مێژووی کوردمێژوو، کولتوور و میرات

ئینسایکلۆپیدیای کوردی

کەسایەتییە دیارە کوردییەکان

گشتگیرترین تۆماری ڕیزبەندیی کاتیی کەسایەتییە دیارە کوردییەکان — لە پاشا گوتییە کۆنەکانی 2154ی پێش زایینەوە تا شاعیران، سیاسەتمەداران و پێشەنگە جیهانییەکانی سەردەمی نوێ. زیاتر لە 4,000 ساڵ مێژووی بەردەوامی کورد دەگرێتەوە.

400+ کەسایەتییە تۆمارکراوەکان

2154ی پێش زایین کۆنترین تۆمار

12 سەردەمە مێژووییەکان

4,000+ ساڵی مێژوو

پیشاندانی 386 کەسایەتی

شاعیر زانا فەرمانڕەوا سەربازی ژنان ئایینی هونەرمەند سیاسەتمەدار مۆسیقاژەن

جیهانی کۆن — باوباپیرانی قۆناغی پێشکوردی

⚱️ ئیمپراتۆریەتی گوتییەکان

نزیکەی 2180 – 2090ی پێش زایین

17 کەسایەتی

گوتییەکان لە چیاکانی زاگرۆسی ناوەندییەوە سەریان هەڵدا و بوونە هۆی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی. لیستی پاشاکانی سومەر 21 پاشای گوتی تۆمار دەکات کە نزیکەی 125 ساڵ فەرمانڕەوایی باشووری میزۆپۆتامیا کردوویانە.

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیمتا (نزیکەی 2180–2177ی پێش زایین)

    001 ئیمتا نزیکەی 2180–2177ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئینکیشو (نزیکەی 2177–2171ی پێش زایین)

    002 ئینکیشو نزیکەی 2177–2171ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی نیکیلاگاح (نزیکەی 2171–2165ی پێش زایین)

    003 نیکیلاگاح نزیکەی 2171–2165ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی شولمە (نزیکەی 2165–2159ی پێش زایین)

    004 شولمە نزیکەی 2165–2159ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئەلولمێش (نزیکەی 2159–2153ی پێش زایین)

    005 ئەلولمێش نزیکەی 2159–2153ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئینیماباکێش (نزیکەی 2153–2148ی پێش زایین)

    006 ئینیماباکێش نزیکەی 2153–2148ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیگێشاوش (نزیکەی 2148–2142ی پێش زایین)

    007 ئیگێشاوش نزیکەی 2148–2142ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیارلاگاب (یارلاگاب) (نزیکەی 2142–2127ی پێش زایین)

    008 ئیارلاگاب (یارلاگاب) نزیکەی 2142–2127ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیباتە (نزیکەی 2127–2124ی پێش زایین)

    009 ئیباتە نزیکەی 2127–2124ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیارلاگاش (نزیکەی 2124–2121ی پێش زایین)

    010 ئیارلاگاش نزیکەی 2124–2121ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی کوروم (نزیکەی 2121–2120ی پێش زایین)

    011 کوروم نزیکەی 2121–2120ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیراروم (نزیکەی 2115–2113ی پێش زایین)

    012 ئیراروم نزیکەی 2115–2113ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیبرانوم (نزیکەی 2113–2112ی پێش زایین)

    013 ئیبرانوم نزیکەی 2113–2112ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی حابلوم (نزیکەی 2112–2110ی پێش زایین)

    014 حابلوم نزیکەی 2112–2110ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی پوزور سوێن (پوزور سین) (نزیکەی 2110–2103ی پێش زایین)

    015 پوزور سوێن (پوزور سین) نزیکەی 2110–2103ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی یارلاگاندا (نزیکەی 2103–2096ی پێش زایین)

    016 یارلاگاندا نزیکەی 2103–2096ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی تیریگان (نزیکەی 2090ی پێش زایین)

    017 تیریگان نزیکەی 2090ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا سەربازی

🗿 پاشایەتیی لولوبی

نزیکەی 2400 – 650ی پێش زایین

12 کەسایەتی

هاوسەردەمە چیانشینەکانی گوتییەکان. نەخشەبەرزی بەردینی پاشا ئانوبانینی لە سەرپۆڵی زەهاو یەکێکە لە کۆنترین بەرهەمە هونەرییە یادمانییەکانی ناوچەکە. لولوبییەکان زۆرجار لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی پێکدادان.

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیمماشکوش (نزیکەی 2400ی پێش زایین)

    018 ئیمماشکوش نزیکەی 2400ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئانوبانینی (نزیکەی 2350ی پێش زایین)

    019 ئانوبانینی نزیکەی 2350ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا سەربازی

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ساتونی (نزیکەی 2270ی پێش زایین)

    020 ساتونی نزیکەی 2270ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیریب (نزیکەی 2037ی پێش زایین)

    021 ئیریب نزیکەی 2037ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی داریانام (نزیکەی 2000ی پێش زایین)

    022 داریانام نزیکەی 2000ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیکی (بەروارەکان نەزانراون)

    023 ئیکی بەروارەکان نەزانراون

    فەرمانڕەوا

  • هەڵکەندنی بەردینی تاردونی، فەرمانڕەوای لولوبی

    024 تار...دونی بەروارەکان نەزانراون

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی نور ئەدەد (نزیکەی 881–880ی پێش زایین)

    025 نور ئەدەد نزیکەی 881–880ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی زابینی (نزیکەی 881ی پێش زایین)

    026 زابینی نزیکەی 881ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی هوبایا (نزیکەی 830ی پێش زایین)

    027 هوبایا نزیکەی 830ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی دادا (نزیکەی 715ی پێش زایین)

    028 دادا نزیکەی 715ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

  • وێنەیەک بۆ نوێنەرایەتیکردنی لارکوتلا (نزیکەی 675ی پێش زایین)

    029 لارکوتلا نزیکەی 675ی پێش زایین

    فەرمانڕەوا

👑 ئیمپراتۆریەتی میتانی

نزیکەی 1500 – 1300ی پێش زایین

11 کەسایەتی

زلهێزێکی بەهێزی حووری–ئاریایی کە ڕکابەری میسر و حیتییەکان بوو. شازادە ژنەکانی میتانی لەگەڵ فیرعەونە میسرییەکان، توتمۆسی چوارەم و ئەمنحۆتەپی سێیەم، هاوسەرگیرییان کرد. ئیمپراتۆریەتەکە لە سەردەمی شاوش‌تەتەردا گەیشتە لوتکە، کە ئاشوری پایتەختی ئاشوورییەکانی تاڵان کرد.

🦁 ئیمپراتۆریەتی ماد

678 – 550ی پێش زایین

5 کەسایەتی

مادەکان لە ناسنامەی نەتەوەییی کورددا شوێنێکی ناوەندییان هەیە. لە 612ی پێش زایین، کیاکسارێس هاوپەیمانی لەگەڵ بابل بەست بۆ وێرانکردنی نەینەوا و ئیمپراتۆریەتی ئاشووری — کە لە ناسیۆنالیزمی نوێی کوردیدا وەک دەستپێکی یەکەم ساڵی کوردی یادی دەکرێتەوە.

🏺 پاشایەتییەکانی کۆتاییی سەردەمی کۆن

سەدەی 3ی پێش زایین – سەدەی 4ی زایینی

3 کەسایەتی

گۆردیێنە، مۆکسۆێنە، زەبدیسێنە و ڕێهیمێنە وەک ناوچەی گرنگی نێوانبەند لەنێوان ڕۆم و ئێرانی ساسانی کار دەکردن. ئەم پاشایەتییە چیاییانە بوونە ناوەندە سەرەتایییەکانی مەسیحیەتی سریانی–نەستۆری و ڕاهیبایەتی.

سەردەمی ئیسلامی

🌙 سەرەتای سەردەمی ئیسلامی

سەدەکانی 6 – 10

15 کەسایەتی

بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست

🏯 بنەماڵە فەرمانڕەواکانی مەڕوانی و حەسەنوی

983 – 1085

8 کەسایەتی

مەڕوانییەکان دیاربەکر، ئامەد، بەدلیس و مووسڵیان کۆنترۆڵ دەکرد. لە سەردەمی زێڕینیان لە ژێر فەرمانڕەوایی نەسر ئەلدەولە ئەحمەد (1011–1061)، بنەماڵەکە بە لێهاتوویی هاوسەنگیی لەنێوان فشارەکانی بیزەنتییەکان، فاتمییەکان و بویەکاندا ڕاگرت.

🗡️ بنەماڵەی شەدادی لە ئەودیوی قەفقاز

951 – 1199

17 کەسایەتی

شەدادییەکان فەرمانڕەوایی بەشە فراوانەکانی ئەرمەنستان و ئەڕانیان دەکرد و لە 1047–1057دا لە بەرامبەر هێرشەکانی بیزەنتی بەرگرییان دەکرد. فەرمانڕەواکان هەم ناوی ساسانییان هەبوو (مەنووچهر، ئەنووشیروان) و هەم ناوی ئەرمەنی (ئاشۆت)، کە تێکەڵبوونی کولتووریی ئەو بنەماڵەیە نیشان دەدات.

⚔️ سوڵتانەتی ئەیوبی — ئیمپراتۆریەتی کوردی

1171 – 1341

25 کەسایەتی

لوتکەی باڵادەستیی جیوپۆلیتیکیی کورد لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا. سەلاحەدین بنەماڵە فەرمانڕەواکەی دامەزراند و جیهانی موسڵمانانی یەک خست. ئیمپراتۆریەتی ئەیوبی میسر، سووریا، شام، حیجاز، یەمەن و باکووری عێراقی دەگرتەوە.

🏔️ بنەماڵەی هەزارئەسپی (ئەتابەگەکانی لوڕستان)

1115 – 1424

8 کەسایەتی

هەزارئەسپییەکان، کە بۆ زیاتر لە سێ سەدە فەرمانڕەوایی باشووری زاگرۆسیان دەکرد، بە تەواوی پشتیان بە سوارە کوردە خۆماڵییەکان دەبەست — بە پێچەوانەی هاوسەردەمەکانیان کە سەربازە کۆیلە تورکییەکانیان بەکار دەهێنا. وەک فەرمانڕەوای ژێردەست لە هێرشەکانی مەغۆل دەربازیان بوو.

زانایان، شاعیران و مەزنەکانی کولتوور

📚 زانایان، شاعیران و کەسایەتییە ئایینییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست

سەدەکانی 11 – 14

25 کەسایەتی

سەرەتای سەردەمی نوێ — میرنشینەکان و ئەدەبی کالسیک

🏰 میر و شاعیرەکانی سەدەکانی 16 – 18

ساڵەکانی 1500 – ساڵەکانی 1700

42 کەسایەتی

سەدەی 19 — کۆتاییی سەردەمی میرنشینەکان

🏛️ سەدەی 19 — دوا میرەکان و یەکەم ناسیۆنالیستەکان

1800 – 1900

74 کەسایەتی

سەدەی 20 — ناسیۆنالیزم و مۆدێرنیتە

🌍 سەرەتای سەدەی 20 — شۆڕش و کۆمار

1900 – 1949

55 کەسایەتی

✊ ناوەڕاست تا کۆتاییی سەدەی 20 — بەرەنگاربوونەوە و کولتوور

دەیەی 1950 – دەیەی 1980

48 کەسایەتی

کەسایەتییە دیارە هاوچەرخە کوردییەکان

⭐ کەسایەتییە دیارە هاوچەرخەکان — گۆڕەپانی جیهانی

دەیەی 1970 – ئێستا

21 کەسایەتی