شاتیوازای کوڕی تووشڕاتا لە سەدەی چواردەهەمی پێش زایین بە پشتیوانیی هیتی پاشایەتیی گەڕاندەوە. ڕیوایەتی پەیمان ڕاکردن و هاوسەرگیری و سنووری شانشینێکی بچووککراوە تۆمار دەکات.
گەڕانەوە بە مەرج
شاتیوازا کوڕی تووشڕاتا بوو و دوای قەیرانی بنەماڵە پشتیوانیی شوپیلولیومای یەکەمی وەرگرت. چوارچێوەکەی کۆتاییی سەدەی چواردەهەمی پێش زایینە؛ ڕۆژی وردی دانیشتن لە تەخت و مێژووی تەواوی حوکمەکە نییە. پەیمان پاشایەتیی بە بەسترانەوە بە هاتی گەڕاندەوە. [1] شانشینێکی بچووککراوە دوای لەدەستدانی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری دەرکەوت، نە بەردەوامیی سەربەخۆییی تەواو. [5]
دوو ڕیوایەتی پارچەپارچە
Hethitologie Portal پەیمانی شوپیلولیومای لەگەڵ شاتیوازا CTH 51 لە ڕیوایەتی بەرامبەری شاتیوازا CTH 52 جیا دەکاتەوە. هەردووکیان شاهیدی دەقی ئەکەدی و هیتییان هەیە؛ کۆنکۆردانس پارچە و پێکەوەلکاندن تۆمار دەکات. [2] وەرگێڕانی Luckenbillی ١٩٢١ ناوی Mattiuaza بەکاردەهێنێت. نووسەر خوێندنەوەکان بە کاتی دەزانێت و شوێنی گەڕێنراوە یان نادیار نیشان دەدات. [1] دەقی کۆن و پێکهێنانەوەی نوێ جیاوازن.
ڕاکردن و پاراستن
شاتیوازا شوتارنای کوڕی ئەرتەتاما بە بەفیڕۆدانی سامانی شاهانە و نزیکبوونەوە لە ئاشوور تۆمەتبار دەکات. ئەمانە بانگەشەی داواکاری تەختن. ڕاکردن و گەیشتن بە شوپیلولیوما بە سێ گالیسکەی جەنگ و ژمارەیەکی کەمی هاوڕێ باس دەکات. شا دەیپەسەندێت و بەڵێنی گەڕاندنەوە دەدات. [1] ڕزگارکردن و پەیوەستەیی پێکەوە ڕەواییی میر ڕوون دەکەنەوە، نە وردەکاریی منداڵی و بیری کەسیی ئەو.
هاوسەرگیری و سنوور
میرەکچێکی هیتی دەبوو شاژن بێت؛ منداڵەکانی لە شاتیوازا مافی جێنشینییان دەبوو. ژنی تر نەدەبوو لای بدات. ڕیوایەتی جەنگ شاتیوازا و پیاسسیلیی کەرکەمیش لە دژی ئیریتە پێکەوە دەبەستێت. خاکی فورات بۆ پیاسسیلی مایەوە. [1] [3] خێزان و هێز و سنوور پێکەوە کاریان دەکرد: نازناوی شا هەموو دەوڵەتە ژێردەستە کۆنەکان ناگەڕێنێتەوە. شاهیدی خودایی و سزا پابەندی بەهێز دەکردن، نە حوکمی بێلایەنی مێژوویی.
میتانی بەردەوام بوو
شاتیوازا کۆتا شای ناسراوی ئەم نەریتە سیاسییە نەبوو. نووسینی دواتری ئەدەدنیراریی یەکەم شاتوارای هانیگالبات و ملکەچیی، پاشان کوڕەکەی ئواشاتا/واشاشاتا و شەڕێکی تر تۆمار دەکات. ئەمانە بانگەشەی شاهانەی ئاشوورین. [4] ڤۆن داسۆو بەردەوامیی هانیگالبات تا سەدەی سێزدەهەمی پێش زایین باس دەکات. [5] پەیمانەکە بەشی گۆڕانی سەروەرییە، نە گۆڕانی دەستبەجێ بۆ یەک پارێزگای هیتی.
زمان و میراتی ناوچەیی
ڤۆن داسۆو میتانی لە باکووری میزۆپۆتامیا و سووریا و ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا بە کۆمەڵگای خۆجێیی زۆربەی حوڕی‌زمان دادەنێت. [5] ویندفوور حوڕی-ئۆرارتیی ناھندۆئەورووپی لە زمانە ئێرانییەکان جیا دەکاتەوە و پەیوەندیی ئاڵۆزی زمان و نەتەوە و کەلتوور ڕوون دەکاتەوە. [6] خوێنەری کورد دەتوانێت ئەم مێژووە بخوێنێت بەبێ ئەوەی هاوشێوەییی واشوکاننی و وشەیەکی کوردیی ئەمڕۆ بکات بەڵگەی ڕەچەڵەکی نەتەوەییی ڕاستەوخۆ.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- D. D. Luckenbill, “Hittite Treaties and Letters”, American Journal of Semitic Languages and Literatures 37/3 (1921), pp. 161–176: early translation of KBo I 1–3, with provisional readings and older name forms.
- Hethitologie Portal Mainz, Catalogue of Hittite Texts, CTH 51–52, and linked tablet concordances: paired compositions, languages and fragments.
- Suppiluliuma–Shattiwaza treaty excerpts, after Gary Beckman, Hittite Diplomatic Texts, texts 6A–6B: Piyassili, Irrite and territorial clauses.
- Adad-narari I 03, RIMA 1 A.0.76.3, lines 4–34; A. Kirk Grayson (1987), digital edition adapted by Jamie Novotny and Nathan Morello, ORACC/RIAo: Shattuara and Wasashatta.
- Eva von Dassow, “Mittani and Its Empire”, The Oxford History of the Ancient Near East III (2022), pp. 455–528, DOI 10.1093/oso/9780190687601.003.0029; published abstract used for geographical and chronological context.
- Gernot L. Windfuhr, “Iran vii. Non-Iranian Languages (1): Overview”, Encyclopaedia Iranica XIII/4 (2006; updated 2018), pp. 377–386: language classifications and ethnicity.