Qehweya Kezwanê: de Koerdische koffie uitgewist door Turkse…

Qehweya Kezwanê — Koerdische terpentijnboomkoffie

Qehweya Kezwanê is een traditionele Koerdische warme drank van de geroosterde vruchten van de terpentijnboom (Pistacia terebinthus), die in het wild worden geoogst in de bergbossen van Noord-Koerdistan. Voordat de Turkse staat haar in de jaren 1930 als ‘Menengiç Kahvesi’ herprofileerde, werd deze cafeïnevrije drank naar Frankrijk en Europa uitgevoerd onder het etiket ‘Chicorée au Kurde’ — Koerdische cichorei. Het blijft een van de duidelijkst gedocumenteerde gevallen waarin een Koerdisch voedingsproduct is opgenomen in de culinaire identiteit van een ander land. In 2024 formaliseerde de EU de Turkse naamgeving door ‘Gaziantep Menengiç Kahvesi’ de status van beschermde oorsprongsbenaming te verlenen.

De belangrijkste punten

• Gemaakt van geroosterde bessen van de terpentijnboom, niet van koffiebonen — van nature cafeïnevrij

• Al meer dan een eeuw geproduceerd in Diyarbakır, Adıyaman, Mardin en Batman

• Franse bedrijven brachten haar ten minste vanaf de vroege jaren 1900 op de markt als ‘Chicorée au Kurde’

• Turkificatiebeleid na 1923 herprofileerde haar als Menengiç Kahvesi

• In 2024 registreerde de EU ‘Gaziantep Menengiç Kahvesi’ als beschermde oorsprongsbenaming

Kerngegevens

Koerdische naam: Qehweya Kezwanê / Qehweya Kurdî / Qehweya Kezwanan

Herprofileerd als: Menengiç Kahvesi (Turks), Gaziantep Menengiç Kahvesi (EU-BOB), Qazwan (Bashur)

Soort: Warme drank van geroosterde terpentijnboombessen (cafeïnevrij)

Regio: Bakur (Diyarbakır, Adıyaman, Mardin, Batman, Siirt) en Bashur (Duhok)

Betwist door: Turkse nationale merkvorming; EU-BOB (2024)

Status: HOOG — sinds de jaren 1930 onder een Turkse naam geherprofileerd

Oorsprong en ecologie

Qehweya Kezwanê bestaat dankzij een specifieke boom die in een specifiek landschap groeit. De terpentijnboom (Pistacia terebinthus), in het Koerdisch kizwan of kezwan genoemd, is een bladverliezende boom uit de cashewfamilie die gedijt in het bergachtige binnenland van het oostelijke Middellandse Zeegebied. Hij groeit in het wild in de Koerdische bergzones van Zuidoost-Anatolië: de gordel van eiken- en pistachebossen die door Diyarbakır, Adıyaman, Mardin, Batman en Siirt tot in de uitlopers van de Zagros loopt.

De terpentijnboom is sterk en droogtebestendig en overleeft op aangetast terrein. Koerdische berggemeenschappen oogstten zijn kleine donkerrode bessen duizenden jaren lang als voedsel en geneesmiddel. Oude Mesopotamische en Bijbelse teksten verwijzen naar hars en vruchten van de terpentijnboom. Archeologen hebben menselijk gebruik van de boom in de uitlopers van de Zagros gedocumenteerd vanaf ten minste het tweede millennium v.Chr.

Traditionele bereiding

De bessen worden in de herfst verzameld, in de zon gedroogd en langzaam geroosterd tot zij een rijk, nootachtig aroma ontwikkelen. Bij moderne productie worden zij tot een dikke, olieachtige pasta verwerkt. De drank wordt gezet in een cezve: de pasta wordt met melk of water gemengd, zachtjes verwarmd tot het schuimt en vervolgens in kleine kopjes geschonken. De traditionele Koerdische methode gebruikt volle melk en levert een romige drank met een aardse, nootachtige smaak op. Zij is cafeïnevrij en geschikt om ’s avonds en door kinderen te worden gedronken.

Culturele rol en betekenis

Een alledaagse drank die bij de maaltijd of tijdens sociale bezoeken wordt gedronken. Haar aan een gast serveren is een gebaar van warmte in traditionele dîwan-omgevingen. In Soranitalige gebieden wordt bij het serveren ‘Noşî giyanit bêt!’ gezegd. Sommige bronnen noemen haar de ‘vrouwenkoffie’ van de Koerden. Als plaatselijke drank van in het wild geoogste vruchten weerspiegelt zij de zelfvoorziening van de Koerdische bergen: terwijl de stedelijke Ottomaanse samenleving koffiebonen uit Jemen invoerde, zetten Koerdische gemeenschappen hun eigen drank van wat op hun berghellingen groeide.

Betwiste namen: herprofilering, toe-eigening en uitwissing

Ten minste vanaf de vroege jaren 1900 werden geroosterde terpentijnboombessen uit Koerdische gebieden naar Europa uitgevoerd. In Frankrijk werd het product verkocht als ‘Chicorée au Kurde’ — Koerdische cichorei — op verpakkingen met Koerdische figuren. Een bewaard gebleven pakje uit de jaren 1930 bevindt zich in het Koerdische Ballingschapsmuseum in Stockholm. Na de stichting van de Turkse Republiek in 1923 herprofileerde kemalistisch beleid de drank als ‘Menengiç Kahvesi’. Hoewel sommige historici erop wijzen dat de drank in de regio wordt gedeeld en er geen specifiek staatsbevel tot herprofilering is gearchiveerd, staat de bredere context van turkificatie goed vast.

In 2021 registreerde het Turkse Octrooibureau ‘Gaziantep Menengiç Kahvesi’. In 2024 verleende de EU de drank de status van beschermde oorsprongsbenaming (Verordening 2024/2978), waarbij zij werd teruggevoerd op de veldtocht naar Bagdad van sultan Murad IV in de jaren 1600, zonder vermelding van Koerdische oorsprong. Een product dat ooit in Europa als ‘Chicorée au Kurde’ werd verkocht, is nu wettelijk beschermd onder een Turkse benaming. Als reactie riep dr. Karwan Sabah Hawrami van de Salahaddin-universiteit op tot de naam ‘Koerdische koffie’, en een Brits bedrijf bezit een handelsmerk voor de Koerdische merknaam.

Tijdlijn

2e millennium v.Chr. — Oude teksten verwijzen naar de terpentijnboom

jaren 1800–1930 — Naar Frankrijk uitgevoerd als ‘Chicorée au Kurde’

1923 — Turkse Republiek; de turkificatie begint

jaren 1930 — Herprofileerd als Menengiç Kahvesi

2021 — Turks handelsmerk; dr. Hawrami roept op tot herstel van de naam

2024 — De EU verleent Gaziantep Menengiç Kahvesi de BOB-status

Veelgestelde vragen

Wat is Qehweya Kezwanê?

Een traditionele Koerdische warme drank van geroosterde terpentijnboombessen. Van nature cafeïnevrij en al meer dan een eeuw geproduceerd in Koerdische berggebieden.

Is het hetzelfde als Menengiç Kahvesi?

Ja — dezelfde drank, een andere naam. De Koerdische namen zijn ouder dan de Turkse herprofilering uit de jaren 1930.

Waarom kreeg zij een andere naam?

Als onderdeel van breder turkificatiebeleid na 1923 dat Koerdische culturele kenmerken verving door Turkse equivalenten.

Is het eigenlijk koffie?

Nee — geen koffiebonen, geen cafeïne. De naam verwijst naar de bereidingswijze in de cezve, niet naar het ingrediënt.

Conclusie

Qehweya Kezwanê is meer dan een drank. Een product dat ooit in Parijs onder een Koerdische naam werd verkocht, is nu wettelijk beschermd onder een Turkse naam. De terpentijnbomen groeien nog steeds op Koerdische bergen, de bessen worden nog steeds door Koerdische handen geoogst en de drank wordt nog steeds in Koerdische huizen gezet — maar internationaal heet zij nu anders. Hoe bereidt jouw familie deze drank? Deel jouw versie in de reacties.