شیخ مند، یا مند پاشا، شخصیتی مقدس در سنت ایزدی، مرتبط با تبار شیوخ شمسانی و مارهاست. بررسی بناها و گزارش بازسازی شواهدی بر زندگی‌نامهٔ نامطمئن قرون‌وسطایی او می‌افزایند.
خانواده و تبار مقدس
فهرست بیرگول آچیکیلدز شنگول مند را در شاخه‌ای شمسانی، پسر شیخ فخرالدین و برادر خاتونا فقرا می‌شناسد. [1] این پیوندها جایگاه او را در حافظهٔ دینی و خانواده‌های موروثی شیخ نشان می‌دهند. هویت مقدس، نسب محترم و تاریخ زندگی‌نامهٔ امروزی داده‌های متفاوت‌اند.
گاه‌شماری نامطمئن
این بررسی روایت امیر کرد در خدمت ایوبیان پیرامون انطاکیه و حلب را به شرف‌خان بدلیسی نسبت می‌دهد. سنتی سوری از سدهٔ سیزدهم نقل می‌کند، اما برای شخصیت و آرامگاه بوزان سدهٔ چهاردهم را پیشنهاد می‌دهد. [1] این گاه‌شماری قطعی نیست. فرماندهی هنگ هکاریهٔ صلاح‌الدین و انتصاب مستند به «امیر کردها» منبعی مشخص و تاریخ‌دار می‌خواهند.
معانی مار سیاه
پیتر نیکولاوس پیوند مند با مار سیاه، از جمله دگرگونی‌ای که هاوری‌ها را از تغییر دین بازمی‌گرداند، ثبت می‌کند. او قدرت منسوب به خانواده‌های شیخ بر مارها و مارگزیدگی را بررسی می‌کند. [2] اینها روایت و باور دینی‌اند، نه ایمنی یا اثر پزشکی اثبات‌شده. پژوهش معانی متعارض مار را نیز نشان می‌دهد.
زیارتگاه‌های جداگانه
در بوزان آرامگاهی کوچک و مستطیل کنار آرامگاه شیخ عدی توصیف شده، با طاق آهنگ داخلی و بام بیرونی تخت. [1] لالش و سنجار مکان‌هایی جدا هستند. نیکولاوس با وجود جست‌وجو در ۲۰۰۳ نتوانست غار پر از مار کنار زیارتگاه مند در لالش را تأیید کند. [2] نام بنا به‌تنهایی دفن، تاریخ بنیان یا یکسان‌بودن همهٔ گزارش‌ها را ثابت نمی‌کند. بنای بوزان حدود ۳٫۳ در ۲٫۷ متر است. [1]
ویرانی مستند در جدالی
گزارش ۲۰۱۹ RASHID International، یزدا و EAMENA محوطهٔ جدالی سنجار را بررسی می‌کند. یزدا توصیف جامعه را داده و EAMENA تصاویر ماهواره‌ای را مقایسه کرده است. تاریخ گزارش‌شدهٔ ویرانی ۲۴ اوت ۲۰۱۴ است. تصاویر اکتبر ۲۰۱۳، اوت ۲۰۱۴ و نوامبر ۲۰۱۵ ناپدیدشدن زیارتگاه با بام نوک‌تیز و تغییرات ساختمان مجاور را نشان می‌دهند. [3] روز گزارش‌شده و تاریخ مشاهده باید جدا شوند.
بازگشایی در ۲۰۲۱
ابتکار نادیا در ۱۳ آوریل ۲۰۲۱ از بازگشایی معبد بازسازی‌شدهٔ مند در گدالا پیش از سال نوی ایزدی خبر داد. روحانیان و ساکنان در تقدیس شرکت کردند. فضای عبادت و امکانات بهداشتی با Nabu NGO و تأمین مالی ALIPH ساخته شدند. [4] این بازگشت استفادهٔ اجتماعی را مستند می‌کند، نه تمام روایات قرون وسطی یا وضعیت امروز بنا را.
زیارتگاه جداگانه بحزانی
پژوهش ۲۰۱۹ زیارتگاه مند در بحزانی را جدا از جدالی ثبت می‌کند. تاریخ گزارش‌شده تخریب ۱۵ اوت ۲۰۱۴ است؛ بنای کوچک با بام نوک‌تیزِ تصویر ۲۰۱۳ در اکتبر ۲۰۱۶ دیده نمی‌شود. عکس‌ها زیارتگاه بازسازی‌شده را در آوریل ۲۰۱۸ نشان می‌دهند. [3] این بازسازی زودتر و در محلی متفاوت از بازگشایی گدالا در ۲۰۲۱ است.
منابع و مطالعه بیشتر
- Birgül Açıkyıldız-Şengül and the Mesopotamia survey team, The Yazidi mausoleums in Bozan, especially the Sheikh Mand Pacha entry; family traditions, architectural description and uncertain dating.
- Peter Nicolaus, The Serpent Symbolism in the Yezidi Religious Tradition and the Snake in Yerevan, Iran and the Caucasus 15 (2011), pp. 49–72, especially pp. 54–58; public full text uploaded by the author. DOI: 10.1163/157338411X12870596615359.
- RASHID International, Yazda and EAMENA, Destroying the Soul of the Yazidis (2019), pp. 62–65 and 90–91: separate Sheikh Mand sites at Jedaly and Bahzani.
- Nadia’s Initiative, Nadia’s Initiative Rehabilitates and Reopens Sheikh Mand Temple, 13 April 2021: Gedala reopening, Nabu NGO and ALIPH funding.