Sefiyedînê Erdebîlî (1252–1334) navê xwe da Sefewiyyê. Jiyana wî, nîqaşa kokên kurdî û ziyaretgeha wî ji dewleta Sefewî ya paşîn cuda ne.

Tirba silindirî bi qaşiyên firûzeyî û qubeya kerpîçî ya li kêlekê li ziyaretgeha Şêx Sefî li Erdebîlê di bin ezmanê şîn de
Kompleksa Erdebîlê, AmirForoozan7030, 22 Adar 2019. Avahiyên mayî di çend sedsalan de pêş ketine. AmirForoozan7030 · 22 March 2019 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons.

Şêxekî sofî li Erdebîlê, 1252–1334

Sefiyedîn Îshaqê Erdebîlî mamosteyê tesewifê li Erdebîla bakurrojavayê Îranê bû. Reşat Öngören zayîna wî di 1252ê de bi cih dike. Li cem Îbrahîm Zahidê Gîlanî perwerde bû, bi keça wî Bîbî Fatime re zewicî û piştî mirina mamosteyê xwe di 1301ê de silsile domand. Navenda wî berê jî murîd û piştgiriya Îlxaniyan dikişand. Di 12 Îlon 1334ê de mir û kurê wî Sedredîn Mûsa cihê wî girt. [1] Ev saziyek olî bû; şahî piştî çend nifşan hat.

Kokên kurdî di çavkaniyan de

Rudi Matthee di Iranica de malbatê wek fars bi bavûkalên kurdî rave dike. Öngören vê nêrînê bi Fîrûzşah Zerrinkulah û navê el-Sincanî el-Kurdî di Sefwet el-sefa de girêdide û şîroveyên din jî tomar dike. [1] [2] Kokên kurdî beşeke nîqaşa zanistî ne. Zimanê helbestekê, çarçoveya çandî ya Erdebîlê û nasnameya neteweyî ya modern pirsên cuda ne. Etîketeke bêçavkanî hemûyan bi hev re bersiv nade.

Sefwet el-sefa û pirsgirêka nesebê

Öngören Sefwet el-sefa ya Îbn Bezzaz, ku kurê Sefî piştî mirina wî da nivîsandin, çavkaniyeke sereke dibîne û cudahiya şecerên destnivîsan nîşan dide. [1] Kurteya weşandî ya gotara Kazuo Morimoto ya 2010ê şecereyeke Mûsewî di çaryeka sêyem a sedsala XVem de diyar dike. Îdia berî dewleta 1501ê digeriya. [3] Hebûna belgeyê dîroka îdiayê diyar dike, ne hemû girêdanên nesebê. Dîroka destnivîs û bikaranîna siyasî ya paşîn divê cuda bên vekolîn.

Ji terîqeta sunî bo dewleta şîî

Çarçoveya destpêkê ya Sefewiyyê sunî bû. Öngören veguherîna siyasî û şerker a Cûneyd, paşê Heyder û Qizilbaşên bi tacê sor dişopîne. Îsmaîl di 1501ê de li Tebrîzê dewlet ava kir û Şîetiya Dehdu-Îmamî kir mezheba fermî. [4] Ev guherînên çend nifşan bûn, ne siyaseta Sefî. Öngören zikra navên Îlahî ya ji Zahidê Gîlanî hatî jî vedibêje. Rêberiya olî, murîd, hevpeyman û hêza leşkerî bi hev re derketina xanedanê rave dikin.

Ziyaretgeh: avahî û bîranîn

Xaneqah û ziyaretgeha Erdebîlê di 2010ê de ket Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê. Avahî û xemilandin guherînên sedsalên XIV–XVIIIem nîşan didin. UNESCO karên olî, perwerde û xêrxwaziyê, tirb û rêya bi sembolên tesewifê vedibêje. [5] Cih domdariya sazî û hunerî ya terîqetê tomar dike. Avahiyên paşîn divê bi serê xwe bên dîrokkirin. Wêne mîrata avahiyan e, ne portreyeke ji dema Sefî.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Reşat Öngören, Safiyyüddîn-i Erdebîlî, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2008; biography and manuscript discussions.
  2. Rudi Matthee, Safavid Dynasty, Encyclopaedia Iranica, 2008, updated 2017; introductory discussion of family ancestry.
  3. Kazuo Morimoto, The Earliest ʿAlid Genealogy for the Safavids, Iranian Studies 43/4 (2010), pp. 447–469; published abstract consulted.
  4. Reşat Öngören, Safeviyye, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2008; institutional history and ritual practice.
  5. UNESCO World Heritage Centre, Sheikh Safi al-din Khānegāh and Shrine Ensemble in Ardabil, property 1345; inscription and architectural history.
  6. AmirForoozan7030, Sheikh Safi Al din Tomb, 22 March 2019, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.