Dîroka KurdanDîrok, çand û mîrat
Kurmancî

Ansîklopediya Kurdî

Kesayetiyên Kurd

Tomara kronolojîk a herî berfireh a kesayetiyên Kurd — ji padîşahên Gûtî yên kevnar ên 2154 berî zayînê heta helbestvan, siyasetmedar û pêşengên cîhanî yên nûjen. Zêdetirî 4,000 sal dîroka domdar a Kurdî digire.

400+ kesayetiyên tomarkirî

2154 berî zayînê Ya herî kevn a tomarkirî

12 serdemên dîrokî

4,000+ salên dîrokê

Kesayetî: 386 têne nîşandan

Helbestvan Zanyar Desthilatdar Leşkerî Jin Olî Hunermend Siyasetmedar Muzîkjen

CÎHANA KEVNAR — PÊŞIYÊN PÊŞ-KURDÎ

⚱️ Împaratoriya Gûtiyan

nêzîkî 2180 – 2090 berî zayînê

17 kesayetî

Gûtî ji çiyayên Zagrosa navendî derketin û Împaratoriya Akkadê hilweşandin. Lîsteya Padîşahên Sûmerê 21 padîşahên Gûtî tomar dike ku nêzîkî 125 salan li başûrê Mezopotamyayê hukum kirin.

  • Wêneyeke temsîlî ya Imta (nêzîkî 2180–2177 berî zayînê)

    001 Imta nêzîkî 2180–2177 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Inkishu (nêzîkî 2177–2171 berî zayînê)

    002 Inkishu nêzîkî 2177–2171 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Nikillagah (nêzîkî 2171–2165 berî zayînê)

    003 Nikillagah nêzîkî 2171–2165 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Shulme (nêzîkî 2165–2159 berî zayînê)

    004 Shulme nêzîkî 2165–2159 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Elulmesh (nêzîkî 2159–2153 berî zayînê)

    005 Elulmesh nêzîkî 2159–2153 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Inimabakesh (nêzîkî 2153–2148 berî zayînê)

    006 Inimabakesh nêzîkî 2153–2148 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Igeshaush (nêzîkî 2148–2142 berî zayînê)

    007 Igeshaush nêzîkî 2148–2142 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Iarlagab (Yarlagab) (nêzîkî 2142–2127 berî zayînê)

    008 Iarlagab (Yarlagab) nêzîkî 2142–2127 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Ibate (nêzîkî 2127–2124 berî zayînê)

    009 Ibate nêzîkî 2127–2124 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Iarlagash (nêzîkî 2124–2121 berî zayînê)

    010 Iarlagash nêzîkî 2124–2121 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Kurum (nêzîkî 2121–2120 berî zayînê)

    011 Kurum nêzîkî 2121–2120 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Irarum (nêzîkî 2115–2113 berî zayînê)

    012 Irarum nêzîkî 2115–2113 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Ibranum (nêzîkî 2113–2112 berî zayînê)

    013 Ibranum nêzîkî 2113–2112 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Hablum (nêzîkî 2112–2110 berî zayînê)

    014 Hablum nêzîkî 2112–2110 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Puzur-Suen (Puzur-Sin) (nêzîkî 2110–2103 berî zayînê)

    015 Puzur-Suen (Puzur-Sin) nêzîkî 2110–2103 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Yarlaganda (nêzîkî 2103–2096 berî zayînê)

    016 Yarlaganda nêzîkî 2103–2096 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Tirigan (nêzîkî 2090 berî zayînê)

    017 Tirigan nêzîkî 2090 berî zayînê

    Desthilatdar Leşkerî

🗿 Padîşahiya Lûlûbiyan

nêzîkî 2400 – 650 berî zayînê

12 kesayetî

Hevdemên Gûtiyan ên li çiyayan dijiyan. Neqşa bilind a kevirî ya Padîşah Anubanini li Sar-e Pol-e Zahab yek ji berhemên hunerî yên abîdeyî yên herî kevn ên herêmê ye. Lûlûbî pir caran bi Împaratoriya Akkadê re dipevçûn.

  • Wêneyeke temsîlî ya Immashkush (nêzîkî 2400 berî zayînê)

    018 Immashkush nêzîkî 2400 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Anubanini (nêzîkî 2350 berî zayînê)

    019 Anubanini nêzîkî 2350 berî zayînê

    Desthilatdar Leşkerî

  • Wêneyeke temsîlî ya Satuni (nêzîkî 2270 berî zayînê)

    020 Satuni nêzîkî 2270 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Irib (nêzîkî 2037 berî zayînê)

    021 Irib nêzîkî 2037 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Darianam (nêzîkî 2000 berî zayînê)

    022 Darianam nêzîkî 2000 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Ikki (dates unknown)

    023 Ikki dîrok ne diyar in

    Desthilatdar

  • Neqşa kevirî ya desthilatdarê Lûlûbî Tardunni

    024 Tar...duni dîrok ne diyar in

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Nur-Adad (nêzîkî 881–880 berî zayînê)

    025 Nur-Adad nêzîkî 881–880 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Zabini (nêzîkî 881 berî zayînê)

    026 Zabini nêzîkî 881 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Hubaia (nêzîkî 830 berî zayînê)

    027 Hubaia nêzîkî 830 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Dada (nêzîkî 715 berî zayînê)

    028 Dada nêzîkî 715 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Larkutla (nêzîkî 675 berî zayînê)

    029 Larkutla nêzîkî 675 berî zayînê

    Desthilatdar

👑 Împaratoriya Mîtaniyan

nêzîkî 1500 – 1300 berî zayînê

11 kesayetî

Hêzeke super a Hûrî-Aryayî ya bihêz ku bi Misr û Hîtîtan re hevrik bû. Şazadeyên jin ên Mîtanî bi firewnên Misrê Thutmoseê IV û Amenhotepê III re zewicîn. Împaratorî di bin Shaushtatar de gihişt lutkeya xwe; wî paytexta Asûrî ya Assur talan kir.

  • Wêneyeke temsîlî ya Shaitarna (nêzîkî 1425 berî zayînê)

    030 Shaitarna nêzîkî 1425 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Artatama I (nêzîkî 1400 berî zayînê)

    031 Artatama I nêzîkî 1400 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Shuttarna II (nêzîkî 1380 berî zayînê)

    032 Shuttarna II nêzîkî 1380 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Artashumara (nêzîkî 1360 berî zayînê)

    033 Artashumara nêzîkî 1360 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Tushratta (nêzîkî 1358 berî zayînê)

    034 Tushratta nêzîkî 1358 berî zayînê

    Desthilatdar Leşkerî

  • Wêneyeke temsîlî ya Artatama II (nêzîkî 1335 berî zayînê)

    035 Artatama II nêzîkî 1335 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Shuttarna III (nêzîkî 1330 berî zayînê)

    036 Shuttarna III nêzîkî 1330 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Shattiwaza (nêzîkî 1330 berî zayînê)

    037 Shattiwaza nêzîkî 1330 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Shattuara I (nêzîkî 1305 berî zayînê)

    038 Shattuara I nêzîkî 1305 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Wasashatta (nêzîkî 1285 berî zayînê)

    039 Wasashatta nêzîkî 1285 berî zayînê

    Desthilatdar

  • Wêneyeke temsîlî ya Shattuara II (nêzîkî 1250 berî zayînê)

    040 Shattuara II nêzîkî 1250 berî zayînê

    Desthilatdar

🦁 Împaratoriya Medan

678 – 550 berî zayînê

5 kesayetî

Med di nasnameya neteweyî ya Kurdî de cihekî navendî digirin. Di 612 berî zayînê de, Kyaksares bi Babîlê re hevalbend bû da ku Nînewa û Împaratoriya Asûrî hilweşîne — di neteweperestiya nûjen a Kurdî de wek destpêka sala Kurdî ya yekem tê bîranîn.

🏺 Padîşahiyên dawiya serdema kevnar

Sedsala 3-em berî zayînê – sedsala 4-em piştî zayînê

3 kesayetî

Gordyene, Moxoene, Zabdicene û Rehimene wek herêmên navberî yên girîng di navbera Roma û Farisistana Sasanî de xizmet kirin. Van padîşahiyên çiyayî bûn navendên destpêkê yên Xirîstiyaniya Suryanî-Nestorî û jiyana rahîban.

SERDEMA ÎSLAMÎ

🌙 Serdema destpêkê ya Îslamî

Sedsala 6-an – 10-an

15 kesayetî

XANEDANÊN KURDÎ YÊN SERDEMA NAVÎN

🏯 Xanedanên Merwanî û Hesenweyhî

983 – 1085

8 kesayetî

Merwaniyan Diyar Bekir, Amid, Bidlîs û Mûsil kontrol dikirin. Di serdema zêrîn a wan di bin Nesr ed-Dewle Ehmed (1011–1061) de, xanedanê bi jêhatî zextên Bîzansî, Fatimî û Bûweyhî bi hev re hevseng kirin.

🗡️ Xanedana Şeddadî ya Transqefqasyayê

951 – 1199

17 kesayetî

Şeddadiyan li erdên berfireh ên Ermenistan û Arranê hukum kirin û li dijî êrişên Bîzansê yên 1047–1057 parastin kirin. Desthilatdar xwedî hem navên Sasanî (Manuchihr, Anushirvan) hem jî navên Ermenî (Ashot) bûn; ev senteza çandî ya xanedanê nîşan dide.

⚔️ Siltaniya Eyûbî — Împaratoriya Kurdî

1171 – 1341

25 kesayetî

Lutkeya serdestiya jeopolîtîk a Kurdî di cîhana Serdema Navîn de. Selahedîn xanedan damezrand û cîhana Misilmanan yek kir. Împaratoriya Eyûbî Misr, Sûriye, Şam, Hîcaz, Yemen û bakurê Îraqê digirt.

🏔️ Xanedana Hezaraspî (Atabegên Lûristanê)

1115 – 1424

8 kesayetî

Hezaraspî, ku zêdetirî sê sedsalan li başûrê Zagrosê hukum kirin, bi temamî xwe dispêrandin siwariyên resen ên Kurdî — berevajî hevdemên xwe ku leşkerên kole yên Tirkî bi kar dianîn. Ew wek vasal ji dagirkirinên Mongolan rizgar bûn.

ZANYAR, HELBESTVAN Û MEZINÊN ÇANDÊ

📚 Zanyar, helbestvan û kesayetiyên olî yên Serdema Navîn

Sedsala 11-an – 14-an

25 kesayetî

DESTPÊKA SERDEMA NÛJEN — MÎREKTÎ Û EDEBIYATA KLASÎK

🏰 Mîr û helbestvanên sedsala 16-an – 18-an

Salên 1500-an – 1700-an

42 kesayetî

SEDSALA 19-AN — DAWIYA MÎREKTIYAN

🏛️ Sedsala 19-an — Mîrên dawî û neteweperestên destpêkê

1800 – 1900

74 kesayetî

SEDSALA 20-AN — NETEWEPERESTÎ Û NÛJENÎ

🌍 Destpêka sedsala 20-an — Şoreş û komar

1900 – 1949

55 kesayetî

✊ Ji nîvê heta dawiya sedsala 20-an — Berxwedan û çand

Salên 1950-an – 1980-an

48 kesayetî

KESAYETIYÊN KURD ÊN ÎROYÎN

⭐ Kesayetiyên îroyîn — Qada cîhanî

Salên 1970-an – heta îro

21 kesayetî