Şêx Şemsedînê Exlatî (1588–1674) helbestvanekî kurd ê tesewifê bû bi Xelat û Birîfkayê ve girêdayî. Helbestên mayî û dîroka tekyayê karê wî tomar dikin.

Du rûpelên helbesta destnivîs bi tîpên erebî, bi çarçoveyên xêzkirî û notên li peravê
Nusxeyeke paşîn a Dîwanê bi destê Şêx Memdûhê Birîfkanî, di Aykaç û Başçı 2022, r. 101 de. Ne destnivîsa xwe ya şair e. Memdûh Birîfkanî copy · reproduced by Yakup Aykaç and Veysel Başçı, 2022, p. 101 · CC BY 4.0.

Ji Xelatê bi Hekariyê re bo Birîfka

Abdulcebbar Kavak zayîna Şemsedîn li Xelatê 1588 û wefata wî li Birîfkayê 1674 diyar dike. Kokên malbatê yên Hemedanê û perwerdehiya bavê wî Ebdulkerîm vedibêje. Di şerên Osmanî–Sefewî de malbat ber bi Hekariyê ve çû. Şemsedîn paşê bi piştgiriya Seydî Xan li herêma Amêdiyê bi cih bû, li Birîfkayê tekya ava kir û li wir hate definkirin. [1] Ev cih jiyana wî bi civak û piştgiran re girêdidin.

Tekya û girêdanên terîqetan

Kavak Şemsedîn bi Xelwetiyeyê ve girêdide û têkiliyên berê yên Suhrewerdî yên malbatê vedikole. Di belgeyên silsileya tam a Xelwetî de valahî hene. Birîfka bû navenda fêrkirin û îrşadê, paşê bi endamên malbatê domand. Pratîka Qadirî ya paşîn ji sedsala XIXem e. [1] Dîroka sazî divê bi çend nifşan re were şopandin; ew çarçoveyeke diyarkirî ye, ne vegotina hemû terîqetan.

Çelebî: deng û bawerî

Aykaç û Başçı di 2022ê de qesîdeya Çelebî ya bi hevdeh beytan vedikolin. Serwaya hundirîn, dubarekirin û teqlîda dengan bi evîna Îlahî, teqwa, nimêja şevê û xelwetê re têne şîrovekirin. Şiklê edebî û pratîka tesewifê di karê helbestê de hev temam dikin. Çapên dîwançeyê û nusxeyên paşîn jî hene. [2] Wêne beşa vê veguhastinê ye; destê Memdûh Birîfkanî nivîskarê nusxeya paşîn ji şairê sedsala XVIIem cuda dike.

Cotepeyv di lêkolîna zimanî de

Beyter û Açar di 2024ê de cotepeyvên Dîwanê vedikolin. Bi du çapan 106 mînak li gor wate, peyvsazî û erkê rêzimanî diyar dikin: peyvên heman, hemwate, nêzwate û dijwate. Deng bi zikrê û teqlîda dengên çivîkan re jî tê girêdan. [3] Dubarebûn, rîtm û têkiliyên peyvan rêyeke xwendina hûr vedikin. Hejmara 106 ji korpus û kategoriyên wê lêkolînê ye.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Abdulcebbar Kavak, Şeyh Şemsüddin el-Ahlâtî ve Birîfka Tekkesi, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/1 (2014 issue), pp. 121–139, especially pp. 123–128.
  2. Yakup Aykaç and Veysel Başçı, Dahûrîneke Tesewifî li Ser Qesîdeya Çelebî ya Şêx Şemsedînê Qutbê Exlatî, Kurdiname 7 (2022), pp. 74–103; image p. 101, CC BY 4.0.
  3. Önder Beyter and Zafer Açar, Cotepeyv di Dîwana Şêx Şemseddînê Exlatî da, Kurdiname 11 (2024), pp. 1–17, especially method pp. 3–4 and conclusion p. 13.