Inleiding
Op 24 juli 1923 werd in Zwitserland het Verdrag van Lausanne ondertekend tussen de geallieerde mogendheden en de nieuwe Republiek Turkije onder Mustafa Kemal Atatürk. Het verving het Verdrag van Sèvres (1920) volledig en daarmee werd iedere belofte van Koerdische zelfbeschikking uitgewist. Waar Sèvres drie artikelen over Koerdische autonomie en onafhankelijkheid had bevat, maakte Lausanne geen enkele vermelding van Koerden, Koerdistan of Koerdische rechten. Het woord ‘Koerdistan’, dat slechts drie jaar eerder voor het eerst in het internationale recht was verschenen, verdween eenvoudigweg.
Het Verdrag van Lausanne is het verdrag dat het lot van Koerdistan bezegelde. Het erkende de Republiek Turkije binnen haar huidige grenzen: grenzen die miljoenen Koerden insloten in een staat die hun bestaan zelf decennialang zou ontkennen. Het bevestigde de opname van het door Koerden bewoonde Mosul in het Britse mandaatgebied Irak. Het liet de Koerden van Syrië onder Frans mandaatbestuur en de Koerden van Iran onder de Pahlavi-dynastie. De vierdeling van Koerdistan, die bij Chaldiran (1514) was begonnen en door Sykes-Picot (1916) was voltooid, werd nu bekrachtigd als blijvend internationaal recht. Geen Koerdische delegatie werd voor Lausanne uitgenodigd. Geen Koerdische stem werd gehoord.
Inhoud
Wat was het Verdrag van Lausanne?
Wat was het Verdrag van Lausanne?
Het Verdrag van Lausanne werd op 24 juli 1923 ondertekend tussen de geallieerde mogendheden (Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië, Japan, Griekenland, Roemenië en Joegoslavië) en de Republiek Turkije. Het verving het niet-geratificeerde Verdrag van Sèvres (1920) en beëindigde formeel de oorlogstoestand tussen de geallieerden en Turkije na de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog (1919–1923). Het verdrag erkende de soevereiniteit van de nieuwe Republiek Turkije binnen haar huidige grenzen en bevestigde de positie van Turkije als gelijkwaardige soevereine staat in de internationale orde.
Voor Turkije was Lausanne een triomf: het hoogtepunt van Atatürks militaire en diplomatieke overwinningen, waarbij de opgelegde vernedering van Sèvres werd omgezet in een vrede tussen gelijken. Voor het Koerdische volk was het een catastrofe. Iedere bepaling over Koerdische autonomie en onafhankelijkheid uit Sèvres werd geschrapt. De Koerden werden niet voor de conferentie uitgenodigd. Hun bestaan als afzonderlijk volk werd niet erkend. Koerdistan werd van de kaart geveegd.
Kernpunten
• Het Verdrag van Lausanne maakte geen melding van Koerden, Koerdistan of Koerdische rechten en wiste het Koerdische volk daarmee volledig uit het internationale recht.
• Er werd geen Koerdische delegatie uitgenodigd voor de Conferentie van Lausanne. Over Koerdische gebieden werd onderhandeld zonder enige Koerdische deelname.
• Het verdrag erkende de Turkse grenzen in Oost-Anatolië en nam daarmee het grootste deel van Noord-Koerdistan op in de Turkse staat, in ruil voor het opgeven van Turkse aanspraken op de olierijke Arabische gebieden.
• Lausanne bekrachtigde de vierdeling van Koerdistan (Turkije, Irak, Syrië, Iran) als blijvend internationaal recht: een verdeling die vandaag, ruim een eeuw later, onveranderd voortduurt.
Feiten in het kort
Verdrag: Verdrag van Lausanne Datum: 24 juli 1923 Partijen: geallieerde mogendheden (Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië, Japan, Griekenland, Roemenië, Joegoslavië) en de Republiek Turkije Type: naoorlogs vredesverdrag ter vervanging van het Verdrag van Sèvres Koerdische bepalingen: geen — het verdrag maakt geen melding van Koerden, Koerdistan of Koerdische rechten Belangrijkste onderhandelaars: Lord Curzon (Groot-Brittannië), İsmet İnönü (Turkije) Koerdische deelname: geen — er werd geen Koerdische delegatie uitgenodigd Belangrijkste ruil: Turkije kreeg Oost-Anatolië (Noord-Koerdistan); Turkije gaf aanspraken op olierijke Arabische gebieden op Mosul: bleef onbeslist; verwezen naar de Volkenbond, die het in 1926 aan Irak toewees Betekenis: bezegelde de vierdeling van Koerdistan als blijvend internationaal recht
Historische context: de dood van Sèvres
Het Verdrag van Sèvres (1920) had Koerdische autonomie en een weg naar onafhankelijkheid beloofd, maar werd onmiddellijk verworpen door de Turkse nationalistische beweging onder Mustafa Kemal. Tussen 1919 en 1923 voerde Kemal een succesvolle onafhankelijkheidsoorlog tegen Griekse, Armeense, Franse en geallieerde strijdkrachten en verijdelde hij iedere poging om Anatolië te verdelen. Zijn militaire overwinningen veranderden het machtsevenwicht: de geallieerde mogendheden, uitgeput door de Eerste Wereldoorlog en niet bereid troepen in te zetten om Sèvres af te dwingen, moesten op Turkse voorwaarden over een nieuw verdrag onderhandelen.
De Conferentie van Lausanne kwam in november 1922 bijeen, met Lord Curzon als leider van de Britse delegatie en İsmet İnönü als leider van de Turkse. De conferentie viel op door wie afwezig was: Syriërs en Palestijnen probeerden deel te nemen, maar werden uitgesloten. Er werd geen Armeense, Perzische of Koerdische delegatie uitgenodigd. De vertegenwoordiger van de sharif van Mekka, die tijdens de oorlog aan Britse zijde had gevochten, kreeg niet eens een ontmoeting met Lord Curzon. De volkeren over wier thuislanden werd beslist, hadden geen stem.
Het weglaten van Koerdistan: uitgewist door stilzwijgen
Het verwoestendste aspect van het Verdrag van Lausanne voor het Koerdische volk is niet wat het bevat, maar wat het weglaat. Het Verdrag van Sèvres had een volledige afdeling — de artikelen 62, 63 en 64 — gewijd aan Koerdische autonomie, onafhankelijkheid en zelfbeschikking. Het Verdrag van Lausanne noemt niets daarvan. Het woord ‘Koerdistan’ komt er niet in voor. Het woord ‘Koerdisch’ komt er niet in voor. Het bestaan van het Koerdische volk als afzonderlijke natie wordt eenvoudigweg genegeerd.
Deze omissie was niet toevallig. Zij was het resultaat van een bewuste afweging door de geallieerde mogendheden en Turkije. Groot-Brittannië had aanvankelijk geprobeerd een Koerdische bufferstaat in Oost-Anatolië te creëren om de Turkse invloed op het olierijke vilajet Mosul te ondermijnen. Maar toen Kemals militaire overwinningen duidelijk maakten dat Groot-Brittannië Koerdische autonomie binnen Turkije niet zonder een nieuwe oorlog kon afdwingen, stopten Britse diplomaten met druk uitoefenen op dit punt. De steun voor Koerdische zelfbeschikking verdampte en Kemals seculiere nationalistische retoriek nam internationale zorgen over de behandeling van minderheden weg.
De fundamentele ruil in Lausanne was territoriaal: Turkije kreeg Oost-Anatolië, het thuisland van miljoenen Koerden, in ruil voor het opgeven van aanspraken uit het Ottomaanse tijdperk op de olierijke Arabische gebieden. Koerdistan was de prijs die Turkije eiste en die de geallieerden bereid waren te betalen. Het Koerdische volk werd weggeruild: zijn thuisland ging op in Turkije, zijn rechten bleven onvermeld en zijn nationale ambities werden uit de rechtsorde gewist.
De kwestie-Mosul: olie boven Koerdische rechten
Het vilajet Mosul, het huidige Iraaks Koerdistan met inbegrip van de olievelden van Kirkuk, was het meest omstreden onderwerp in Lausanne. Turkije eiste Mosul op als deel van zijn nationale grondgebied en verwees daarbij naar de Koerdische en Turkmeense bevolking. Groot-Brittannië hield vast aan behoud van Mosul binnen Irak, op grond van strategische en economische belangen, in de eerste plaats olie. Lord Curzon beweerde dat de Koerden van Mosul de voorkeur gaven aan Brits bestuur, hoewel geen enkele Koerdische bevolkingsgroep was geraadpleegd.
De kwestie-Mosul bleef in Lausanne onbeslist en werd verwezen naar de Volkenbond, die de provincie in 1926 aan Irak toewees. Olie was de drijfveer achter de beslissing, niet het welzijn van de Koerden. De Koerden van Mosul werden opgenomen in een staat met een Arabische meerderheid, waarvan de regering geen belangstelling had voor Koerdische autonomie. De Kerstverklaring van 1922, die Koerdisch zelfbestuur binnen Irak had beloofd, bleef een dode letter. Koerdische gemeenschappen in het vilajet Mosul zouden de daaropvolgende eeuw strijden voor de autonomie die hun was beloofd, maar nooit gegeven.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Augustus 1920 — Het Verdrag van Sèvres belooft Koerdische autonomie en onafhankelijkheid; het wordt nooit geratificeerd.
1919–1923 — Turkse Onafhankelijkheidsoorlog; Mustafa Kemal verijdelt geallieerde plannen om Anatolië te verdelen.
November 1922 — De Conferentie van Lausanne komt bijeen; er wordt geen Koerdische delegatie uitgenodigd.
24 juli 1923 — Het Verdrag van Lausanne wordt ondertekend; geen vermelding van Koerden, Koerdistan of Koerdische rechten.
29 oktober 1923 — De Republiek Turkije wordt uitgeroepen; Kemal wordt president.
1925 — De opstand van sjeik Said, de eerste grote Koerdische opstand tegen de Turkse Republiek, wordt neergeslagen.
1926 — De Volkenbond wijst het vilajet Mosul aan Irak toe; het door Koerden bewoonde gebied wordt opgenomen in het Britse mandaatgebied.
Nalatenschap en betekenis voor de Koerdische geschiedenis
Het Verdrag van Lausanne is het bepalende verdrag voor de Koerdische staatloosheid. Het is het verdrag dat de verdeling van Koerdistan tussen Turkije, Irak, Syrië en Iran bezegelde als blijvend internationaal recht. Het is het verdrag dat ‘Koerdistan’ uit de diplomatieke woordenschat van de internationale gemeenschap wiste. En het is het verdrag waarvan het Koerdische volk de gevolgen al ruim een eeuw probeert terug te draaien.
Binnen Turkije waren de gevolgen onmiddellijk en verwoestend. De nieuwe republiek ontkende het bestaan van een Koerdische identiteit, verbood de Koerdische taal en Koerdische culturele uitingen en noemde Koerden ‘Bergturken’. Koerdische opstanden — die van sjeik Said (1925), Ararat (1927–1930) en Dersim (1937–1938) — werden neergeslagen met militair geweld, massale deportaties en collectieve bestraffing. De PKK-opstand, die in 1984 begon en tot op heden voortduurt, is een rechtstreeks gevolg van de ontkenning van de Koerdische identiteit die Lausanne mogelijk maakte.
Ieder moment van Koerdische politieke beroering sinds 1923 ging gepaard met oproepen om Lausanne te herzien. De oprichting van de Koerdische Regionale Regering in Irak (1992/2005), de Koerdische autonome zone in Noordoost-Syrië (2012) en het Koerdische onafhankelijkheidsreferendum van 2017 zijn allemaal beschreven als uitdagingen aan de orde van Lausanne. De Koerdische strijd voor zelfbeschikking is in wezen een strijd om de gevolgen ongedaan te maken van een verdrag dat in een Zwitserse stad in 1923 werd ondertekend door diplomaten die het Koerdische volk niet het vermelden waard vonden.
Veelgestelde vragen
Wat gebeurde er in Lausanne met de Koerdische bepalingen van Sèvres?
Ze werden volledig geschrapt. Het Verdrag van Sèvres (1920) bevatte de artikelen 62-64, die voorzagen in Koerdische autonomie en een weg naar onafhankelijkheid. Het Verdrag van Lausanne (1923), dat Sèvres volledig verving, maakt op geen enkele manier melding van Koerden, Koerdistan of Koerdische rechten.
Waren de Koerden vertegenwoordigd op de Conferentie van Lausanne?
Nee. Er werd geen Koerdische delegatie uitgenodigd voor de Conferentie van Lausanne. Het verdrag werd volledig tussen de geallieerde mogendheden en Turkije uitonderhandeld, zonder Koerdische, Armeense, Syrische of Palestijnse deelname. De volkeren over wier thuislanden werd beslist, hadden geen stem.
Is het Verdrag van Lausanne nog van kracht?
Ja. Het Verdrag van Lausanne blijft het fundamentele juridische instrument dat de grenzen van Turkije en de internationale status van het Koerdische volk bepaalt. De vierdeling van Koerdistan (Turkije, Irak, Syrië, Iran) die Lausanne in 1923 bekrachtigde, blijft de juridische en politieke werkelijkheid van vandaag.
Bronnen en verdere literatuur
Wikipedia — Verdrag van Lausanne
Washington Institute — Beschouwing bij het honderdjarig bestaan van het Verdrag van Lausanne
Washington Kurdish Institute — Het Verdrag van Lausanne herdenken