Khvajeh Ali Safavi (overleden in 1427) was de derde leider van de Safaviyya-soefi-orde. Hij volgde zijn vader Sadr al-Din Musa op na diens dood in 1391 en leidde de orde tot zijn eigen dood zesendertig jaar later. Zijn tijdperk is belangrijk als een periode waarin de religieuze oriëntatie van de orde zich lijkt te zijn gaan bewegen van haar soennitische oorsprong naar sympathie voor de sjiitische islam: een geleidelijke ontwikkeling die grotendeels werd gedreven door de Turkmeense stamgemeenschappen die haar kernaanhang vormden.
De Safavidische orde vóór Khvajeh Ali
De Safaviyya werd in het begin van de veertiende eeuw gesticht door Safi al-Din Ardabili (1252–1334), een soennitische mysticus van de sjafiitische rechtsschool in Ardabil in het huidige Noordwest-Iran. Zijn zoon Sadr al-Din Musa leidde de orde van 1334 tot zijn dood in 1391 en consolideerde haar tot een erfelijke instelling met een groeiend netwerk van volgelingen in Azerbeidzjan, Anatolië en de Levant. Onder beide leiders bleef het religieuze karakter van de orde in grote lijnen soennitisch.
Opvolging en jaartallen
Khvajeh Ali volgde zijn vader Sadr al-Din Musa op toen die in 1391 stierf. Hij leidde de Safaviyya zesendertig jaar, tot zijn eigen dood in 1427. Een eerdere versie van dit artikel bevatte een belangrijke fout in de jaartallen: er stond dat Sadr al-Din in 1427 overleed. In werkelijkheid is 1427 het sterfjaar van Khvajeh Ali zelf, niet van zijn vader. Sadr al-Din stierf in 1391 en wordt in een afzonderlijk portret op deze website besproken.
De wending naar de sjiitische islam
Het historisch belangrijkste aspect van Khvajeh Ali’s leiderschap was de schijnbare verschuiving van de religieuze sympathieën van de Safavidische orde naar de sjiitische islam. Volgens Rudi Matthees artikel in de Encyclopaedia Iranica vond deze verschuiving plaats ‘onder invloed van hun belangrijkste aanhangers: Turkmeense stammen die een populaire vorm van het sjiisme aanhingen’. De soennitische oorsprong van de orde werd niet formeel opgegeven, maar haar oriëntatie begon in deze periode te veranderen.
De omvang van deze verandering moet nauwkeurig worden omschreven. De formele aanvaarding van het twaalversjiisme als uitdrukkelijke leer kwam later, vooral onder sjeik Junayd (leider van 1447–1460), de kleinzoon van Khvajeh Ali, die door latere historici werd omschreven als de eerste Safavidische leider die uitdrukkelijk de twaalversjiitische leer onderschreef. Khvajeh Ali’s tijdperk vertegenwoordigt het begin van een koerswijziging, niet de voltooiing ervan.
De Turkmeense stammen
De Turkmeense stamgemeenschappen waren de toegewijdste en talrijkste aanhangers van de Safavidische orde. Velen van hen hadden een populaire, emotioneel intense vorm van geloofsbeleving waarin sjiitische eerbied voor de familie van de profeet werd gecombineerd met verering van soefi-heiligen. Hun verbondenheid met de Safavidische sjeiks was zowel spiritueel als politiek en krijgshaftig. Door nauwer aan te sluiten bij de religieuze gevoeligheden van deze volgelingen verdiepte de Safavidische orde ook de loyaliteit van de militaire macht die zij later zou inzetten om een dynastie te stichten.
Opvolging na Khvajeh Ali
Khvajeh Ali werd opgevolgd door zijn zoon sjeik Ibrahim (ook bekend als Sheikh Ebrahim), die van 1427 tot ongeveer 1447 leidinggaf. Vervolgens ging de orde over op Ibrahims zoon sjeik Junayd, onder wie de omvorming van de Safavidische beweging van een soefi-orde tot een actieve militaire en politieke macht werkelijk op gang kwam. Drie generaties na Khvajeh Ali stichtte zijn nakomeling sjah Ismail I in 1501 het Safavidische Rijk.
Nalatenschap
Khvajeh Ali neemt in de Safavidische geschiedenis de plaats van een overgangsfiguur in. Hij erfde een geconsolideerde soennitische soefi-orde en leidde de vroege fasen van haar religieuze heroriëntatie, die enkele generaties later zou uitmonden in het sjiitische rijk dat Iran veranderde. Zelf vestigde hij geen sjiitische leer, maar de verschuiving in sympathieën die onder zijn leiding begon, bepaalde de richting van alles wat volgde.
Veelgestelde vragen
Wanneer leidde Khvajeh Ali de Safavidische orde?
Hij leidde de Safaviyya vanaf 1391, toen zijn vader Sadr al-Din Musa stierf, tot zijn eigen dood in 1427: een periode van zesendertig jaar.
Werd de Safavidische orde sjiitisch onder Khvajeh Ali?
Tijdens zijn leiderschap begonnen de sympathieën van de orde onder invloed van haar Turkmeense stamaanhang naar de sjiitische islam te verschuiven. Maar de uitdrukkelijke aanvaarding van de twaalversjiitische leer kwam later, onder zijn kleinzoon sjeik Junayd (1447–1460), die in bronnen wordt beschreven als de eerste Safavidische leider die specifiek de twaalversjiitische leringen onderschreef.
Hoe is Khvajeh Ali verbonden met sjah Ismail en de Safavidische dynastie?
Khvajeh Ali was de grootvader van sjeik Junayd en de betovergrootvader van sjah Ismail I, die in 1501 het Safavidische Rijk stichtte. De orde die Khvajeh Ali leidde, leverde het institutionele en religieuze fundament waaruit de dynastie uiteindelijk groeide.
Bronnen
Rudi Matthee, ‘Khvajeh Ali Safavi’, Encyclopaedia Iranica — de belangrijkste wetenschappelijke bron voor dit artikel.
Roger Savory, Iran Under the Safavids (Iran onder de Safaviden), Cambridge University Press, 1980.
Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire (Safavidisch Iran: wedergeboorte van een Perzisch rijk), I.B. Tauris, 2006.