گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
جگەرخوێن (1903-1984)، کە نازناوە ئەدەبییەکەی واتای دڵی خوێناوی دەدات، مەزنترین شاعیری نەتەوەخوازی کورد لە سەدەی 20 بوو کە شیعرە کرمانجییەکانی بۆ پێنج دەیە گەلەکەی بۆ هۆشیاری و ئازادی و شکۆ بانگ دەکرد.
وتارەکە بخوێنەوە ڕەفیق حیلمی (1898-1960) شاعیر و زانا و چاڵاکوانێکی سیاسیی کورد لە سلێمانی بوو کە پێشەنگی شیعری مۆدێرنی کوردیی سۆرانی بوو و لە پەرەپێدانی هۆشیاریی سیاسیی کورد لە عێراقدا بەشداریی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە حوسنی ئەلزەعیم (1897-1949) ژەنەڕاڵێکی کوردی سووریا بوو کە لە ئازاری 1949 یەکەم کودەتای سەربازیی لە مێژووی سووریادا ئەنجام دا، بوو بە سەرۆک و تەنها 137 ڕۆژ دواتر ڕووخێنرا و ئێعدام کرا.
وتارەکە بخوێنەوە عەرەب شامیلوڤ (1897-1978) نووسەرێکی کورد لە قەفقاز بوو کە لە یەکێتیی سۆڤیەتدا پێشەنگی ئەدەبی بە زمانی کوردی بوو و ڕۆمان و شانۆنامە و چیرۆکی کورتی دەنووسی کە دەنگێکی ئەدەبییان بە کوردەکانی سۆڤیەت دەبەخشی.
وتارەکە بخوێنەوە ئەحمەد بارزانی (1896-1969) برای گەورەی مستەفا بارزانی و سەرکردەی ڕۆحانیی هۆزی بارزانی بوو کە سەرکردایەتیی چەندین ڕاپەڕینی دژی دەوڵەتی عێراقی کرد و شوێنکەوتووانی وەک کەسایەتییەکی ئایینی ڕێزیان لێ دەگرت.
وتارەکە بخوێنەوە نور عەلی ئیلاهی (1895-1974)، مامۆستای ڕۆحانیی کوردی ئەهلی حەق لە کرماشان، عارفی سۆفی و پسپۆڕی فەقهی ئیسلامی و تەنبورژەنێکی ناوازە بوو کە فێرکردنەکانی پردیان لە نێوان عیرفانی کوردی و ڕۆحانییەتی گشتگیر دروست کرد.
وتارەکە بخوێنەوە کامەران عەلی بەدرخان (1895-1978)، برای جەلادەت عەلی بەدرخان، زانایەکی کورد و دەنگی دامەزرێنەری پەخشی ڕادیۆیی کوردی لە BBC و ڕادیۆ پاریس بوو کە دەنگی دەگەیشتە کوردانی سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
وتارەکە بخوێنەوە غولامڕەزا ڕەشید یاسەمی (1895-1951) زانا و شاعیرێکی کوردی ئێرانی بوو کە Kurd va Peyvastegi-ye Nezhadi va Tarikhi-ye Uی نووسی؛ یەکەم مێژووی نوێی گەورەی گەلی کورد بە زمانی فارسی.
وتارەکە بخوێنەوە جەلادەت عەلی بەدرخان (1893-1951)، زمانناسی کورد و نەوەی بەدرخان بەگ، لە 1932 ئەلفوبێی بەدرخانیی لەسەر بنەمای پیتی لاتینی بۆ کوردی دانا؛ ئەو ئەلفوبێیە ستانداردە کە هێشتا بۆ کرمانجی بەکار دەهێنرێت.
وتارەکە بخوێنەوە ئەحمەد بارزانی (1896-1969) ڕابەرێکی ئایینیی کورد و برای گەورەی مستەفا بارزانی بوو کە لە دەیە ئاڵۆزە سەرەتاییەکانی کوردستانی عێراقدا ڕابەرایەتیی هۆزی بارزانی و بەرگریی بنەماڵەکەی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە نور عەلی ئیلاهی (1895-1974) ڕابەرێکی ڕۆحانیی کوردی یارسان (ئەهلی حەق) و مۆسیقاژەنێکی خاوەن لێهاتووییی ناوازەی کرماشان بوو؛ تەنبورژەنین و فێرکارییە عیرفانییەکانی کاریگەرییان لەسەر هەم پەیڕەوانی یارسان و هەم جیهانی ڕۆحانیی نێودەوڵەتی هەبوو.
وتارەکە بخوێنەوە کامەران عەلی بەدرخان (1895-1978) زانا و زمانەوان و سیاسەتوانێکی کورد بوو کە بەشداریی لە دامەزراندنی پەیمانگای کوردیی پاریس کرد و دەیان ساڵ بۆ مافە زمانییەکانی کورد و بەردەوامیی کولتووری کوردی تێکۆشا.
وتارەکە بخوێنەوە غوڵامڕەزا ڕەشید یاسەمی (1895-1951) زانا و شاعیر و مێژوونووسێکی کورد بوو کە «Kord va Peyvastegi-ye Nezhadi va Tarikhi-ye U»ی نووسی؛ یەکەم مێژووی ئەکادیمیی نوێی گەلی کورد بە فارسی.
وتارەکە بخوێنەوە جەلادەت عەلی بەدرخان (1893-1951)، زانا و میری کورد، لە 1932 ئەلفوبێی بنەمالاتینیی کوردیی کورمانجیی داڕشت و گۆڤاری «هاوار»ی دامەزراند؛ دوو کۆڵەکەی کولتووری نوێی نووسراوی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوە قەرا فاتیمە خانم (سەدەی 19) ژنە جەنگاوەر و ڕابەرێکی سەربازیی کوردی دیاربەکر بوو کە لە شەڕی قڕم (1853-1856)دا فەرماندەییی هێزە کوردە نانیزامییەکانی کرد و پاداشتی سەربازیی عوسمانیی بەدەست هێنا.
وتارەکە بخوێنەوە ئیحسان نووری (1892-1976) ژەنەڕاڵێکی کورد بوو کە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینی ئاراراتی (1927-1930) کرد؛ گەورەترین ڕاپەڕینی کورد لە تورکیا لە نێوان ڕاپەڕینی شێخ سەعید و سەردەمی نوێدا، کە لە لێژاییەکانی شاخی ئاراراتەوە شەڕی دەکرد.
وتارەکە بخوێنەوە حەپسە خان (1891-?) سەرکردەیەکی عەشیرەتیی ژنی کوردی سەرەتای سەدەی 20 بوو؛ یەکێک لەو ژنە دەگمەنانەی کە لە کۆمەڵگای نەریتیی عەشیرەتیی کورددا دەسەڵاتی سیاسی و سەربازییان هەبووە.
وتارەکە بخوێنەوە تەوفیق وەهبی (1891-1984) زمانەوان، شاعیر و دیپلۆماتێکی کوردی خەڵکی سلێمانی بوو کە یەکێک لە یەکەم فەرهەنگە سیستەماتیکە کوردییەکانی کۆ کردەوە و لە ماوەی ڕێڕەوێکی پیشەیی درێژدا داکۆکیی لە زمانی کوردی کرد.
وتارەکە بخوێنەوە ئەکرەم جەمیلپاشا (1891-1974) ڕۆشنبیرێکی کورد و هاودامەزرێنەری یانەی کوردی (کۆمەڵەی هاوکاری و پێشکەوتنی کورد) لە ئیستانبوڵ بوو؛ داکۆکیکارێکی سەرەتایی مافە کولتوورییەکانی کورد لە سەردەمی عوسمانیدا.
وتارەکە بخوێنەوە بەکر سدقی (1890-1937)، ژەنەڕاڵی کورد لە سوپای عێراقدا، لە 1936 یەکەم کودەتای سەربازیی لە جیهانی عەرەبدا ئەنجام دا و بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە بەهێزترین پیاوی عێراق، پێش تیرۆرکردنی لە 1937دا.
وتارەکە بخوێنەوە سمکۆی شکاک (1887-1930) سەرکردەیەکی هۆزەکیی کورد بوو کە لە دەیەی 1920دا ناوچەیەکی کوردیی لە کردەوەدا خۆبەڕێوەبەری لە باکووری ڕۆژاوای ئێران دروست کرد، ژەنەڕاڵێکی ئێرانیی تیرۆر کرد و بەرەنگاری هەردوو دەسەڵاتی ئێرانی و عوسمانی بووەوە.
وتارەکە بخوێنەوە شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری (کۆچکردووی 1883) لە 1880 سەرکردایەتیی یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کوردی سەردەمی نوێی کرد و بە 10,000 شەڕڤانەوە پەڕییەوە ئێران و پێش سەرکوتی عوسمانی بۆ ماوەیەکی کورت دەسەڵاتی بەسەر خاکێکی بەرچاودا هەبوو.
وتارەکە بخوێنەوە سوورەیا بەدرخان (1883-1938) میرزادەیەکی کورد و پێشەنگی ڕۆژنامەگەریی کوردی بوو کە لە 1898 کوردستانی دامەزراند، یەکەم ڕۆژنامەی کوردی، و بوو بە کەسایەتییەکی پێشەنگ لە سەرەتای نەتەوەخوازیی کوردیدا.
وتارەکە بخوێنەوە ئیسحاق سوکوتی (1868-1902) پزیشک و شۆڕشگێڕێکی کورد بوو کە هاودامەزرێنەری کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP) بوو؛ ئەو ڕێکخراوەی تورکە گەنجەکان کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی دەگۆڕی.
وتارەکە بخوێنەوە