سەفییەدینی ئەردەبیلی: تەسەوف، ڕەچەڵەک و میراتی سەفەوی

سەفییەدینی ئەردەبیلی (١٢٥٢–١٣٣٤) ناوی خۆی بە سەفەوییە دا. ژیان، گفتوگۆی ڕەچەڵەکی کوردی و زیارەتگەکەی لە دەوڵەتی سەفەویی دواتر جیاوازن.

مامۆستایەکی سۆفی لە ئەردەبیل، ١٢٥٢–١٣٣٤

سەفییەدین ئیسحاقی ئەردەبیلی مامۆستای تەسەوف لە ئەردەبیلی باکووری ڕۆژاوای ئێران بوو. ڕەشات ئۆنگۆرەن لەدایکبوونی بە ١٢٥٢ دیاری دەکات. لای ئیبراهیم زاهیدی گیلانی فێربوو، بیبی فاتمەی کچی هێنا و دوای مردنی مامۆستاکەی لە ١٣٠١ زنجیرەکەی بەردەوام کرد. ناوەندەکەی پێشتر مرید و پشتیوانیی ئیلخانی ڕادەکێشا. لە ١٢ی ئەیلوولی ١٣٣٤ مرد و سەدرەدین مووسای کوڕی جێگەی گرتەوە. [1] دامەزراوەکە تەریقەت بوو؛ پاشایەتی دوای چەند نەوەیەک هات.

ڕەچەڵەکی کوردی لە سەرچاوەکاندا

ڕودی ماتێ لە ئێرانیکادا خێزانەکە بە فارسیی خاوەن باوباپیری کوردی دەناسێنێت. ئۆنگۆرەن ئەم بۆچوونە بە فیرووزشا زەڕینکوڵاه و ناسناوی السنجانی الکردی لە سەفوەت ئەلسەفادا دەبەستێتەوە؛ لێکدانەوەی تریش تۆمار دەکات. [1] [2] ڕەچەڵەکی کوردی بەشێکە لە گفتوگۆی زانستی. زمانی شیعر، ژینگەی کەلتووریی ئەردەبیل و ناسنامەی نەتەوەییی نوێ پرسی جیاوازن. ناونیشانێکی بێسەرچاوە هەموویان پێکەوە وەڵام ناداتەوە.

سەفوەت ئەلسەفا و پرسی شەجەرە

ئۆنگۆرەن سەفوەت ئەلسەفای ئیبن بەززاز، کە کوڕی سەفی دوای مردنی داوا کرد، بە سەرچاوەیەکی سەرەکی دەزانێت و جیاوازیی شەجەرەی دەستنووسەکان باس دەکات. [1] پوختەی بڵاوکراوەی وتاری کازوۆ مۆریمۆتۆی ٢٠١٠ شەجەرەیەکی مووسەوی لە چارەکی سێیەمی سەدەی پانزەیەم دیاری دەکات. بانگەشەکە پێش دەوڵەتی ١٥٠١ لە ئارادا بووە. [3] بوونی بەڵگە ڕێکەوتی بانگەشەکە دەردەخات، نە دروستیی هەموو حلقەکانی ڕەچەڵەک. دەستنووس و بەکارهێنانی سیاسیی دواتر دەبێت جیا هەڵبسەنگێنرێن.

لە تەریقەتی سوننەوە بۆ دەوڵەتی شیعە

ژینگەی سەرەتایی سەفەوییە سوننە بوو. ئۆنگۆرەن گۆڕانی سیاسی و سەربازیی جونەید، دواتر حەیدەر و قزڵباشە کڵاوسوورەکان شوێن دەکەوێت. ئیسماعیل لە ١٥٠١ لە تەورێز دەوڵەتی دامەزراند و شیعەی دوازدەئیمامی کرد بە مەزهەبی فەرمی. [4] ئەمانە گۆڕانی چەند نەوە بوون، نە سیاسەتی سەفی. ئۆنگۆرەن زیکری ناوە ئیلاهییەکان لە زاهیدی گیلانییەوەش باس دەکات. ڕێبەریی ئایینی، مرید، هاوپەیمانی و هێزی سەربازی پێکەوە دروستبوونی بنەماڵە دەسەڵاتدارەکە ڕوون دەکەنەوە.

زیارەتگە: بیناسازی و یادەوەری

خانەقا و زیارەتگەی ئەردەبیل لە ٢٠١٠ چووە لیستی میراتی جیهانیی یونێسکۆ. بینا و ڕازاندنەوەکانی گەشەی سەدەکانی چواردە تا هەژدە دەردەخەن. یونێسکۆ ئەرکی ئایینی، فێرکاری و خێرخوازی، گۆڕەکان و ڕێڕەوی هێمای تەسەوف باس دەکات. [5] شوێنەکە بەردەوامیی دامەزراوەیی و هونەریی تەریقەت تۆمار دەکات. بیناکانی دواتر دەبێت بە جیا بەروار بکرێن. وێنەکە میراتی بیناسازییە، نە پۆرترێتێکی هاوچەرخی سەفی.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Reşat Öngören, Safiyyüddîn-i Erdebîlî, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2008; biography and manuscript discussions.
2. Rudi Matthee, Safavid Dynasty, Encyclopaedia Iranica, 2008, updated 2017; introductory discussion of family ancestry.
3. Kazuo Morimoto, The Earliest ʿAlid Genealogy for the Safavids, Iranian Studies 43/4 (2010), pp. 447–469; published abstract consulted.
4. Reşat Öngören, Safeviyye, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2008; institutional history and ritual practice.
5. UNESCO World Heritage Centre, Sheikh Safi al-din Khānegāh and Shrine Ensemble in Ardabil, property 1345; inscription and architectural history.
6. AmirForoozan7030, Sheikh Safi Al din Tomb, 22 March 2019, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.