شێخ شەمسەدینی ئەخڵاتی (١٥٨٨–١٦٧٤) شاعیرێکی کوردی سۆفی بوو بە پەیوەندی بە ئەخڵات و بریفکا. شیعرە ماوەکان و مێژووی تەکیە کارەکەی تۆمار دەکەن.

دوو لاپەڕەی دەستنووسی شیعر بە ئەلفوبێی عەرەبی، لەگەڵ چوارچێوەی هێڵدار و تێبینیی پەراوێز
کۆپییەکی دواتری دیوان بە دەستی شێخ مەمدووحی بریفکانی؛ لە توێژینەوەی ئایکاج و باشچی ٢٠٢٢، ل. ١٠١. دەستنووسی خودی شاعیر نییە. Memdûh Birîfkanî copy · reproduced by Yakup Aykaç and Veysel Başçı, 2022, p. 101 · CC BY 4.0.

لە ئەخڵات بە هەکاری بۆ بریفکا

ئەبدولجەببار کاڤاک لەدایکبوونی شەمسەدین لە ئەخڵات بە ١٥٨٨ و مردنی لە بریفکا بە ١٦٧٤ دیاری دەکات. ڕەگی خێزان لە هەمەدان و فێرکاریی باوکی عەبدولکەریم دەگێڕێتەوە. لە شەڕی عوسمانی–سەفەویدا خێزان بۆ هەکاری کۆچی کرد. شەمسەدین دواتر بە پشتیوانیی سەیدی خان لە ناوچەی ئامێدی نیشتەجێ بوو، لە بریفکا تەکیەی دروست کرد و لەوێ نێژرا. [1] شوێنەکان ژیانی بە کۆمەڵگە و پشتیوانەکانەوە دەبەستنەوە.

تەکیە و گۆڕانی پەیوەندیی تەریقەت

کاڤاک شەمسەدین بە خەڵوەتییەوە دەبەستێتەوە و پەیوەندیی سەرەتایی خێزان بە سوهڕەوەردی باس دەکات. بەڵگەی زنجیرەی تەواوی خەڵوەتی کەموکوڕیی تێدایە. بریفکا بوو بە ناوەندی فێرکاری و ئیرشاد و بە نەوەکانی خێزان بەردەوام بوو. پەیوەندیی قادری بۆ سەدەی نۆزدەیە. [1] مێژووی دامەزراوەکە دەبێت لە نێوان نەوەکاندا شوێن بکەوێت؛ چوارچێوەیەکی دیاریکراوە، نە گێڕانەوەی هەموو تەریقەتێک.

چەلەبی: دەنگ و پەرستن

ئایکاج و باشچی لە ٢٠٢٢ قەسیدەی چەلەبیی هەڤدەبەیتی دەکۆڵنەوە. سەروای ناوخۆ، دووبارەکردنەوە و لاساییکردنەوەی دەنگ لەگەڵ عیشقی ئیلاهی، تەقوا، نوێژی شەو و خەڵوەت لێک دەدرێنەوە. شێوەی ئەدەبی و کرداری تەسەوف پێکەوە شیعرەکە دروست دەکەن. چاپەکانی دیوانچە و کۆپیی دواتریش نیشان دەدرێن. [2] وێنەکە بەشی گواستنەوەیە؛ دەستی مەمدووحی بریفکانی نووسەرەوەی دواتر لە شاعیری سەدەی حەڤدە جیا دەکاتەوە.

دووبارەکردنەوە لە توێژینەوەی زماندا

بەیتەر و ئاچار لە ٢٠٢٤ دەستەواژە دووبارە و جووتەکانی دیوان دەکۆڵنەوە. بە دوو چاپ ١٠٦ نموونە بە واتا، وشەسازی و ئەرکی ڕێزمانی دیاری دەکەن: هەمان وشە، هاوواتا، نزیک‌واتا و دژواتا. دەنگ بە زیکر و لاساییکردنەوەی دەنگی باڵندەش دەبەستنەوە. [3] دووبارەبوونەوە، ڕیتم و پەیوەندیی وشە ڕێگەی خوێندنەوەی ورد دەکەنەوە. ژمارەی ١٠٦ بۆ دەق و پۆلەکانی ئەو توێژینەوەیەیە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Abdulcebbar Kavak, Şeyh Şemsüddin el-Ahlâtî ve Birîfka Tekkesi, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/1 (2014 issue), pp. 121–139, especially pp. 123–128.
  2. Yakup Aykaç and Veysel Başçı, Dahûrîneke Tesewifî li Ser Qesîdeya Çelebî ya Şêx Şemsedînê Qutbê Exlatî, Kurdiname 7 (2022), pp. 74–103; image p. 101, CC BY 4.0.
  3. Önder Beyter and Zafer Açar, Cotepeyv di Dîwana Şêx Şemseddînê Exlatî da, Kurdiname 11 (2024), pp. 1–17, especially method pp. 3–4 and conclusion p. 13.