Safiyyüddin Erdebîlî (1252–1334) Safeviyye’ye adını verdi. Hayatı, Kürt soyu tartışmaları ve türbesi, sonraki Safevî devletinden ayrı tarihlere sahiptir.

Erdebil’de Şeyh Safî külliyesinde turkuaz çinili silindirik türbe ve yanındaki tuğla kubbe, mavi gökyüzü altında
Erdebil külliyesi, AmirForoozan7030, 22 Mart 2019. Günümüze gelen yapı topluluğu birkaç yüzyılda gelişti. AmirForoozan7030 · 22 March 2019 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons.

Erdebil’de bir sûfî, 1252–1334

Safiyyüddin İshak Erdebîlî, İran’ın kuzeybatısındaki Erdebil’le bağlantılı bir sûfîdir. Reşat Öngören doğumunu 1252’ye tarihler. İbrahim Zâhid Geylânî’nin yanında yetişti, kızı Bîbî Fâtıma ile evlendi ve şeyhin 1301’deki ölümünün ardından silsileyi sürdürdü. Erdebil merkezi daha önce de müridler ve İlhanlı desteği çekiyordu. 12 Eylül 1334’te öldü; yerine oğlu Sadreddin Musa geçti. [1] Adını taşıyan kurum bir tarikattı; Safevî monarşisi kuşaklar sonra başladı.

Kürt soyu: kaynakların söylediği

Rudi Matthee’nin Encyclopaedia Iranica maddesi aileyi Kürt atalara sahip Fars bir aile olarak tanımlar. Öngören, Kürt soyu görüşünü Safvetü’s-safâ’daki Fîrûzşah Zerrinkülâh ve es-Sincânî el-Kürdî nisbesiyle ilişkilendirir; başka yorumları da kaydeder. [1] [2] Kürt kökeni böylece bilimsel tartışmada yer alır. Bir şiirin dili, Erdebil’in kültür ortamı ve modern ulusal kimlik farklı sorulardır; tek bir kaynaksız biyografi etiketi hepsini cevaplamaz.

Safvetü’s-safâ ve şecere sorunu

Öngören, İbn Bezzâz’ın Safiyyüddin’in oğlu tarafından ölümünden sonra hazırlatılan Safvetü’s-safâ’sını temel kaynak sayar, yazmalardaki şecere farklarını belirtir. [1] Kazuo Morimoto’nun 2010 makalesinin yayımlanmış özeti, XV. yüzyılın üçüncü çeyreğine ait bir şecerenin Mûsevî nesebini kaydettiğini bildirir. Bu, iddianın 1501’den önce dolaşımda olduğunu gösterir. [3] Belge, iddianın tarihini belirler; her ata bağını doğrulamaz. Yazma tarihi, nesebin sonraki siyasî kullanımlarından ayrı incelenmelidir.

Sünnî tarikattan Şiî devlete

Safeviyye’nin erken çevresi Sünnîydi. Öngören, Cüneyd dönemindeki siyasî ve askerî dönüşümü, ardından Haydar’ı ve kızıl başlıkla anılan Kızılbaşları izler. İsmail 1501’de Tebriz’de devleti kurup On İki İmam Şiîliğini resmî mezhep yaptı. [4] Bunlar Safiyyüddin’in kendi uygulamaları değil, kuşaklar boyunca değişimlerdi. Öngören Zâhid Geylânî’den devralınan ilahî adlarla zikri de anlatır. Erdebil kurumunun hanedana dönüşümü için dinî liderlik, müridler, ittifaklar ve askerî gücün gelişimi birlikte izlenmelidir.

Türbe: mimari ve biriken bellek

Erdebil’deki Şeyh Safî hangâhı ve külliyesi 2010’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Yapı ve bezemeler XIV–XVIII. yüzyıllardaki gelişimi yansıtır. UNESCO mezarların yanında dinî, eğitsel ve hayır işlevlerini ve tasavvuf simgeleriyle düzenlenmiş güzergâhı anlatır. [5] Alan kurucunun mezarından fazlasıdır: tarikatın kurumsal ve sanatsal devamını kaydeder. Sonraki yapılar ayrı tarihlenmeli, hepsi onun hayatına bağlanmamalıdır. Fotoğraf çağdaş portre değil mimari mirası gösterir.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Reşat Öngören, Safiyyüddîn-i Erdebîlî, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2008; biography and manuscript discussions.
  2. Rudi Matthee, Safavid Dynasty, Encyclopaedia Iranica, 2008, updated 2017; introductory discussion of family ancestry.
  3. Kazuo Morimoto, The Earliest ʿAlid Genealogy for the Safavids, Iranian Studies 43/4 (2010), pp. 447–469; published abstract consulted.
  4. Reşat Öngören, Safeviyye, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2008; institutional history and ritual practice.
  5. UNESCO World Heritage Centre, Sheikh Safi al-din Khānegāh and Shrine Ensemble in Ardabil, property 1345; inscription and architectural history.
  6. AmirForoozan7030, Sheikh Safi Al din Tomb, 22 March 2019, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.