Inleiding
Op 4 april 1946 ondertekenden de Iraanse premier Ahmad Qavam en de Sovjetambassadeur Ivan Sadchikov een olieakkoord dat het lot van de Republiek Mahabad zou bezegelen, de enige onafhankelijke Koerdische republiek in de moderne geschiedenis. Het Qavam-Sadchikovakkoord richtte voor vijftig jaar een gezamenlijke Sovjet-Iraanse oliemaatschappij op, met 51% Sovjet- en 49% Iraans aandeel, voor de oliehoudende gebieden van Noord-Iran. In ruil stemde de Sovjet-Unie ermee in de Rode Legertroepen terug te trekken die Noord-Iran sinds de Brits-Sovjetinvasie van 1941 bezetten.
Voor het Koerdische volk was dit akkoord een doodvonnis. De Sovjetaanwezigheid in Noord-Iran had de Republiek Mahabad beschermd en Koerdisch zelfbestuur elf uitzonderlijke maanden laten bloeien. Zodra de Sovjettroepen vertrokken, kon niets het Iraanse leger nog tegenhouden Koerdisch gebied binnen te trekken. In december 1946 verpletterden Iraanse troepen de Republiek Mahabad. Haar president, Qazi Muhammad, werd op 31 maart 1947 op het Chwarchiraplein opgehangen. De Koerdische droom van onafhankelijkheid, kort maar schitterend verwezenlijkt, werd gedoofd door een oliedeal tussen Moskou en Teheran.
Wat was het Qavam-Sadchikovakkoord?
Het Qavam-Sadchikovakkoord was een olieconcessieovereenkomst die op 4 april 1946 werd ondertekend door de Iraanse premier Ahmad Qavam en Sovjetambassadeur Ivan Sadchikov. Het richtte een gezamenlijke Sovjet-Iraanse oliemaatschappij op met 51% Sovjet- en 49% Iraans aandelenbezit voor vijftig jaar, voor de oliehoudende gebieden van Noord-Iran, Iraans Azerbeidzjan. Dit akkoord was de prijs die Iran betaalde om de terugtrekking te verzekeren van Rode Legertroepen die Noord-Iran sinds de gezamenlijke Brits-Sovjetinvasie van augustus 1941 bezetten.
Het akkoord kwam onder extreme druk tot stand. Sovjettroepen hadden na de Tweede Wereldoorlog in strijd met geallieerde afspraken geweigerd Iran te verlaten. De Sovjettroepen steunden twee separatistische entiteiten in Noord-Iran: de Azerbeidzjaanse Volksregering onder Ja’far Pishevari en de Republiek Mahabad onder Qazi Muhammad. De Iraanse crisis van 1946 werd een van de eerste confrontaties van de Koude Oorlog. De Verenigde Staten zetten de Sovjet-Unie via de pas opgerichte VN-Veiligheidsraad onder druk. Qavams strategie was Stalin de olieconcessie aan te bieden om de Sovjetterugtrekking te verkrijgen en haar daarna in te trekken zodra de troepen weg waren.
Kernpunten
• Het akkoord verzekerde de Sovjetterugtrekking uit Iran. Daardoor verdween de bescherming waaronder de Republiek Mahabad had kunnen bestaan en werd haar vernietiging rechtstreeks mogelijk gemaakt.
• De Republiek Mahabad (januari–december 1946) was de enige onafhankelijke Koerdische republiek in de moderne geschiedenis: een soevereine Koerdische staat met een eigen vlag, leger, parlement en president, Qazi Muhammad.
• De Iraanse Majlis wees het olieakkoord in oktober 1947 met 102 tegen 2 stemmen af. Qavams concessie was dus een meesterlijke diplomatieke bluf die de Sovjetterugtrekking verzekerde zonder de olierechten daadwerkelijk toe te kennen.
• De Koerden werden opnieuw door een grootmacht verraden. De Sovjet-Unie liet de Republiek Mahabad als onderhandelingsmiddel vallen en ruilde Koerdische onafhankelijkheid in voor een oliedeal die nooit werd nagekomen.
Feiten in het kort
Akkoord: Qavam-Sadchikovakkoord Datum: 4 april 1946 Partijen: Iran (premier Ahmad Qavam) en Sovjet-Unie (ambassadeur Ivan Sadchikov) Type: olieconcessieovereenkomst Voorwaarden: gezamenlijke Sovjet-Iraanse oliemaatschappij (51% Sovjet / 49% Iran) voor 50 jaar in Noord-Iran Voorwaarde: terugtrekking van het Rode Leger van Iraans grondgebied Sovjetterugtrekking: voltooid in mei 1946 Gevolg voor Koerden: de Republiek Mahabad (gesticht op 22 januari 1946) bleef weerloos achter; in december 1946 door het Iraanse leger verpletterd Qazi Muhammad: president van de Republiek Mahabad; opgehangen op 31 maart 1947 Mustafa Barzani: voerde 12,750 peshmerga aan; leidde de legendarische terugtocht naar de Sovjet-Unie na Mahabads val Stemming Majlis: wees het olieakkoord met 102–2 af in oktober 1947
Historische context: de Republiek Mahabad en de Sovjetbezetting
In augustus 1941 vielen Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie gezamenlijk Iran binnen om aanvoerlijnen veilig te stellen en nazi-invloed te voorkomen. Sovjettroepen bezetten Noord-Iran, waaronder Iraans Azerbeidzjan en de Koerdische gebieden rond Mahabad. Toen de oorlog in 1945 eindigde, trokken Britse en Amerikaanse troepen zich zoals afgesproken terug. Sovjettroepen deden dat niet. In plaats daarvan steunde de Sovjet-Unie twee separatistische entiteiten: de Azerbeidzjaanse Volksregering in Tabriz onder Ja’far Pishevari en de Republiek Mahabad in het Koerdische noordwesten onder Qazi Muhammad.
De Republiek Mahabad werd op 22 januari 1946 uitgeroepen. Het was een opmerkelijke prestatie: een Koerdische staat met een eigen regering, parlement, leger, vlag en volkslied, «Ey Reqîb» («O vijand!»), dat tot vandaag het onofficiële Koerdische volkslied blijft. Qazi Muhammad was president. Mustafa Barzani, de legendarische Koerdische leider die met 12,750 peshmergastrijders uit Irak was gekomen, diende als militair bevelhebber van de republiek. Koerdisch werd de taal van onderwijs en bestuur. Voor de eerste en enige keer in de moderne geschiedenis bestuurden Koerden zichzelf in een internationaal afzonderlijke Koerdische politieke entiteit.
Het bestaan van de republiek hing echter volledig van Sovjetbescherming af. Sovjettroepen verhinderden dat het Iraanse leger Koerdisch en Azerbeidzjaans gebied binnentrok. Toen Qavam het olieakkoord onderhandelde en de Sovjetterugtrekking verzekerde, bleef de republiek onbeschermd achter. De Sovjet-Unie had de Koerden als onderhandelingsmiddel gebruikt: zij richtte de republiek op om Iran onder druk te zetten en liet haar vallen zodra een gunstige overeenkomst was bereikt.
De val van de Republiek Mahabad
In mei 1946 voltooiden de Sovjettroepen hun terugtrekking uit Iran. Gedurende voorjaar en zomer probeerde de centrale regering met de Azerbeidzjaanse en Koerdische autonome regeringen te onderhandelen, maar er kwam geen politieke regeling. In december 1946 beval Qavam het Iraanse leger Azerbeidzjan en Koerdistan binnen te trekken, ogenschijnlijk om vóór nieuwe parlementsverkiezingen de orde te herstellen. Zonder Sovjetsteun stortten beide autonome regeringen in.
Op 15 december 1946 herbezetten Iraanse troepen Mahabad. De Republiek Mahabad, die slechts elf maanden had bestaan, werd vernietigd. Pishevari vluchtte naar de Azerbeidzjaanse SSR van de Sovjet-Unie. Qazi Muhammad koos ervoor bij zijn volk te blijven. Hij werd gearresteerd, berecht en op 31 maart 1947 samen met zijn broer en neef op het Chwarchiraplein in Mahabad opgehangen. Zijn executie blijft een van de krachtigste symbolen van Koerdisch martelaarschap.
Mustafa Barzani weigerde zich over te geven. Hij leidde zijn peshmergastrijders tijdens een legendarische vechtende terugtocht over de Iraanse, Turkse en Iraakse grenzen naar de Sovjet-Unie, een van de grote militaire marsen van de 20e eeuw. Barzani zou ruim een decennium in Sovjetballingschap blijven voordat hij naar Irak terugkeerde om in de jaren 1960 de Koerdische onafhankelijkheidsstrijd te leiden.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Augustus 1941 — Brits-Sovjetinvasie van Iran; Sovjettroepen bezetten Noord-Iran.
1945 — De oorlog eindigt; Britse en Amerikaanse troepen trekken uit Iran weg. Sovjettroepen blijven.
December 1945 — Azerbeidzjaanse Volksregering opgericht in Tabriz; Koerdische Volksregering gesticht in Mahabad.
22 januari 1946 — Republiek Mahabad uitgeroepen; Qazi Muhammad wordt president.
4 april 1946 — Qavam-Sadchikovakkoord ondertekend; Sovjet-Iraanse oliemaatschappij opgericht in ruil voor Sovjetterugtrekking.
Mei 1946 — Sovjettroepen voltooien de terugtrekking uit Iran.
15 december 1946 — Iraans leger herbezet Mahabad; de Republiek Mahabad valt.
31 maart 1947 — Qazi Muhammad opgehangen op het Chwarchiraplein in Mahabad.
Oktober 1947 — De Iraanse Majlis wijst het Qavam-Sadchikovolieakkoord met 102 tegen 2 stemmen af.
Nalatenschap en betekenis voor de Koerdische geschiedenis
Het Qavam-Sadchikovakkoord is verwoestend in de Koerdische herinnering, omdat het met harde duidelijkheid laat zien hoe grootmachten Koerdische aspiraties als onderhandelingsmiddel gebruiken. De Sovjet-Unie steunde de Republiek Mahabad niet uit toewijding aan Koerdische zelfbeschikking. Zij steunde Mahabad als drukmiddel tegen Iran en liet haar vallen zodra een betere overeenkomst beschikbaar was. Opnieuw waren de Koerden een middel tot een doel, geen doel op zichzelf.
Ondanks haar korte bestaan neemt de Republiek Mahabad een uitzonderlijke plaats in het Koerdische nationale bewustzijn in. Zij bewees dat Koerdisch zelfbestuur een praktische werkelijkheid kon zijn. In elf maanden voerde de republiek Koerdischtalig onderwijs in, vormde een functionerende regering, bouwde een leger op en toonde dat Koerden zichzelf konden besturen. Haar volkslied, «Ey Reqîb», wordt nog altijd op Koerdische bijeenkomsten wereldwijd gezongen. Haar vlag inspireert Koerdische bewegingen in alle vier delen van Koerdistan.
De laatste ironie is dat het olieakkoord zelf een fictie was. De Iraanse Majlis wees het in 1947 met een overweldigende meerderheid af, onder leiding van afgevaardigden onder wie Mohammad Mosaddegh, die de Iraanse olie later volledig zou nationaliseren. De Sovjet-Unie kreeg niets. De Koerden verloren alles. De Republiek Mahabad werd vernietigd voor een oliedeal die nooit werd nagekomen: misschien de bitterste illustratie van het Koerdische spreekwoord dat de Koerden geen vrienden hebben behalve de bergen.
Veelgestelde vragen
Wat was het Qavam-Sadchikovakkoord?
Een olieconcessieovereenkomst die op 4 april 1946 door de Iraanse premier Ahmad Qavam en Sovjetambassadeur Ivan Sadchikov werd ondertekend. Zij richtte voor vijftig jaar een gezamenlijke Sovjet-Iraanse oliemaatschappij op (51% Sovjet / 49% Iran) in ruil voor de terugtrekking van Sovjettroepen uit Noord-Iran. Het akkoord leidde rechtstreeks tot de val van de Republiek Mahabad.
Hoe vernietigde dit akkoord de Republiek Mahabad?
De Republiek Mahabad bestond onder militaire Sovjetbescherming. Het Qavam-Sadchikovakkoord verzekerde de Sovjetterugtrekking uit Iran in ruil voor olierechten. Nadat de Sovjettroepen waren vertrokken, kon het Iraanse leger Koerdisch grondgebied herbezetten. In december 1946 verpletterden Iraanse troepen de republiek en in maart 1947 werd president Qazi Muhammad geëxecuteerd.
Werd het olieakkoord ooit uitgevoerd?
Nee. De Iraanse Majlis wees het Qavam-Sadchikovolieakkoord in oktober 1947 met 102 tegen 2 stemmen af. Het akkoord was een diplomatieke manoeuvre van Qavam om de Sovjetterugtrekking te verzekeren; hij was nooit van plan het na te komen. De Republiek Mahabad werd vernietigd voor een oliedeal die nooit werd uitgevoerd.
Bronnen en verdere literatuur
Wikipedia — Iraanse crisis van 1946
McDowall, D., Een moderne geschiedenis van de Koerden, I.B. Tauris, 2004.