شێخ مەند: نەریتی ئێزدی، مار و شوێنە پیرۆزەکان

شێخ مەند، یان مەند پاشا، کەسایەتییەکی پیرۆزی ئێزدییە پەیوەست بە نەوەی شێخە شەمسانییەکان و مار. پشکنینی شوێنەوار و ڕاپۆرتی نۆژەنکردنەوە ژیاننامە ناڕوونەکەی ڕوونتر دەکەنەوە.

بنەماڵە و ڕەچەڵەکی پیرۆز

تۆماری بیرگوڵ ئاچیکیڵدز-شەنگوڵ مەند لە لقێکی شەمسانیدا بە کوڕی شێخ فەخرەدین و برای خاتونا فەقرا دەناسێنێت. [1] ئەمانە شوێنی لە یادەوەری ئایینی و بنەماڵە میراتییەکانی شێخدا دیاری دەکەن. ناسنامەی پیرۆز، ڕەچەڵەکی ڕێزلێگیراو و بەرواری ژیاننامە زانیاری جیاوازن.

ڕیزبەندی کاتی ناڕوون

تۆمارەکە گێڕانەوەی میری کوردی خزمەتکاری ئەیوبییەکان لە ئەنتاکیا و حەلەب بۆ شەرەف خان بەدلیسی دەگەڕێنێتەوە. نەریتێکی سووریای سەدەی سێزدەهەم باس دەکات، بەڵام سەدەی چواردەهەم بۆ کەسایەتی و مەزاری بۆزان پێشنیار دەکات. [1] ئەمە کاتی دڵنیا نییە. فەرماندەیی ڕەگەمەنتی هەکارییەی سەلاحەدین و دانانی بە «میری کوردان» سەرچاوەی ناودار و بەرواردار دەوێت.

واتاکانی ماری ڕەش

پیتەر نیکۆلاوس پەیوەندی مەند بە ماری ڕەش تۆمار دەکات، لەوانە چیرۆکی گۆڕانی شێوە کە هاوەرییەکان لە گۆڕینی ئایین دەگەڕێنێتەوە. دەسەڵاتی هەڵدراو بۆ بنەماڵەکانی شێخ بەسەر مار و پێوەدانیدا دەکۆڵێتەوە. [2] ئەمانە چیرۆک و باوەڕی ئایینین، نە بەرگری جەستەیی یان کاریگەری پزیشکی سەلمێنراو. مار واتای دژبەیەکیش هەیە.

چەند زیارەتگای جیاواز

لە بۆزان مەزارێکی بچووکی لاکێشەیی لە تەنیشت مەزاری شێخ عەدی باس دەکرێت، بە سەقفی ناوەوەی کەوانەیی و بانی دەرەوەی تەخت. [1] لالش و شنگال شوێنی جیاوازن. نیکۆلاوس لە ٢٠٠٣ گەڕا بەڵام ئەشکەوتی پڕمار لە تەنیشت زیارەتگای مەندی لالش پشتڕاست نەکردەوە. [2] ناوی بینا گۆڕ، بەرواری بنیاتنان یان یەکسانی هەموو ڕاپۆرتەکان ناسەلمێنێت. بیناکەی بۆزان نزیکەی ٣٫٣ بە ٢٫٧ مەترە. [1]

وێرانکردنی جەدالی

ڕاپۆرتی ٢٠١٩ی RASHID International و یەزدا و EAMENA شوێنی جەدالی لە شنگال دەکۆڵێتەوە. یەزدا وەسفی کۆمەڵگەی داوە و EAMENA وێنە ئاسمانییەکانی بەراورد کردووە. ڕۆژی ڕاگەیەنراوی وێرانکردن ٢٤ی ئابی ٢٠١٤ە. وێنەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣، ئابی ٢٠١٤ و تشرینی دووەمی ٢٠١٥ ونبوونی زیارەتگای بانتووک و گۆڕانی بینای دراوسێ نیشان دەدەن. [3] ڕۆژی ڕاگەیەنراو و بەرواری چاودێری جیاوازن.

کردنەوەی نوێ لە ٢٠٢١

Nadia’s Initiative لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢١ ڕایگەیاند پەرستگای نۆژەنکراوەی مەند لە گەدالا پێش سەری ساڵی ئێزدی کرایەوە. پیاوانی ئایینی و دانیشتووان لە ڕێوڕەسمەکە بەشدار بوون. شوێنی پەرستن و ئامرازە تەندروستییەکان بە هاوبەشی Nabu NGO و پارەی ALIPH دروست کران. [4] ئەمە گەڕانەوەی بەکارهێنانی کۆمەڵایەتی تۆمار دەکات، نە هەموو نەریتە کۆنەکان یان دۆخی ئەمڕۆی بیناکە.

زیارەتگای جیاوازی بەحزانی

توێژینەوەی ٢٠١٩ زیارەتگای مەند لە بەحزانی جیا لە جەدالی تۆمار دەکات. ڕۆژی ڕاگەیەندراوی وێرانکردن ١٥ی ئابی ٢٠١٤ە؛ بینا بچووکەکەی بام‌تیژی ٢٠١٣ لە وێنەی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦دا نەماوە. وێنەکان زیارەتگای نۆژەنکراوە لە نیسانی ٢٠١٨ نیشان دەدەن. [3] ئەمە نۆژەنکردنەوەیەکی پێشترە لە شوێنێکی جیاواز لە کردنەوەی گەدالای ٢٠٢١.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Birgül Açıkyıldız-Şengül and the Mesopotamia survey team, The Yazidi mausoleums in Bozan, especially the Sheikh Mand Pacha entry; family traditions, architectural description and uncertain dating.
2. Peter Nicolaus, The Serpent Symbolism in the Yezidi Religious Tradition and the Snake in Yerevan, Iran and the Caucasus 15 (2011), pp. 49–72, especially pp. 54–58; public full text uploaded by the author. DOI: 10.1163/157338411X12870596615359.
3. RASHID International, Yazda and EAMENA, Destroying the Soul of the Yazidis (2019), pp. 62–65 and 90–91: separate Sheikh Mand sites at Jedaly and Bahzani.
4. Nadia’s Initiative, Nadia’s Initiative Rehabilitates and Reopens Sheikh Mand Temple, 13 April 2021: Gedala reopening, Nabu NGO and ALIPH funding.