ئینسایکلۆپیدیای کوردی
ئیمپراتۆرییە کوردییەکان،
ئیمپراتۆرییە کوردییەکان،
بنەماڵە دەسەڵاتدارەکان و کیانەکان
تۆمارێکی گشتگیری ڕیزکراو بەپێی کات بۆ هەر پاشایەتی و ئیمپراتۆری و بنەماڵەی دەسەڵاتدار و کیانێکی سیاسیی کوردی، لە چیا کۆنەکانی زاگرۆسەوە تا ئەمڕۆ؛ زیاتر لە 3,000 ساڵ سەروەری و خۆڕاگری.
59+
کیانە بەڵگەدارەکان
3,000+
ساڵی مێژوو
5
سەردەمە مێژووییەکان
4
ناوچەکانی کوردستان
بگەڕێ بۆ ئیمپراتۆری و بنەماڵە دەسەڵاتدار و دەوڵەتەکان…
هەموو سەردەمەکان
کۆن (پێش زایین)
کلاسیکی
سەردەمی ناوەڕاست
نوێ
هاوچەرخ
پیشاندانی 60+ کیان
پاشایەتییە کوردییە سەرەتاییەکان و پاشایەتییە کۆنەکان
سەردەمی پێش زایین – سەدەی 7ی پێش زایین01
لە چیاکانی زاگرۆسی ناوەندیدا گەشەی کرد؛ بۆ زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەوایی سومەر و ئەکەدی کرد. زۆرجار بە یەکەم کیانی سیاسیی پەیوەندیدار بە کورد دادەنرێت لە مێژووی تۆمارکراودا.
02
هۆزە شاخاوییە بەهێزەکانی سەردەمی برۆنز لە دەشتی شارەزوور؛ جەنگاوەرە توندەکان کە بەرگرییان لە دژی پێشڕەویی ئەکەدییەکان و دواتر ئاشوورییەکان بۆ ناو بەرزاییەکانی زاگرۆس دەکرد.
03
کیانێکی دەسەڵاتداری هیندی–ئاریایی و حوڕی لە باکووری میزۆپۆتامیا؛ یەکێک لە هێزە گەورەکانی سەردەمی برۆنز، کە ڕکابەری میسر و حیتییەکان و ئاشووری دەکرد.
04
بۆ زیاتر لە چوار سەدە فەرمانڕەوایی بابلی کرد؛ درێژخایەنترین بنەماڵەی دەسەڵاتدار لە مێژووی بابلدا. زۆرجار بە چینە سەرەتاییە نەتەوەییەکانی کورد لە میزۆپۆتامیادا دەبەسترێتەوە.
05
پاشایەتییەک کە ناوەندەکەی لە باشووری دەریاچەی ورمێ بوو و بەردەوام بەرگریی لە دژی فراوانخوازیی ئاشووری دەکرد؛ دەوڵەتێکی گرنگی پێشین لە مێژووی سیاسیی کورددا.
06
پاشایەتییەکی گەورەی سەردەمی ئاسن لە دەوروبەری دەریاچەی وان، کە بوو بە هێزێکی دەسەڵاتدار لە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن. بە شێوەیەکی بەربڵاو بە دەوڵەتێکی پێشینی گەلی کورد دادەنرێت.
ئیمپراتۆرییە گەورەکان و پاشایەتییە یەکگرتووەکان
سەدەی 7ی پێش زایین – سەدەی 4ی زایین07
یەکەم ئیمپراتۆریی گەورەی کوردی؛ مادەکان ئیمپراتۆریی بەهێزی ئاشوورییان تێک شکاند و دەسەڵاتێکی فراوانیان دامەزراند. زۆر کەس ساڵی 612ی پێش زایین بە سەرەتای نەتەوەبوونی کورد دادەنێن.
08
هۆزە شاخاوییە توند و جەنگاوەرەکان کە فەرماندە یۆنانییەکە، زینەفۆن، لە کاتی پاشەکشە بەناوبانگەکەیدا لە 401ی پێش زایین ڕووبەڕوویان بووەوە؛ لە یەکەم گەلە کوردییە ناوبراوەکانن لە سەرچاوە ڕۆژاواییەکاندا.
09
پاشایەتییەکی کۆنی کوردی لە باشووری دەریاچەی وان، کە بۆ چەندین سەدە وەک دەوڵەتێکی نێوانیی نیمچەسەربەخۆ لە نێوان ئیمپراتۆرییەکانی ڕۆما و پارتدا بوو.
10
تیرە کوردییەکان کە پاشایەتییەکانی کۆماگێن و کاپادۆکیا و پۆنتۆسیان لە ئەناتۆلیادا دامەزراند؛ وەک فەرمانڕەوای ژێردەستی ڕۆما لە بەشێکی فراوانی ئاسیای بچووکدا فەرمانڕەواییان دەکرد.
11
یەکێک لە دوا بنەماڵە دەسەڵاتدارە گەورە کوردییەکانی پێش ئیسلام، کە لە ژێر ئیمپراتۆریی ساسانیدا فەرمانڕەوایی دەکرد؛ چرایەکی سەروەریی کوردی لە سەروبەندی فەتحە ئیسلامییەکاندا.
بنەماڵە دەسەڵاتدارە کوردییەکان و میرنشینی سەردەمی ناوەڕاست
سەدەکانی 8 – 1912
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری هۆزەکیی کوردی، کە لە سەردەمی سەرەتایی ئیسلامدا لە سەرانسەری ناوچەی کوردستان دەسەڵاتی هەبوو و دوای فەتحە عەرەبییەکان یەکێک لە هێزە سیاسییە بنەڕەتییە کوردییەکانی پێک هێنا.
13
یەکێک لە درێژخایەنترین میرنشینە کوردییەکان، کە ناوەندەکەی لە ناوچەی شێخان لە باکووری عێراق بوو؛ بۆ نزیکەی هەزار ساڵ وەک ناوەندێکی کولتوور و فەرمانڕەوایی کوردیی ئێزدی بەردەوام بوو.
14
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری کوردیی کورتخایەن بەڵام دیار، کە لە سەردەمە پارچەپارچەکەی سەرەتای ئیسلامدا لە ناوچەی فراوانتری کوردستان دەسەڵاتی ناوچەیی هەبوو.
15
کیانێکی سیاسی بە سەرکردایەتیی کورد لە ئازەربایجان، لە ژێر فەرمانڕەوایی دەیسەم کوڕی ئیبراهیم کوردیدا، کە لە ململانێ ئاڵۆزەکانی دەسەڵات لە سەرەتای سەردەمی بویەییەکاندا بۆ ماوەیەکی کورت ناوچەکەی کۆنترۆڵ کرد.
16
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری کوردی، کە لە قەفقاز، لەوانە گەنجه و ئانی، فەرمانڕەوایی دەکرد؛ لە سەردەمی ئیسلامیی ناوەڕاستدا دەسەڵاتی سیاسیی کوردییان تا ناو قوڵایی ئەرمەنستان و ئازەربایجان فراوان کرد.
17
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری کوردی کە فەرمانڕەوایی ئازەربایجان و باکووری ڕۆژاوای ئێرانی دەکرد؛ ئەکتەرێکی بەهێز لە سیاسەتی ناوچەیی جیهانی ئیسلامدا، پێش هێرشەکانی سەلجوقییەکان.
18
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری کوردی لە چیاکانی زاگرۆسی ناوەندی، کە ڕێگا گرنگە بازرگانییەکانی نێوان عێراق و ئێرانی کۆنترۆڵ دەکرد؛ بە توانای سەربازی و دەسەڵاتی هۆزەکییان ناسرابوون.
19
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری بەهێزی کوردی بە ناوەندی دیار بەکر (باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ)، کە لەگەڵ بیزەنتییەکان و فاتمییەکان هاوپەیمانییان دروست کرد بۆ پاراستنی خۆسەریی خۆیان لە دژی بویەییەکان و سەلجوقییەکان.
20
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری کوردی کە فەرمانڕەوایی بەشێک لە ڕۆژاوای ئێران و ڕۆژهەڵاتی عێراقی دەکرد و ناوەندەکەی لە دەوروبەری حەڵوان و خانەقین بوو؛ هێزێکی گرنگی ناوچەیی لە سەردەمی بویەییەکان و سەرەتای سەردەمی سەلجوقییەکاندا.
21
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری کوردی کە ناوچە شاخاوییەکەی فارس لە باشووری ئێرانی کۆنترۆڵ دەکرد و لە سەردەمە ئاڵۆزەکانی سەلجوقییەکان و سەرەتای مەغۆلەکاندا خۆسەریی خۆی دەپاراست.
22
میرنشینی ئەگیل
میرنشینێکی کوردیی زۆر درێژخایەن لە دۆڵی دیجلە، کە لە سەردەمی سەلجوقییەکانەوە تا پتەوکردنی دەسەڵاتی عوسمانییەکان لە سەدەی 19دا بەردەوام بوو.
23
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری کوردی کە فەرمانڕەوایی لوڕستانی گەورەی لە ڕۆژاوای ئێران دەکرد و بە ملکەچبوون وەک ژێردەست لە هێرشەکانی مەغۆل ڕزگاری بوو؛ یەکێک لەو کەمە بنەماڵە دەسەڵاتدارە کوردییەکان کە دوای تۆفانی مەغۆل ماونەتەوە.
24
زاکارییەکان (مخارگرزێلی)
بنەماڵەیەکی سەربازیی بەهێزی کوردی–ئەرمەنی کە لە ژێر تاجی پاشایەتیی گورجستاندا ناوبانگی پەیدا کرد و بۆ دوو سەدە کۆنترۆڵی بەشێکی گەورەی ئەرمەنستان و قەفقازی باشووری کرد.
★
بنەماڵەی دەسەڵاتداری ئەیوبی لووتکەی دەسەڵاتی کوردی
سەلاحەدین (سەلاحەدینی ئەیوبی) ئەم بنەماڵەیەی دامەزراند؛ ئەو سوڵتانە گەورە کوردەی کە جیهانی موسڵمانانی یەک خست، خاچپەرستانی تێک شکاند و ئۆرشەلیمی گرتەوە. بەناوبانگترین و فراوانترین بنەماڵەی دەسەڵاتداری کوردی لە مێژووی جیهاندا، کە لە میسرەوە تا یەمەن و سووریا فەرمانڕەوایی دەکرد.
26
میرنشینی کیلیس
میرنشینێکی کوردی لە باکووری سووریا و باشووری ئەناتۆلیا، کە بۆ زیاتر لە چوار سەدە بەردەوام بوو و لە گواستنەوەی دەسەڵات لە مەملوکییەکانەوە بۆ عوسمانییەکان ماوەتەوە.
27
میرنشینی بەدلیس
یەکێک لە درێژخایەنترین میرنشینە کوردییەکان لە ناوچەی دەریاچەی وان؛ بۆ زیاتر لە شەش سەدە وەک کیانێکی نیمچەخۆسەر لە ژێر سەروەریی عوسمانییەکاندا بەردەوام بوو.
28
میرنشینی شیروان
میرنشینێکی کوردی لە ناوچەی شیروان، کە بۆ چەندین سەدە، لە نێوان گۆڕانکارییەکانی ئیمپراتۆرییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەردەمی ناوەڕاستدا، خۆسەریی خۆی پاراست.
29
میرنشینی چەمیشگەزەک
میرنشینێکی کوردی لە دۆڵی سەرەوەی فورات لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، کە لە سەدەی 13ەوە تا سەردەمی سەرەتایی عوسمانی بەردەوام بوو، پێش ئەوەی بە تەواوی تێهەڵکێش بکرێت.
30
میرنشینی دونبولی
میرنشینێکی کوردی لە ناوچەی دەریاچەی ورمێ لە باکووری ڕۆژاوای ئێران، کە بۆ نزیکەی شەش سەدە لە ژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوا سەفەوی و قاجارییە یەک لە دوای یەکەکاندا خۆسەرییەکی بەرچاوی پاراست.
31
میرنشینی بینگۆل
میرنشینێکی کوردی لە ناوچەی بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، کە ناوەندەکەی لە دەوروبەری چیاکانی بینگۆل بوو؛ ناوچەیەکی خۆسەر بە گرنگییەکی ستراتیژی لە چوارچێوەی سیستەمی عوسمانیدا.
32
میرنشینی حەسەنکەیف
ئەم میرنشینە لە شاری کۆنی حەسەنکەیف لەسەر ڕووباری دیجلە ناوەندی هەبوو؛ ئەو شارەی یەکێکە لە کۆنترین شارەکانی جیهان کە بەردەوام دانیشتووی هەبووە. میرنشینەکە گەوهەرێکی شارستانیەتی کوردیی سەردەمی ناوەڕاست بوو.
33
موکریان
میرنشینێکی کوردی بە ناوەندی ناوچەی موکریان لە دەوروبەری مەهاباد لە باکووری ڕۆژاوای ئێران، کە بۆ چەندین سەدە ناسنامە و پێکهاتەیەکی فەرمانڕەوایی تایبەتی کوردیی پاراست.
34
میرنشینێکی نیمچەخۆسەری کوردی لەسەر سنووری ئێران–عێراق، کە بۆ پێنج سەدە لە ژێر ئیمپراتۆرییە فارسییە یەک لە دوای یەکەکاندا سەربەخۆییەکی بەرچاوی کولتووری و سیاسیی پاراست.
35
میرنشینی زرقان
میرنشینێکی کوردیی پێنج سەدەیی، کە لە گواستنەوە ئاڵۆزەکانی سەردەمی مەغۆل و دوای مەغۆلدا فەرمانڕەوایی ناوخۆیی و خۆسەریی پاراست.
36
میرنشینی بادینان
میرنشینێکی بەهێزی کوردی بە ناوەندی ئامێدی لە باکووری عێراق؛ یەکێک لە گرنگترین کیانە سیاسییە کوردییەکانی کۆتایی سەردەمی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێ.
37
میرنشینی هەکاری
میرنشینێکی کوردی لە چیا سەختەکانی هەکاری بە سەربەخۆییەکی پێداگرانە؛ بۆ ماوەیەکی درێژ یەکێک لە دوورەدەستترین و خۆسەرترین ناوچەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانی بوو.
38
میرنشینی سولەیمان
میرنشینێکی کوردی کە لە چوارچێوەی عوسمانیدا کاری دەکرد و بۆ چەندین سەدە دەسەڵاتی ناوخۆیی بنەماڵەیی پاراست، پێش ئەوەی ناوەندگەرایی عوسمانی کۆتایی بە خۆسەریی کوردی بهێنێت.
39
میرنشینی مەحموودی
میرنشینێکی کوردی لە ناوچەی وان، کە بۆ زیاتر لە چوار سەدە بەردەوام بوو و وەک دەوڵەتێکی نێوانیی نیمچەخۆسەری کوردی لەسەر سنووری عوسمانی–سەفەوی بوو.
40
بنەماڵەی دەسەڵاتداری زەڕینناڵ
یەکێک لە درێژخایەنترین زنجیرە نەسەبییەکانی بنەماڵە دەسەڵاتدارە کوردییەکان، کە بۆ نزیکەی پێنج سەدە، لە کۆتایی سەردەمی ناوەڕاستەوە تا سەرەتای سەدەی 20، بەردەوام بوو.
41
میرنشینی پاڵو
میرنشینێکی کوردی لەسەر سەرەوەی فورات، کە بۆ زیاتر لە سێ سەدە لە چوارچێوەی سیستەمی عوسمانیدا کۆنترۆڵی ڕێڕەوێکی ستراتیژی و زۆر گرنگی لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا دەکرد.
42
میرنشینی پازوکا
میرنشینێکی کوردی کە لە سەردەمی سەرەتایی عوسمانیدا دەسەڵاتی هەبوو و نوێنەرایەتیی بەردەوامبوونی فەرمانڕەوایی خۆسەری کوردی لە سەدەی 16دا دەکرد.
43
میرنشینی برادۆست
میرنشینێکی کوردی لە دۆڵی برادۆست لە باکووری عێراق، کە لە سەردەمی سەرەتایی عوسمانیدا خۆسەریی ناوخۆیی هەبوو، پێش ئەوەی تێهەڵکێشی یەکێتییە هۆزەکییە گەورەترە کوردییەکان بکرێت.
44
میرنشینی بۆتان
یەکێک لە بەهێزترین میرنشینە کوردییەکانی سەردەمی عوسمانی، بە ناوەندی ناوچەی بۆتان (پارێزگای شرناخی ئەمڕۆ)؛ بەو میرە بەهێزانەی بەناوبانگە کە هەم عوسمانییەکان و هەم فارسەکانیان بەرەنگار دەکردەوە.
45
میرنشینی سۆران
یەکێک لە بەهێزترین میرنشینە کوردییەکانی سەدەی 19، بە ناوەندی ڕەواندز؛ بە فراوانبوونی سەربازیی لە ژێر فەرمانڕەوایی میر محەمەد و بەرگریی توندی لە دژی ناوەندگەرایی عوسمانی بەناوبانگە.
46
میرنشینی پینیاشی
میرنشینێکی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، کە بۆ نزیکەی سێ سەدە لە ژێر سیستەمی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا دەسەڵاتی ناوخۆیی بنەماڵەیی پاراست.
47
میرنشینی زەعفەرانلو
میرنشینێکی هۆزەکیی کوردی لە خوراسان (باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران)، کە بۆ زیاتر لە سێ سەدە دەسەڵاتی ناوچەیی بەرچاوی هەبوو و لە ژێر بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی سەفەوی و قاجاردا وەک والی خزمەتی دەکرد.
48
خاننشینی سەراب
خاننشینێکی کوردی لە باکووری ڕۆژاوای ئێران بە ناوەندی سەراب، کە لە سەدەی 18دا لە چوارچێوەی بازنە فراوانترەکانی کاریگەریی سەفەوی و ئەفشارییەکاندا خۆسەریی ناوخۆیی هەبوو.
49
بنەماڵەی دەسەڵاتداری زەند
زەندییەکان، کە ڕەچەڵەکیان لە کوردە لەکەکانەوە بوو، لە شیرازەوە فەرمانڕەوایی بەشێکی گەورەی ئێرانیان کرد؛ دەرفەتێکی دەگمەنی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریی کوردڕەچەڵەک بەسەر تەواوی دەشتی بەرزی ئێراندا. بە فەرمانڕەوایی دادپەروەرانەیان ناسرابوون.
50
خاننشینی تەورێز
خاننشینێکی پەیوەندیدار بە کورد بە ناوەندی تەورێز لە ئازەربایجان، کە لە سەردەمە پارچەپارچەکەی دوای سەفەوی لە مێژووی ئێراندا دەسەڵاتی ناوچەیی هەبوو.
51
بنەماڵەی دەسەڵاتداری حەسەنخان لە پیشەکوه
بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری کوردی کە لە کۆتایی سەدەی 18 و سەرەتای سەدەی 19دا فەرمانڕەوایی ناوچەی پیشەکوهی لوڕستان لە ڕۆژاوای ئێرانی دەکرد.
52
میرنشینی میکس
میرنشینێکی کوردی لە ناوچەی دەریاچەی وان لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، کە خۆسەریی ناوخۆیی پاراست تا لە چاکسازییەکانی ناوەڕاستی سەدەی 19دا لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە تێهەڵکێش کرا.
53
بابانەکان لە سلێمانییەوە فەرمانڕەواییان دەکرد و یەکێک لە بەهێزترین و لە ڕووی کولتوورییەوە گرنگترین میرنشینە کوردییەکان بوون؛ شاعیرە گەورەکانیان پێ گەیاند، شارێکی پایتەختیان دامەزراند و ڕۆمایان لە دژی قسطنطینیە بەکار دەهێنا، لەگەڵ عوسمانییەکان و فارسەکاندا.
دەوڵەتە نوێیە کوردییەکان
سەدەی 2054
دەوڵەتی کوردی (1918–1919)
کیانێکی سیاسیی کوردیی کورتخایەن کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، لە نێوان ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی و بەڵێنە سەرەتاییەکانی خۆسەریی کوردیدا دامەزرا.
55
پاشایەتیی کوردستان
پاشایەتییەکی کوردی کە بۆ ماوەیەکی کورت لەو ناوچەیەی ئەمڕۆ باکووری عێراقە دامەزرا و بەریتانیا دانی پێدا نا؛ کۆتایی پێ هات کاتێک کۆمەڵەی گەلان خاکەکەی بە عێراقی تازەدامەزراو بەخشی.
56
کۆماری ئارارات
کۆمارێکی کوردی کە لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، لە کاتی یاخیبوونی ئارارات لە دژی کۆماری تورکیادا ڕاگەیەندرا؛ بە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی هاوبەشی تورکیا و ئێران سەرکوت کرا.
57
یەکەم کۆماری نوێی کوردی، کە لە باکووری ڕۆژاوای ئێران بە پشتگیریی سۆڤیەت و لە ژێر سەرکردایەتیی قازی محەمەددا دامەزرا. ئێران دوای تەنها 11 مانگ لەناوی برد؛ خاڵێکی دیار لە مێژووی کورددا.
کیانە هاوچەرخە کوردییەکان
1970 – ئێستا58
هەرێمێکی خۆسەر لە باکووری عێراق کە حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) بەڕێوەی دەبات؛ ئەمڕۆ نزیکترین کیانە لە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی، بە پەرلەمان و هێزی سەربازیی خۆیەوە (پێشمەرگە).
59
هەرێمێک لە باکووری سووریا کە خۆی بە خۆسەر ڕاگەیاندووە و لە کاتی جەنگی ناوخۆیی سووریادا لەلایەن پی وای دی (PYD)یەوە دامەزرا؛ ئەزموونێکی بوێرانە لە کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیی کوردی و ڕزگاریی ژناندا.
کیانێک دەناسیت کە ئێمە باسی نەکردووە؟
بەردەوام ئەم لیستە نوێ دەکەینەوە. ئەگەر ئیمپراتۆری یان بنەماڵەیەکی دەسەڵاتدار یان دەوڵەتێکی کوردی دەناسیت کە پێویستە زیاد بکرێت، یان دەتەوێت بابەتێک دەربارەی یەکێکیان بنووسیت، پەیوەندیمان پێوە بکە.
پەیوەندیمان پێوە بکە →