ڕەگە کۆنەکانی
بەقلاوە
هەرچەند بەقلاوە لە سەردەمی عوسمانیدا لە سەرانسەری جیهان بەناوبانگ بوو، توێژینەوەی قووڵی مێژوویی و چێشتلێنان ڕەگ و ڕیشە ڕاستەقینەکانی بۆ هەزاران ساڵ پێشتر دەگەڕێنێتەوە. زۆر پێش کۆچی گەلە تورکییەکان بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەی 11دا، توخمە بنەڕەتییەکانی ئەم شیرینییە چینبەچینە لە میزۆپۆتامیا و چیاکانی زاگرۆسدا بەرەو تەواوی دەچوون؛ ئەو ناوچەیەی کە ناوەندی مێژوویی گەلی کوردە.
ڕیزبەندیی کاتی: مێژوویەک پێش هاتنی گەلە تورکییەکان
ئەو بانگەشەیەی کە بەقلاوە تەنها داهێنانێکی کۆچەرە تورکییەکانی سەدەی 11ە، هەزاران ساڵ مێژووی کشتوکاڵ و چێشتلێنانی کۆمەڵگە نیشتەجێکان لە هیلالی بەپیتدا پشتگوێ دەخات. دانانی نانی بێهەوێن بە چین لەگەڵ گوێز و فستقی ناوچەکە و هەنگوین، هەر لە سەدەی 8ی پێش زایینەوە لە ئیمپراتۆریی ئاشووریدا بەڵگەدار کراوە.
دانیشتووانە ڕەسەنەکانی زنجیرەچیاکانی زاگرۆس و تاورۆس، واتە باوباپیرانی کوردانی ئەمڕۆ، ئەم شێوازانەیان پاراست و پەرەیان پێ دان. دواتر ئیمپراتۆرییەکانی فارس و یۆنان وەریان گرتن و نەریتێکی دەوڵەمەندی شیرینی دروستکردن پێک هات، چەندین سەدە پێش ئەوەی تورکە سەلجوقییەکان بگەنە ئەنادۆڵ.
800ی پێش زایین: ئیمپراتۆریی ئاشووری
کۆنترین تۆمارەکان نیشان دەدەن کە ئاشوورییەکان لە ناوچەی میزۆپۆتامیادا بۆ بۆنە تایبەتەکان چینەکانی هەویری بێهەوێنیان لەگەڵ گوێز و فستقی وردکراو و هەنگویندا دەبرژاند.
400ی پێش زایین: سەردەمی فارس و ماد
لە چیاکانی زاگرۆسدا پێشینانی کوردانی ئەمڕۆ ئەو گوێز و فستقە زۆرەی ناوچەکەیان بەکار دەهێنا بۆ دەوڵەمەندکردنی کیکە چینبەچینە هەنگوینییەکان.
200ی زایین: پلاسێنتای ڕۆمانی
شێوە گونجێنراوەکەی ناوچەی دەریای ناوەڕاست، کە بە کیکی پلاسێنتا ناسراوە، لە چینە برژاوەکانی هەویر پێک دەهات کە هەنگوین و پەنیر یان گوێز و فستق لە نێوانیاندا دەخران.
1071ی زایین: کۆچی گەلە تورکییەکان
دوای شەڕی مەلازگەرد، هۆزە کۆچەرە تورکییەکان دەچنە ناوچەکە و ڕووبەڕووی نەریتە جێگیرەکانی شیرینیی چینبەچینی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبنەوە؛ هەروەها نانی زۆر باریک و چینبەچینی کۆچەرەکان، واتە یوفکا، دەناسێنن.
جوگرافیای پێکهاتەکان
پێکهاتە بنەڕەتییەکانی بەقلاوە ڕەسەنی ئەو ناوچە چیاوییانەن کە کوردستانی ئەمڕۆ و ئێران و میزۆپۆتامیای کۆن دەگرنەوە. کشتوکاڵکردنی ئەم پێکهاتانە هەزاران ساڵ پێش بەکارهێنانیان لە چێشتخانەکانی کۆشکی عوسمانی دەست پێ کردووە.
ساڵەکانی پێش زایین (نزیکەیی)
| ساڵی نزیکەیی پێش زایین | |
|---|---|
| ماڵیکردنی گەنم (هیلالی بەپیت) | 8500 |
| کشتوکاڵکردنی گوێز (چیاکانی زاگرۆس) | 7000 |
| چنینەوەی فستق (سووریا/کوردستان) | 6000 |
| نانی چینبەچینی هەنگوینی (ئاشوور) | 800 |
فستق و گوێز
ڕەسەنی چیاکانی زاگرۆس و تاورۆسن. کۆنترین بەڵگەی شوێنەواریی خواردنیان لەم خاکە دیاریکراوانەی باوباپیرانی کورددا بۆ 6000ی پێش زایین دەگەڕێتەوە.
هەنگوینی کێویی چیا
پێش بڵاوبوونەوەی بەکارهێنانی شەکری پاڵاوتە، ناوچە چیاوییەکان سەرچاوەی دەوڵەمەندی هەنگوینی کێوییان دابین دەکرد؛ ئەو ماددەیەی کە لە بەقلاوەی کۆندا بۆ پێکەوەبەستن و شیرینکردن بەکار دەهات.
گەنم (بنەمای هەویری فیلۆ)
هیلالی بەپیت، کە میزۆپۆتامیاش دەگرێتەوە، بێشکەی ماڵیکردنی گەنمە؛ بەو هۆیە دروستبوونی شێوە سەرەتاییەکانی نانی چینبەچین لەم جوگرافیایەدا حەتمی دەبێت.
شیکردنەوەی ڕەگ و ڕیشەی وشەکە
ڕەگ و ڕیشە زمانییەکانی وشەی «بەقلاوە» جێگەی مشتومڕێکی گەورەن. هەرچەند زۆرجار بانگەشە دەکرێت تورکییە، توێژینەوەی فراوانی زمانەوانی ئاماژە بە ڕەگە بەهێزە هیندی–ئێرانییەکان دەکات، بە تایبەتی کوردی و فارسی، کە بە پێکهاتەی خودی شیرینییەکەوە پەیوەندیدارن.
| بەها | |
|---|---|
| ڕەگە هیندی–ئێرانی / کوردی / فارسییەکان | 45 |
| ڕەگی مەغۆلی («بایلا») | 25 |
| تیۆرییەکانی ڕەگی ئەرمەنی | 15 |
| ڕەگی کۆچەرە تورکییەکان | 15 |
تێکەڵبوونی نەریتەکانی چێشتلێنان
بەقلاوەی هاوچەرخ بێگومان بەرهەمی تێکەڵبوونی نەریتە جیاوازەکانە. ئەم هێڵکارییە ڕادارییە بەشدارییە تایبەتەکانی کولتوورە مێژووییە جیاوازەکان لە چێشتلێناندا نیشان دەدات و ڕۆڵە بنەڕەتییەکەی توخمە میزۆپۆتامیایی/کوردییەکان، واتە گوێز و فستق و هەنگوین و چینبەچینکردن، دەخاتە ڕوو؛ زۆر پێش ئەوەی عوسمانییەکان هەویری فیلۆی زۆر باریک بەرەو تەواوی ببەن.
| میزۆپۆتامیایی/کوردیی کۆن | کاریگەریی کۆچەرە تورکییەکان | دەریای ناوەڕاست/یۆنانی | |
|---|---|---|---|
| بیرۆکەی چینبەچینکردنی هەویر | 80 | 40 | 60 |
| ناوەڕۆکی گوێز و فستق | 100 | 20 | 40 |
| پێکەوەبەستن بە هەنگوین/شەربەت | 90 | 10 | 80 |
| شێوازەکانی برژاندن لە فڕن | 70 | 30 | 90 |
| باریککردنەوەی زۆری هەویر (یوفکا) | 20 | 100 | 40 |