Şêx Şemsedînê Exlatî (1588–1674), Ahlat ve Birîfka’yla bağlantılı Kürt sûfî şairdir. Şiirleri ve tekke tarihi çalışmalarına dair ayrı kayıtlar sağlar.

Çizgili kenarlıklar ve kenar notları içeren, Arap harfli iki el yazması şiir sayfası
Şêx Memdûhê Birîfkanî’nin elinden sonraki dönem Divan kopyası; Aykaç ve Başçı’nın 2022 çalışması, s. 101. Şairin kendi el yazısı değildir. Memdûh Birîfkanî copy · reproduced by Yakup Aykaç and Veysel Başçı, 2022, p. 101 · CC BY 4.0.

Ahlat’tan Hakkâri üzerinden Birîfka’ya

Abdulcebbar Kavak doğumunu Ahlat’ta 1588, ölümünü Birîfka’da 1674 olarak verir. Ailenin Hemedan köklerini ve babası Abdülkerim’in tasavvuf öğretimini anlatır. Osmanlı–Safevî çatışmaları sırasında aile Hakkâri’ye göç etmiş, Şemseddin daha sonra Seydî Han’ın desteğiyle İmadiye bölgesine yerleşmiştir. Birîfka’da tekke kurmuş ve oraya defnedilmiştir. [1] Yerler, kariyerini topluluk ve hamilik ağlarına bağlar.

Tekke ve değişen tarikat bağları

Kavak, Şemseddin’i Halvetiyye’yle ilişkilendirirken ailenin önceki Sühreverdî bağlarını tartışır. Kesin Halvetî silsilesinin belgelerinde boşluk bulunduğunu da belirtir. Birîfka eğitim ve irşad merkezi olmuş, sonraki aile üyeleriyle sürmüştür. Kadirî uygulamaya geçiş XIX. yüzyıla aittir. [1] Kurum tarihi kuşaklar boyunca izlenmelidir. Bölgedeki her tarikatı genellemek yerine öğretimin belirli bir ortamını verir.

Çelebî: ses ve ibadetle biçimlenen şiir

Yakup Aykaç ve Veysel Başçı’nın 2022 çalışması on yedi beyitlik Çelebî kasidesini inceler. İç kafiye, ses tekrarı ve ses taklidini ilahî aşk, takva, gece ibadeti ve halvetle birlikte çözümler. Edebî biçim ile tasavvufî pratik beraber ele alınır; ses örüntüsü şiirin işleyişine katkı verir. Küçük Divan’ın basımları ve sonraki el yazmaları da gösterilir. [2] Buradaki görsel, Memdûh Birîfkanî’nin sonraki kopyasıdır; XVII. yüzyıl şairiyle aktarıcıyı ayırır.

Dil araştırmasında tekrar

Önder Beyter ve Zafer Açar 2024’te Divan’daki cotepeyv, yani ikilemeleri inceler. İki baskıdan yararlanarak 106 örneği anlam, sözcük yapımı ve dilbilgisi işleviyle sınıflandırırlar. Aynı kelime, eş ve yakın anlam ile zıt anlam örnekleri vardır. Ses örüntülerini zikir ve kuş sesi taklidiyle de ilişkilendirirler. [3] Şiire tekrar, ritim ve kelime ilişkileriyle yaklaşılır. 106 sayısı çalışmanın metin ve kategorilerine aittir.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Abdulcebbar Kavak, Şeyh Şemsüddin el-Ahlâtî ve Birîfka Tekkesi, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/1 (2014 issue), pp. 121–139, especially pp. 123–128.
  2. Yakup Aykaç and Veysel Başçı, Dahûrîneke Tesewifî li Ser Qesîdeya Çelebî ya Şêx Şemsedînê Qutbê Exlatî, Kurdiname 7 (2022), pp. 74–103; image p. 101, CC BY 4.0.
  3. Önder Beyter and Zafer Açar, Cotepeyv di Dîwana Şêx Şemseddînê Exlatî da, Kurdiname 11 (2024), pp. 1–17, especially method pp. 3–4 and conclusion p. 13.