Inleiding
Op 10 augustus 1920 ondertekenden de geallieerde mogendheden en het verslagen Ottomaanse Rijk in de toonzaal van een porseleinfabriek in het Franse Sèvres een verdrag dat voor de eerste en enige keer in de moderne geschiedenis het recht van het Koerdische volk op zelfbeschikking in het internationale recht erkende. De artikelen 62, 63 en 64 van het Verdrag van Sèvres beschreven een mechanisme voor Koerdische lokale autonomie in de overwegend Koerdische gebieden ten oosten van de Eufraat, ten zuiden van Armenië en ten noorden van de Syrisch-Turkse grens. Cruciaal was ook een weg naar volledige Koerdische onafhankelijkheid binnen één jaar, als het Koerdische volk aantoonde dat een meerderheid die wenste.
Het Verdrag van Sèvres is het belangrijkste en pijnlijkste verdrag in de Koerdische geschiedenis. Het is het dichtst dat het Koerdische volk ooit bij een internationaal erkende eigen staat is gekomen. Voor het eerst verscheen het woord ‘Koerdistan’ in een internationaal verdrag. Voor het eerst werd de juridische en diplomatieke structuur voor een Koerdische staat opgebouwd. En voor het eerst erkenden de grootmachten wat het Koerdische volk al eeuwen wist: dat het een afzonderlijke natie was met het recht zichzelf te besturen. Maar het verdrag werd nooit geratificeerd. Het werd nooit uitgevoerd. Binnen drie jaar werd het vervangen door het Verdrag van Lausanne (1923), dat Koerdistan volledig van de kaart veegde.
Inhoud
Wat was het Verdrag van Sèvres?
De Koerdische artikelen: 62, 63 en 64
Wat was het Verdrag van Sèvres?
Het Verdrag van Sèvres werd op 10 augustus 1920 ondertekend tussen de geallieerde mogendheden (Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië en anderen) en het verslagen Ottomaanse Rijk. Het moest de Eerste Wereldoorlog in het Midden-Oosten formeel beëindigen en de kaart van de Ottomaanse gebieden opnieuw tekenen. Het verdrag was een document van bestraffende verdeling: het ontnam het Ottomaanse Rijk zijn Arabische provincies, verdeelde Anatolië in invloedssferen voor Europese mogendheden en Griekenland en behandelde de nationale ambities van Armeniërs, Grieken en voor het eerst Koerden.
Afdeling III van het verdrag, bestaande uit de artikelen 62, 63 en 64, was volledig aan Koerdistan gewijd. Deze artikelen stelden een commissie in om een regeling voor lokale autonomie op te stellen voor de overwegend Koerdische gebieden ten oosten van de Eufraat. Ook boden zij een weg waarlangs het Koerdische volk binnen één jaar de Volkenbond om volledige onafhankelijkheid kon verzoeken. Als de Volkenbond oordeelde dat de Koerden tot zelfbestuur in staat waren, zou Turkije afstand moeten doen van alle soevereiniteit over Koerdische gebieden. Ook de Koerden van het vilajet Mosul (het huidige Iraaks Koerdistan) zouden zich vrij bij de nieuwe Koerdische staat kunnen aansluiten.
Kernpunten
• Het Verdrag van Sèvres was het eerste en enige internationale verdrag dat Koerdische rechten op autonomie en een weg naar onafhankelijkheid erkende: het dichtst dat het Koerdische volk ooit bij een internationaal erkende eigen staat is gekomen.
• De artikelen 62-64 gebruikten voor het eerst het woord ‘Koerdistan’ in het internationale recht en gaven juridische erkenning aan Koerdische nationale ambities die eeuwenlang waren genegeerd.
• Het verdrag werd nooit geratificeerd of uitgevoerd. De Turkse nationalistische beweging onder Mustafa Kemal verwierp het, versloeg de geallieerde plannen militair en dwong de vervanging van Sèvres door het Verdrag van Lausanne (1923) af.
• Het Verdrag van Lausanne maakte op geen enkele manier melding van Koerdistan. Het Koerdische volk bleef verdeeld tussen Turkije, Irak, Syrië en Iran en de beloofde natie werd van de kaart geveegd.
Feiten in het kort
Verdrag: Verdrag van Sèvres Datum: 10 augustus 1920 Partijen: geallieerde mogendheden (Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië, Japan en anderen) en het Ottomaanse Rijk Type: naoorlogs vredesverdrag Koerdische bepalingen: artikelen 62, 63, 64 — lokale autonomie voor overwegend Koerdische gebieden; een weg naar onafhankelijkheid via een verzoek aan de Volkenbond binnen één jaar Voorgesteld Koerdisch grondgebied: ten oosten van de Eufraat, ten zuiden van Armenië, ten noorden van de Syrisch-Turkse grens; Koerden uit het vilajet Mosul konden zich vrijwillig aansluiten Status: nooit geratificeerd of uitgevoerd Vervangen door: Verdrag van Lausanne (24 juli 1923), dat geen melding van Koerdistan maakte Betekenis: het eerste en enige internationale verdrag dat Koerdische rechten op zelfbeschikking erkende
De Koerdische artikelen: 62, 63 en 64
Artikel 62 gaf een commissie van Britse, Franse, Italiaanse, Perzische en Koerdische vertegenwoordigers de bevoegdheid om een regeling voor lokale autonomie op te stellen voor de overwegend Koerdische gebieden ten oosten van de Eufraat. Deze commissie moest binnen zes maanden na de inwerkingtreding van het verdrag de Koerdische situatie onderzoeken en een plan voor zelfbestuur maken dat de rechten van alle gemeenschappen in de regio zou beschermen, waaronder Assyrische christenen.
Artikel 63 verplichtte Turkije ieder autonomieplan dat de commissie opstelde te aanvaarden en uit te voeren. Artikel 64 ging verder: het bepaalde dat het Koerdische volk binnen één jaar na de inwerkingtreding van het verdrag de Raad van de Volkenbond om volledige onafhankelijkheid kon verzoeken. Als de Volkenbond vaststelde dat de Koerden een meerderheidswens tot onafhankelijkheid aantoonden en tot zelfbestuur in staat waren, zou Turkije afstand moeten doen van alle soevereiniteit over Koerdische gebieden. Cruciaal was dat artikel 64 ook bepaalde dat de Koerden van het vilajet Mosul, het huidige Iraaks Koerdistan, zich vrijwillig bij de nieuwe Koerdische staat zouden kunnen aansluiten.
Deze artikelen waren voorwaardelijk en beperkt. Het voorgestelde Koerdistan omvatte niet het gehele Koerdische thuisland: Van was bijvoorbeeld uitgesloten en de Koerden in Syrië en Iran vielen er niet onder. De weg naar onafhankelijkheid hing af van het oordeel van de Volkenbond over de Koerdische ‘bekwaamheid’, een paternalistische voorwaarde waaraan geen Europese natie hoefde te voldoen. Ondanks deze beperkingen vormden de artikelen 62-64 echter een historische doorbraak: voor het eerst erkende een internationaal instrument het recht van het Koerdische volk op zelfbeschikking.
Waarom Sèvres mislukte: de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog
Het Verdrag van Sèvres werd door de Ottomaanse regering in Istanbul ondertekend, maar onmiddellijk verworpen door de Turkse nationalistische beweging in Ankara onder Mustafa Kemal (later Atatürk). Kemals troepen voerden al de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog (1919–1923) tegen Griekse, Armeense en geallieerde strijdkrachten. Hij weigerde de verdeling van Anatolië en de oprichting van Koerdische en Armeense staten op Turks grondgebied te aanvaarden.
Kemals strategie was verwoestend doeltreffend. Hij deed een beroep op Koerdische solidariteit tegen Europees imperialisme en beloofde Koerdisch-Turkse broederschap binnen de nieuwe Turkse staat. Veel Koerdische leiders, teleurgesteld in de geallieerde mogendheden en vijandig tegenover Armeense territoriale aanspraken, steunden Kemals beweging aanvankelijk. Toen duidelijk werd dat Kemals visie op Turkije geen ruimte voor Koerdische autonomie bood, was het te laat. Het militaire tij was gekeerd, de geallieerde mogendheden hadden hun bereidheid tot afdwingen verloren en het Verdrag van Sèvres was dood.
De geallieerde mogendheden zelf droegen een groot deel van de verantwoordelijkheid. Groot-Brittannië was overbelast door verplichtingen in Irak, India, Ierland en Egypte. Frankrijk richtte zich op Syrië en Libanon. Geen van beide wilde de militaire troepen inzetten die nodig waren om Sèvres tegen Kemals nationalistische verzet af te dwingen. De Koerdische en Armeense bepalingen van Sèvres werden niet losgelaten omdat zij verkeerd waren, maar omdat de grootmachten de wil misten om ze te verdedigen.
Van Sèvres naar Lausanne: Koerdistan uitgewist
Het Verdrag van Lausanne, ondertekend op 24 juli 1923, verving het Verdrag van Sèvres volledig. Het werd uitonderhandeld tussen de nieuwe Turkse nationalistische regering in Ankara en de geallieerde mogendheden. Het verdrag erkende de soevereiniteit van de Republiek Turkije binnen haar huidige grenzen en maakte op geen enkele manier melding van Koerdistan, Koerdische autonomie of Koerdische onafhankelijkheid. De Koerdische artikelen van Sèvres — 62, 63 en 64 — werden eenvoudigweg geschrapt. Koerdistan werd uit het internationale recht gewist.
Het Koerdische volk bleef verdeeld tussen Turkije, Irak (Brits mandaatgebied), Syrië (Frans mandaatgebied) en Iran: minderheden in iedere staat, zonder internationale erkenning van hun nationale rechten. De beloften van Sèvres werden losgelaten. De hoop van de Koerdisch-Armeense verklaring van 1919 werd vernietigd. En de vierdeling van Koerdistan, die bij Chaldiran was begonnen en door Sykes-Picot was voltooid, werd in Lausanne bekrachtigd als blijvend internationaal recht.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Mei 1916 — Het Sykes-Picotverdrag verdeelt Ottomaanse gebieden in Britse en Franse zones.
November 1919 — De Koerdisch-Armeense solidariteitsverklaring wordt in Parijs ondertekend.
Februari 1920 — Een interdepartementale conferentie stelt Koerdische autonomie voor; Groot-Brittannië trekt zich uit Koerdistan terug.
April 1920 — De Conferentie van San Remo wijst mandaten voor Irak en Syrië toe.
10 augustus 1920 — Het Verdrag van Sèvres wordt ondertekend; de artikelen 62-64 voorzien in Koerdische autonomie en een weg naar onafhankelijkheid.
1920–1923 — Turkse Onafhankelijkheidsoorlog; Mustafa Kemal verijdelt de geallieerde plannen en verwerpt Sèvres.
24 juli 1923 — Het Verdrag van Lausanne vervangt Sèvres; geen vermelding van Koerdistan. Een Koerdische staat wordt uit het internationale recht gewist.
Nalatenschap en betekenis voor de Koerdische geschiedenis
Het Verdrag van Sèvres neemt een unieke plaats in het Koerdische collectieve geheugen in. Voor Koerden vertegenwoordigt het het moment waarop de internationale gemeenschap hun bestaan als natie en hun recht op zelfbeschikking erkende. Voor Turken vertegenwoordigt het een existentiële bedreiging: de poging hun thuisland uiteen te rukken. Deze tegengestelde herinneringen hebben de Koerdisch-Turkse betrekkingen ruim een eeuw gevormd en blijven de politiek van de regio vandaag beïnvloeden.
Het mislukken van Sèvres draagt een bittere les voor het Koerdische volk: internationale erkenning betekent niets zonder de macht om haar af te dwingen. De grootmachten erkenden Koerdische rechten in Sèvres, maar wilden die rechten niet verdedigen toen ze werden aangevochten. De Koerden hadden geen leger dat het beloofde grondgebied kon behouden en geen internationale beschermheer die namens hen wilde vechten. Toen Kemals troepen sterker bleken dan de geallieerde vastberadenheid, werd een Koerdische staat zonder aarzeling opgeofferd.
Toch vestigde Sèvres ook een juridisch en moreel precedent dat nooit is herroepen. De internationale gemeenschap erkende in 1920 dat het Koerdische volk recht op zelfbeschikking heeft. Die erkenning werd in Lausanne losgelaten, maar nooit formeel ingetrokken. De huidige Koerdische strijd voor zelfbeschikking ontleent zijn legitimiteit deels aan de onvervulde belofte van Sèvres: aan het moment waarop de wereld erkende dat Koerdistan zou moeten bestaan en er vervolgens voor koos dit niet te verwezenlijken.
Veelgestelde vragen
Wat beloofde het Verdrag van Sèvres de Koerden?
De artikelen 62-64 voorzagen in lokale autonomie in de overwegend Koerdische gebieden ten oosten van de Eufraat en een weg naar volledige onafhankelijkheid binnen één jaar via een verzoek aan de Volkenbond. De Koerden van het vilajet Mosul konden zich vrijwillig bij de nieuwe staat aansluiten. Het was het eerste en enige internationale verdrag dat Koerdische zelfbeschikking erkende.
Waarom werd het Verdrag van Sèvres nooit uitgevoerd?
De Turkse nationalistische beweging onder Mustafa Kemal verwierp het verdrag en voerde een succesvolle onafhankelijkheidsoorlog (1919–1923) tegen Griekse, Armeense en geallieerde strijdkrachten. De geallieerde mogendheden, overbelast en niet bereid militaire troepen in te zetten, lieten Sèvres los en aanvaardden het Verdrag van Lausanne (1923), dat geen melding van Koerdistan maakte.
Wat verving het Verdrag van Sèvres?
Het Verdrag van Lausanne, ondertekend op 24 juli 1923, verving Sèvres volledig. Het erkende de Republiek Turkije binnen haar huidige grenzen en bevatte geen bepalingen over Koerdische autonomie, onafhankelijkheid of zelfbeschikking. Koerdistan werd uit het internationale recht gewist.
Bronnen en verdere literatuur
American Society of International Law — Honderd jaar Sèvres: zelfbeschikking en de Koerden
LSE Middle East Centre — Honderd jaar Sèvres: vooruitzichten op een onafhankelijk Koerdistan