Şêx Şemsedînê Exlatî (1588–1674) was een Koerdische soefidichter verbonden met Ahlat en Birîfka. Gedichten en de geschiedenis van het ordehuis documenteren zijn werk.

Twee handgeschreven gedichtpagina’s in Arabisch schrift, met gelinieerde kaders en kanttekeningen
Latere Diwan-kopie in de hand van Şêx Memdûhê Birîfkanî, afgebeeld bij Aykaç en Başçı 2022, p. 101; geen eigenhandig manuscript van de dichter. Memdûh Birîfkanî copy · reproduced by Yakup Aykaç and Veysel Başçı, 2022, p. 101 · CC BY 4.0.

Van Ahlat via Hakkari naar Birîfka

Abdulcebbar Kavak dateert de geboorte in Ahlat op 1588 en de dood in Birîfka op 1674. Hij beschrijft familiewortels in Hamadan en vader Abdülkerims soefi-onderwijs. De familie trok naar Hakkari tijdens Ottomaans-safawidische conflicten. Şemsedîn vestigde zich daarna met Seydî Hans steun bij Amadiya, stichtte in Birîfka een ordehuis en werd daar begraven. [1] De plaatsen verbinden zijn leven met gemeenschappen en beschermheren.

Het ordehuis en veranderende banden

Kavak verbindt Şemsedîn met Halvetiyye en bespreekt eerdere Suhrawardi-banden van de familie. Voor de precieze Halveti-inwijdingsketen bestaan hiaten. Birîfka werd onderwijs- en begeleidingscentrum, voortgezet door latere familieleden. Qadiri-praktijk kwam in de negentiende eeuw. [1] De instelling moet over generaties worden gevolgd en biedt een concrete leeromgeving in plaats van één verhaal voor alle orden.

Çelebî: klank en devotie

Aykaç en Başçı onderzoeken in 2022 de zeventien versparen van Çelebî. Binnenrijm, herhaling en klanknabootsing worden verbonden met goddelijke liefde, vroomheid, nachtgebed en afzondering. Literaire vorm en soefipraktijk werken samen in het gedicht. Ook uitgaven van de kleine Diwan en latere kopieën komen aan bod. [2] De afbeelding hoort bij die overdracht: Memdûh Birîfkanîs hand onderscheidt de latere kopiist van de zeventiende-eeuwse dichter.

Herhaling in taalonderzoek

Beyter en Açar onderzoeken in 2024 cotepeyv, herhaalde en gepaarde uitdrukkingen in de Diwan. Twee edities leveren 106 voorbeelden naar betekenis, woordvorming en grammatica: dezelfde woorden, synoniemen, verwante en tegengestelde betekenissen. Klank wordt ook verbonden met soefiherdenking en vogelgeluiden. [3] Terugkeer, ritme en woordrelaties openen een precieze lezing. Het getal 106 geldt voor het corpus en de categorieën van het onderzoek.

Bronnen en verder lezen

  1. Abdulcebbar Kavak, Şeyh Şemsüddin el-Ahlâtî ve Birîfka Tekkesi, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/1 (2014 issue), pp. 121–139, especially pp. 123–128.
  2. Yakup Aykaç and Veysel Başçı, Dahûrîneke Tesewifî li Ser Qesîdeya Çelebî ya Şêx Şemsedînê Qutbê Exlatî, Kurdiname 7 (2022), pp. 74–103; image p. 101, CC BY 4.0.
  3. Önder Beyter and Zafer Açar, Cotepeyv di Dîwana Şêx Şemseddînê Exlatî da, Kurdiname 11 (2024), pp. 1–17, especially method pp. 3–4 and conclusion p. 13.