1890 — Zijn vader Abdulmejid Bey voert het bevel over een Hamidiye-cavalerieregiment
1925 — De opstand van sjeik Said breekt uit; Öztürk sluit zich er niet bij aan
1926 — Met andere gedeporteerde oostelijke notabelen naar Kayseri gestuurd, in binnenlandse ballingschap
1927–1930 — Neemt actief deel aan de Araratopstand
1930 — Het Turkse leger slaat de Araratopstand neer
1950 — Gekozen tot parlementslid voor Ağrı namens de Democratische Partij
1950–1960 — Dient drie parlementaire zittingsperioden
1960 — De militaire staatsgreep zet de DP uit de macht
1961 — Berecht op Yassıada en veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf
1977 — Overlijdt op 24 september in Kayseri
Debatten en misverstanden
Zijn geboortedatum. Bronnen zijn het er niet over eens of Öztürk in 1889 of 1899 werd geboren. Zulke afwijkingen komen vaker voor bij personen van zijn generatie op het platteland wier geboorte niet formeel werd geregistreerd.
De omvang van zijn rol in de Araratopstand. De meeste bronnen zijn het erover eens dat hij actief deelnam en noemen hem als een van de commandanten. De beschrijvingen verschillen echter over de vraag of hij een belangrijke initiatiefnemer was of een vooraanstaand plaatselijk stamhoofd dat zich bij een bestaande beweging aansloot.
Rebel en parlementariër. Zijn weg van gewapende opstand tegen de republiek naar een functie als gekozen volksvertegenwoordiger van diezelfde republiek kan tegenstrijdig lijken. Zij weerspiegelt een breder patroon waarin de republiek Koerdische notabelen onderdrukte en hen later probeerde in te lijven, terwijl Koerdische leiders de belangen van hun gemeenschappen behartigden met de middelen die op dat moment beschikbaar waren.
Nalatenschap
Het leven van Halis Öztürk volgt de ontwikkeling van de Koerdische politiek in het twintigste-eeuwse Turkije: van de tribale wereld van de Hamidiye-regimenten, via gewapende opstand op de Ararat, naar de compromissen van de parlementaire politiek en uiteindelijk een gevangeniscel na een militaire staatsgreep.
In Ağrı wordt hij herinnerd als een traditionele stamleider die zijn regio een decennium vertegenwoordigde, en in de Koerdische geschiedenis als een van de stamhoofden die tijdens de Araratopstand de wapens opnamen. Zijn vasthoudendheid om zich voor de rechtbank van Yassıada in het Koerdisch te verdedigen, gaf hem een bescheiden maar blijvende plaats in de herinnering aan Koerdische waardigheid onder druk.
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Ihsan Nuri — de militaire leider van de Araratopstand
De opstanden van sjeik Said, Ararat en Dersim — de bredere reeks Koerdische opstanden in het interbellum
Celadet Alî Bedirxan — een leidende figuur van het Xoybûn-verbond achter de opstand
Simko Shikak — een Koerdische leider uit dezelfde tijd, over de grens in Iran
Sjeik Said — leider van de opstand van 1925 die aan Ararat voorafging
Verwante onderwerpen: de Republiek Ararat; het Xoybûn-verbond; de Hamidiye-cavalerie; de processen van Yassıada; de Sipkan-stam.
Veelgestelde vragen
Wie was Halis Öztürk?
Halis Öztürk (1889–1977) was het hoofd van de Koerdische Sipkan-stam en een Turks politicus. Hij nam deel aan de Araratopstand van 1930 en vertegenwoordigde later Ağrı namens de Democratische Partij in het parlement.
Was Halis Öztürk Koerdisch?
Ja. Hij was het hoofd van de Koerdische Sipkan-stam, in het Koerdisch bekend als Xalis Begê Sîpkî, en werd bekend doordat hij zich tijdens zijn proces in het Koerdisch verdedigde.
Wat was zijn rol in de Araratopstand?
Hij sloot zich als Sipkan-stamhoofd aan bij de opstand van 1927–1930, wordt als een van de commandanten genoemd en maakte deel uit van de onderhandelingsdelegatie van de Republiek Ararat. Hij werd gearresteerd en ontsnapte naar verluidt tijdens een gevangenentransport.
Waarom werd Halis Öztürk gevangengezet?
Als parlementslid van de Democratische Partij werd hij na de militaire staatsgreep van 1960 op Yassıada berecht en wegens schending van de grondwet tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld.
Waar is hij vooral om bekend?
Om het combineren van twee zeer verschillende rollen: die van gewapende deelnemer aan een grote Koerdische opstand en die van langdurig lid van het Turkse parlement voor Ağrı.
Bronnen
Wikipedia — artikel over Halis Öztürk
Rohat Alakom, ‘De Xoybûn-organisatie en de Araratopstand’, Avesta, 1998.
İhsan Nuri, ‘De opstand op de Ararat’, Med Yayıncılık, 1992.
Wadie Jwaideh, ‘De Koerdische nationale beweging: haar oorsprong en ontwikkeling’, Syracuse University Press, 2006.