Ansîklopediya Kurdî
Împaratoriyên Kurdî,
Împaratoriyên Kurdî,
Xanedan û desthilatdarî
Tomareke kronolojîk a berfireh a her padîşahî, împaratorî, xanedan û desthilatdariya siyasî ya Kurdî, ji çiyayên Zagrosê yên kevnar heta roja îro — zêdetirî 3,000 sal serwerî û xweragirî.
59+
Desthilatdariyên tomarkirî
3,000+
Salên dîrokê
5
Serdemên dîrokî
4
Herêmên Kurdistanê
Li împaratorî, xanedan û dewletan bigerin…
Hemû serdem
Kevnar (berî zayînê)
Klasîk
Serdema Navîn
Nûjen
Îroyîn
Tê nîşandan:60+desthilatdarî
Padîşahiyên pêş-Kurdî û kevnar
Serdema berî zayînê – sedsala 7-an berî zayînê01
Li çiyayên Zagrosa navendî geş bû; zêdetirî sedsalekê li Sûmer û Akkadê hukum kir — pir caran wek desthilatdariya siyasî ya destpêkê ya bi Kurdan ve girêdayî di dîroka tomarkirî de tê dîtin.
02
Eşîrên çiyayî yên bihêz ên Serdema Tuncê li deşta Şehrezorê — şervanên dijwar ku li dijî pêşveçûna Akkadiyan û paşê Asûriyan ber bi herêmên bilind ên Zagrosê ve li ber xwe dan.
03
Desthilatdariyeke serdest a Hindû-Aryayî û Hûrî li bakurê Mezopotamyayê — yek ji hêzên mezin ên Serdema Tuncê, ku bi Misr, Hîtît û Asûrê re hevrik bû.
04
Zêdetirî çar sedsalan li Babîlê hukum kir — xanedana ku di dîroka Babîlê de herî dirêj hukum kiriye. Pir caran bi tebeqeyên destpêkê yên etnîkî yên Kurdî li Mezopotamyayê ve tê girêdan.
05
Padîşahiyeke bi navenda xwe li başûrê Gola Ûrmiyeyê, ku gelek caran li dijî berfirehbûna Asûrê li ber xwe da — dewleteke pêşîn a girîng di dîroka siyasî ya Kurdî de.
06
Padîşahiyeke mezin a Serdema Hesin li dora Gola Wanê, ku bû hêzeke serdest a Rojhilata Nêzîk a kevnar; bi berfirehî wek dewleteke pêşiya gelê Kurd tê dîtin.
Împaratoriyên mezin û padîşahiyên federasyonî
Sedsala 7-an berî zayînê – sedsala 4-an piştî zayînê07
Împaratoriya mezin a destpêkê ya Kurdî — Medan Împaratoriya Asûrî ya bihêz têk bir û desthilatdariyeke pir berfireh ava kir. Gelek kes 612 berî zayînê wek destpêka netewebûna Kurdî dibînin.
08
Eşîrên çiyayî yên dijwar û cengawer ku generalê Yewnanî Ksenofon di paşvekişîna xwe ya navdar a 401 berî zayînê de rastî wan hat — di nav gelên Kurdî yên herî zû bi nav hatine tomarkirin di çavkaniyên rojavayî de ne.
09
Padîşahiyeke Kurdî ya kevnar li başûrê Gola Wanê, ku bi sedsalan wek dewleteke navberî ya nîvserbixwe di navbera împaratoriyên Roma û Partê de xizmet kir.
10
Hozên Kurd ku li Anatolyayê padîşahiyên Kommagene, Kapadokya û Pontûs ava kirin — li beşeke berfireh a Asyaya Biçûk wek vasalên Romayê hukum dikirin.
11
Yek ji xanedanên mezin ên dawî yên Kurdî yên berî Îslamê, ku di bin Împaratoriya Sasanî de hukum dikir — ronahiya serweriya Kurdî di beriya fethên Îslamî de.
Xanedan û mîrektiyên Kurdî yên Serdema Navîn
Sedsala 8-an – 19-an12
Xanedaneke eşîrî ya Kurdî ku di serdema destpêkê ya Îslamî de li seranserê herêma Kurdistanê desthilatdar bû û piştî fethên Ereban yek ji hêzên siyasî yên bingehîn ên Kurdî pêk anî.
13
Yek ji mîrektiyên Kurdî yên herî dirêjmayî, ku li herêma Şêxanê ya bakurê Îraqê bi cih bû — nêzîkî hezar salan wek navendeke çand û rêveberiya Kurdên Êzidî ma.
14
Xanedaneke Kurdî ya kurtjiyan lê girîng, ku di serdema parçekirî ya destpêka Îslamê de li herêma berfirehtir a Kurdistanê xwedî desthilatdariya herêmî bû.
15
Desthilatdariyeke bi serokatiya Kurdan li Azerbaycanê di bin Deysem ibn Îbrahîm el-Kurdî de, ku di têkoşînên tevlihev ên desthilatdariyê yên serdema destpêkê ya Bûweyhiyan de demeke kurt herêm kontrol kir.
16
Xanedaneke Kurdî ku li Qefqasyayê, Gence û Anî jî tê de, hukum kir — di serdema Îslamî ya Serdema Navîn de desthilatdariya siyasî ya Kurdî heta nav Ermenistan û Azerbaycanê dirêj kir.
17
Xanedaneke Kurdî ku li Azerbaycan û bakurê rojavayê Îranê hukum dikir — berî dagirkirinên Selçûqiyan aktoreke bihêz di siyaseta herêmî ya cîhana Îslamî de bû.
18
Xanedaneke Kurdî ji çiyayên Zagrosa navendî, ku rêyên bazirganiyê yên girîng di navbera Îraq û Farisistanê de kontrol dikir; bi jêhatiya xwe ya leşkerî û desthilatdariya eşîrî dihat naskirin.
19
Xanedaneke Kurdî ya bihêz bi navenda xwe li Diyar Bekirê (başûrê rojhilatê Tirkiyeya îroyîn), ku bi Bîzans û Fatimiyan re hevalbendî ava kir da ku xweseriya xwe li dijî Bûweyhî û Selçûqiyan biparêze.
20
Xanedaneke Kurdî ku beşên rojavayê Îranê û rojhilatê Îraqê rêve dibir, bi navenda xwe li dora Hulwan û Xaniqînê — hêzeke girîng a herêmî di serdemên Bûweyhî û destpêka Selçûqiyan de.
21
Xanedaneke Kurdî ku herêma çiyayî ya Farsê li başûrê Farisistanê kontrol dikir û di serdemên tevlihev ên Selçûqî û destpêka Mongolan de xweseriya xwe diparast.
22
Mîrektiya Egîlê
Mîrektiyeke Kurdî ya bi awarte dirêjmayî li geliyê Dîcleyê, ku ji serdema Selçûqiyan heta yekgirtina desthilatdariya Osmaniyan di sedsala 19-an de dom kir.
23
Xanedaneke Kurdî ku li Lûristana Mezin a rojavayê Îranê hukum dikir; bi qebûlkirina vasalbûnê ji dagirkirinên Mongolan rizgar bû — yek ji kêm xanedanên Kurdî ku ji bahoza Mongolan derbas bûn.
24
Zekerî (Mkhargrdzeli)
Xanedaneke leşkerî ya Kurd-Ermenî ya bihêz ku di bin tacê Gurcistanê de navdar bû û ji bo du sedsalan beşên mezin ên Ermenistan û başûrê Qefqasyayê kontrol kir.
★
Xanedana Eyûbî LUTKEYA KURDÎ
Ji aliyê Selahedîn (Selaheddîn el-Eyûbî) ve hat damezrandin — siltanê mezin ê Kurd ku cîhana Misilmanan yek kir, Xaçparêz têk bir û Quds dîsa girt. Xanedana Kurdî ya herî navdar û bi bandora herî berfireh di dîroka cîhanê de, ku ji Misrê heta Yemen û Sûriyeyê hukum kir.
26
Mîrektiya Kilîsê
Mîrektiyeke Kurdî li bakurê Sûriyeyê û başûrê Anatolyayê, ku zêdetirî çar sedsalan dom kir û di veguherînên ji desthilatdariya Memlûkî bo Osmanî de ma.
27
Mîrektiya Bidlîsê
Yek ji mîrektiyên Kurdî yên herî dirêjmayî li herêma Gola Wanê — zêdetirî şeş sedsalan wek desthilatdariyeke nîvxweser di bin serdestiya Osmaniyan de ma.
28
Mîrektiya Şêrwanê
Mîrektiyeke Kurdî li herêma Şêrwanê, ku di nav împaratoriyên guherbar ên Rojhilata Navîn a Serdema Navîn de bi çend sedsalan xweseriya xwe parast.
29
Mîrektiya Çemişgezekê
Mîrektiyeke Kurdî li geliyê Firata jorîn a rojhilatê Anatolyayê, ku ji sedsala 13-an heta serdema destpêkê ya Osmanî dom kir, berî ku bi temamî were girtin nav dewletê.
30
Mîrektiya Donbolî
Mîrektiyeke Kurdî li herêma Gola Ûrmiyeyê ya bakurê rojavayê Îranê, ku di bin desthilatdarên Sefewî û Qacar ên li pey hev de nêzîkî şeş sedsalan xweseriyeke girîng parast.
31
Mîrektiya Çewligê
Mîrektiyeke Kurdî li herêma bilind a rojhilatê Anatolyayê, bi navenda xwe li dora çiyayên Çewligê — herêmeke xweser a stratejîk a girîng di sîstema Osmanî de.
32
Mîrektiya Heskîfê
Ev mîrektî li bajarê kevnar ê Heskîfê yê li ser çemê Dîcleyê bi cih bû — yek ji bajarên herî kevn ên cîhanê ku jiyana li wir bêqutî dom kiriye — û gohareke şaristaniya Kurdî ya Serdema Navîn bû.
33
Mukriyan
Mîrektiyeke Kurdî bi navenda xwe li herêma Mukriyanê li dora Mehabadê ya bakurê rojavayê Îranê, ku bi sedsalan nasname û avahiya rêveberiyê ya taybet a Kurdî parast.
34
Mîrektiyeke Kurdî ya nîvxweser li sînorê Îran–Îraqê, ku di bin împaratoriyên Farisî yên li pey hev de ji bo pênc sedsalan serxwebûneke girîng a çandî û siyasî parast.
35
Mîrektiya Zirqan
Mîrektiyeke Kurdî ya pêncsedsalî, ku di veguherînên tevlihev ên serdemên Mongolî û piştî Mongolan de rêveberiya herêmî û xweserî parast.
36
Mîrektiya Behdînanê
Mîrektiyeke Kurdî ya bihêz bi navenda xwe li Amediyeya bakurê Îraqê — yek ji desthilatdariyên Kurdî yên herî girîng ên dawiya Serdema Navîn û destpêka serdema nûjen.
37
Mîrektiya Hekariyê
Mîrektiyeke Kurdî ya li çiyayên dijwar ên Hekariyê û bi xurtî serbixwe — ku demeke dirêj yek ji herêmên herî dûr û xweser ên Împaratoriya Osmanî bû.
38
Mîrektiya Silêman
Mîrektiyeke Kurdî ku di çarçoveya Osmanî de xebitî û bi çend sedsalan desthilatdariya xanedanî ya herêmî parast, berî ku navendîkirina Osmaniyan xweseriya Kurdî biqedîne.
39
Mîrektiya Mehmûdî
Mîrektiyeke Kurdî li herêma Wanê ku zêdetirî çar sedsalan ma û li sînorê Osmanî–Sefewî wek dewleteke navberî ya Kurdî û nîvxweser bi cih bû.
40
Xanedana Zêrînnaal
Yek ji rêzikên xanedanî yên Kurdî yên herî dirêjmayî, ku ji dawiya Serdema Navîn heta destpêka sedsala 20-an nêzîkî pênc sedsalan dom kir.
41
Mîrektiya Palo
Mîrektiyeke Kurdî li Firata jorîn, ku di bin sîstema Osmanî de zêdetirî sê sedsalan derbasgeheke stratejîk a girîng li rojhilatê Anatolyayê kontrol kir.
42
Mîrektiya Pazooka
Mîrektiyeke Kurdî ku di serdema destpêkê ya Osmanî de desthilatdar bû û domandina rêveberiya xweser a Kurdî di sedsala 16-an de nîşan dide.
43
Mîrektiya Biradostê
Mîrektiyeke Kurdî li geliyê Biradostê yê bakurê Îraqê, ku di serdema destpêkê ya Osmanî de xweseriya herêmî bi kar anî, berî ku were girtin nav konfederasyonên Kurdî yên mezintir.
44
Mîrektiya Botanê
Yek ji mîrektiyên Kurdî yên herî bihêz ên serdema Osmanî, bi navenda xwe li herêma Botanê (parêzgeha Şirnexê ya îroyîn) — bi mîrên xwe yên xurt navdar e ku hem li Osmaniyan hem jî li Farisan meydan dixwestin.
45
Mîrektiya Soranê
Yek ji mîrektiyên Kurdî yên herî bihêz ên sedsala 19-an, bi navenda xwe li Rewandizê — bi berfirehbûna xwe ya leşkerî di bin Mîr Mihemed de û berxwedana dijwar a li dijî navendîkirina Osmaniyan navdar e.
46
Mîrektiya Pinyaşî
Mîrektiyeke Kurdî li rojhilatê Anatolyayê ku di bin sîstema împaratoriya Osmanî de nêzîkî sê sedsalan desthilatdariya xanedanî ya herêmî parast.
47
Mîrektiya Zeferanlû
Mîrektiyeke eşîrî ya Kurdî li Xorasanê (bakurê rojhilatê Îranê), ku zêdetirî sê sedsalan xwedî desthilatdariya herêmî ya girîng bû û di bin xanedanên Sefewî û Qacar de wek walî xizmet kir.
48
Xanatiya Serabê
Xanatiyeke Kurdî li bakurê rojavayê Îranê bi navenda xwe li Serabê, ku di sedsala 18-an de li nav herêmên berfirehtir ên bandora Sefewî û Efşariyan xweseriya herêmî bi kar anî.
49
Xanedana Zend
Zend, bi eslê xwe Lakên Kurd, ji Şîrazê li beşeke mezin a Farisistanê hukum kirin — demeke kêm a desthilatdariya împaratorî ya bi koka Kurdî li ser tevahiya deşta bilind a Îranê; bi rêveberiya xwe ya adil dihatin naskirin.
50
Xanatiya Tebrîzê
Xanatiyeke bi Kurdan ve girêdayî bi navenda xwe li Tebrîza Azerbaycanê, ku di serdema parçekirî ya piştî Sefewiyan a dîroka Îranê de desthilatdariya herêmî bi kar anî.
51
Xanedana Hesen Xan a Pîş-e Kûh
Maleke xanedanî ya Kurdî ku di dawiya sedsala 18-an û destpêka sedsala 19-an de herêma Pîş-e Kûh a Lûristanê li rojavayê Îranê rêve bir.
52
Mîrektiya Miksê
Mîrektiyeke Kurdî li herêma Gola Wanê ya rojhilatê Anatolyayê, ku xweseriya herêmî parast heta ku di reformên nîvê sedsala 19-an de ji aliyê dewleta Osmanî ve hat girtin nav xwe.
53
Baban, ku ji Silêmaniyê hukum dikirin, yek ji mîrektiyên Kurdî yên herî bihêz û di warê çandî de herî girîng bûn — helbestvanên mezin derxistin, bajarekî paytext ava kirin û Osmanî û Faris li hember hev dixistin, wek lîstina Romayê li dijî Qustentînîyeyê.
Dewletên Kurdî yên nûjen
Sedsala 20-an54
Dewleta Kurdî (1918–1919)
Desthilatdariyeke siyasî ya Kurdî ya kurtjiyan ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, di hilweşîna Împaratoriya Osmanî û sozên destpêkê yên xweseriya Kurdî de hat damezrandin.
55
Padîşahiya Kurdistanê
Padîşahiyeke Kurdî ku demeke kurt li cihê îro bakurê Îraqê ye hat damezrandin û ji aliyê Brîtaniyan ve hat naskirin — dema Civata Miletan erd da Îraqa nûhatî avakirin, ew hilweşiya.
56
Komara Agiriyê
Komareke Kurdî ku li rojhilatê Anatolyayê di serhildana Agiriyê ya li dijî Komara Tirkiyeyê de hat ragihandin — bi operasyoneke leşkerî ya hevbeş a Tirkî-Îranî hat tepisandin.
57
Komara nûjen a destpêkê ya Kurdî, ku li bakurê rojavayê Îranê bi piştgiriya Sovyetê di bin Qazî Mihemed de hat damezrandin. Piştî tenê 11 mehan ji aliyê Îranê ve hat têkbirin — xala veguherînê di dîroka Kurdî de.
Desthilatdariyên Kurdî yên îroyîn
1970 – heta îro58
Herêmeke xweser li bakurê Îraqê ku ji aliyê Hukumeta Herêma Kurdistanê (KRG) ve tê rêvebirin — îro tiştê herî nêzîkî dewleteke Kurdî ya serbixwe, bi parlamentoya xwe û hêza xwe ya leşkerî (Pêşmerge).
59
Herêmeke ku xweseriya xwe bi xwe ragihandiye li bakurê Sûriyeyê, ku di Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê de ji aliyê PYD ve hat damezrandin — ceribandineke wêrek di konfederalîzma demokratîk a Kurdî û azadiya jinan de.
Hûn desthilatdariyeke ku me ji bîr kiriye nas dikin?
Em vê lîsteyê bi domdarî nû dikin. Heke hûn împaratoriyek, xanedanek an dewleteke Kurdî nas dikin ku divê tê de be — an heke hûn dixwazin ji bo yekê gotarekê binivîsin — bi me re têkilî deynin.
Bi me re têkilî deynin →