زمان و زاراوە کوردییەکان و ڕەگ و ڕیشە زمانەوانییە کۆنەکان
گەشتێکی بە پێی ڕیزبەندیی کات، لە جیهانی زمانی زاگرۆسی کۆن و کۆمەڵگا زمانییەکانی ئێرانیی کۆنەوە بۆ زنجیرەی زاراوە کوردییە نوێیەکان، لەوانە کورمانجی، سۆرانی، کوردیی باشووری، لەکی، زازاکی، گۆرانی، هەورامی و ژێرزاراوە خۆجێییەکان.
ئەم هێڵە کاتییە چۆن ڕێک خراوە
ئەم پەڕەیە بە پێی ڕیزبەندیی کات پێش دەچێت: سەرەتا چینە زمانییەکانی پێش ئێرانی و زاگرۆسی کۆن، پاشان سەردەمی ئێرانیی کۆنی ماد و هەخامەنشییەکان، دواتر زمانە ئێرانییە ناوەڕاستەکانی وەک پارتی و فارسیی ناوەڕاست، و لە کۆتاییدا لقە زمانییە نوێیە کوردییەکان و ئەوانەی پەیوەستن بە کوردی. هەر بڕگەیەک پوختەیەکی کورت و دوگمەیەکی جێگرەوەی «تەواوی وتارەکە بخوێننەوە»ی هەیە کە دواتر دەکرێت بە لینکێکەوە ببەسترێت.
چینە زمانییەکانی پێش ئێرانیی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا
ئەم زمان و گەلانە بەشێکن لە جیهانی کۆنی چیاکان و میزۆپۆتامیا، پێش ئەوەی کوردی وەک زمانێکی جیاواز و ناسراو بوونی هەبێت. بۆ پاشخانێکی مێژووییی قوڵ بەسوودن، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە ناونیشانیان بۆ دابنرێت.
لولوبی
گەلێکی کۆنی بەرزاییەکانی ناوچەی زاگرۆس. دەربارەی زمانیان زانیارییەکی کەم بەردەستە و پێویستە وەک بەشێک لە پاشخانی شاخاویی پێش ئێرانی سەیر بکرێت، نەک وەک کوردی.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەگوتی
گوتییەکان بە زاگرۆس و تۆمارەکانی میزۆپۆتامیاوە پەیوەست بوون. دەربارەی زمانیان هێشتا دڵنیایی نییە و باشترە وەک چینێکی کۆنی ناوچەکە وەسف بکرێت، نەک وەک کوردی.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەحووری
حووری زمانێکی گرنگی کۆنی ڕۆژهەڵاتی نزیک بوو کە لە سەرانسەری باکووری میزۆپۆتامیا و ناوچەکانی دەوروبەریدا قسەی پێ دەکرا. ئێرانی یان کوردی نەبوو، بەڵام کاریگەریی لەسەر ژینگەی مێژووییی فراوانتر هەبوو.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکاشی
کاشییەکان فەرمانڕەوایی بابلیان دەکرد و بە جیهانی زاگرۆسەوە پەیوەست بوون. زمانیان بە شێوەی پارچەپارچە ناسراوە و وەک کوردی پۆلێن ناکرێت، بەڵام بەشێکە لە پاشخانی کۆنی ناوچەکە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەماننایی
ماننا لە دەوروبەری باکووری ڕۆژئاوای ئێران و سنوورەکانی زاگرۆسدا هەڵکەوتبوو. دەربارەی زمانی دڵنیایی نییە و باشترە وەک چینێکی کۆنی دراوسێ سەیر بکرێت، پێش ئەوەی زاڵبوونی ئێرانییەکان ڕوون ببێتەوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزمانە ئێرانییە کۆنەکان و پرسی زمانی مادی
لە سەردەمی ئێرانیی کۆندا، مێژووی زمانەوانی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆتری بە ڕەگ و ڕیشەی کوردییەوە دەدۆزێتەوە. زمانی مادی بە تایبەتی گرنگە، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە باس لە ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ بکرێت، چونکە ئەم زمانە لە دەقی تەواودا پارێزراو نەماوەتەوە.
ئێرانیی سەرەتایی
زمانی باوانی زمانە ئێرانییەکان کە بازسازی کراوەتەوە. کوردی، فارسی، بەلووچی، پەشتۆ، ئۆسێتی و زمانە ئێرانییەکانی دیکە هەموویان بەشێکن لە ئەم دارە فراوانترەی بنەماڵەی زمانەکان.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەئەڤێستایی
زمانێکی ئێرانیی کۆن کە لە ڕێگەی دەقە ئایینییە زەردەشتییەکانەوە پارێزراوە. کوردی نییە، بەڵام بۆ بەراوردکردنی وشە و ڕێزمانی ئێرانیی سەرەتایی زۆر گرنگە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەمادی
زمانی مادە کۆنەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێران و زاگرۆس. زۆرجار لە پەیوەندی بە ڕەگ و ڕیشەی کوردییەوە باس دەکرێت، بەڵام هیچ دەقێکی تەواوی مادی نەماوەتەوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەفارسیی کۆن
زمانی ئیمپراتۆریی فەرمانڕەوا هەخامەنشییەکان. زمانێکی ئێرانیی باشووری ڕۆژئاوا بوو، نەک کوردی، بەڵام بەڵگەی گرنگ دەربارەی جیهانی فراوانتری ئێرانیی ئەو سەردەمە پێشکەش دەکات.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەسکیتی / ساکایی
زمانە ئێرانییە ڕۆژهەڵاتییەکان کە بە گەلانی دەشتەکان و ئاسیای ناوەڕاستەوە پەیوەست بوون. کوردی نەبوون، بەڵام بەشێکن لە بنەماڵەی فراوانتری زمانە ئێرانییەکان.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزمانە ئێرانییە ناوەڕاستەکان پێش کوردیی نوێ
لە نێوان سەردەمە کۆنەکان و سەدەکانی ناوەڕاستدا، زمانە ئێرانییەکان گۆڕانکاریی گەورەیان بەسەردا هات. پارتی، فارسیی ناوەڕاست و جۆرە دراوسێکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا، ئەو پاشخانە پێک دەهێنن کە دواتر کۆمەڵگا زمانییە پەیوەستەکان بە کوردی لێیەوە سەریان هەڵدا.
پارتی
زمانێکی گرنگی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوای سەردەمی ئەشکانییەکان. کوردی نییە، بەڵام بۆ تێگەیشتن لە ناوچەی زمانەوانیی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا گرنگە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەفارسیی ناوەڕاست / پەهلەوی
زمانی ئیمپراتۆریەتی ساسانی. ئێرانیی باشووری ڕۆژئاوا بوو، بەڵام کاریگەریی سیاسی، ئایینی و ئەدەبیی لەسەر زۆرێک لە کۆمەڵگا ئێرانییە دراوسێکان هەبوو.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەئازەریی کۆن / ئەذەری
زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا کە جاران لە بەشێکی ئازەربایجاندا قسەی پێ دەکرا، پێش ئەوەی زمانەکانی بنەماڵەی تورکی زاڵ بن. کوردی نەبوو، بەڵام یارمەتیی ڕوونکردنەوەی نەخشەی کۆنتری زمانە ئێرانییەکانی ناوچەکە دەدات.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەشێوە قسەییە سەرەتاییەکانی کوردی
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کۆمەڵگا زمانییە کوردییەکان لە سەرچاوە مێژووییەکاندا زیاتر و زیاتر دەردەکەون، هەرچەندە کوردی لە یەک ساتی تۆمارکراوی دیاریکراودا سەری هەڵنەداوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکوردیی ئەدەبی و ستانداردە هەرێمییەکان
ناسنامە و ئەدەبی کوردی لە ڕێگەی چەند زمانێکی هەرێمی و نەریتی نووسینەوە گەشەیان کرد. گۆرانی/هەورامی، کورمانجی و سۆرانی هەریەکەیان ڕۆڵی جیاوازیان لە ئایین، شیعر، کارگێڕی و ناسنامەدا گێڕا.
نەریتی ئەدەبیی گۆرانی
گۆرانی بووە زمانێکی سەرەکیی ئەدەبی و ئایینی لە نێو کۆمەڵگا کوردییەکاندا، بە تایبەتی لە هەورامان و ژینگە یارسانی/کاکەییەکاندا.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکورمانجیی کلاسیکی
کورمانجی بووە جۆرێکی سەرەکیی کوردیی ئەدەبی، بە تایبەتی لە ڕێگەی شاعیران و زانایانی باکووری کوردستان و ناوچەکانی دەوروبەریەوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەسۆرانیی کلاسیکی
سۆرانی وەک ستانداردێکی نووسین و ئەدەب بەهێزانە سەری هەڵدا، بە تایبەتی لە دەوروبەری میرنشینی بابان و بازنەی ڕۆشنبیریی سلێمانی.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزاراوەکانی کوردیی باکووری / کورمانجی
کوردیی باکووری، کە بە گشتی بە کورمانجی ناسراوە، یەکێکە لە گەورەترین لقەکانی کوردی. تورکیا، سووریا، باکووری عێراق، بەشەکانی ئێران، قەفقاز و خۆراسان دەگرێتەوە.
کوردیی باکووری / کورمانجی
گەورەترین لقی باکووری کوردی، کە ئەمڕۆ لە تورکیا و سووریا بە شێوەیەکی سەرەکی بە ئەلفوبێی هاواری بنیاتنراو لەسەر پیتی لاتینی دەنووسرێت و لە سەرانسەری دیاسپۆراشدا بەکار دەهێنرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبادینی / بەهدینی
جۆرێکی سەرەکیی کورمانجی کە لە دەوروبەری دهۆک، ئامێدی و ناوچەی بەهدینانی کوردستانی عێراقدا قسەی پێ دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبۆتانی
جۆری جزیرە/بۆتان، کە لە ڕووی مێژووییەوە گرنگە چونکە کاریگەریی بەهێزی لەسەر کورمانجیی نووسراوی ستاندارد هەبووە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەهەکاری / حەکاری
جۆرێکی کورمانجی کە بە ناوچەی شاخاویی هەکاری و سنوورەکانی نێوان تورکیا، عێراق و ئێرانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەسەرحەدی
لە باکووری ڕۆژهەڵاتی تورکیادا قسەی پێ دەکرێت، بە تایبەتی لە دەوروبەری ئاگری، ئەرزەڕووم، قارس و ناوچە دراوسێکان.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەتۆری
جۆرێکی کورمانجی کە بە ماردین و ناوچەی تور عەبدینەوە پەیوەستە و بەهۆی پەیوەندیی چڕ لەگەڵ کۆمەڵگا عەرەبی، سریانی و تورکی‌زمانەکانەوە شێوەی گرتووە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەخۆراسانی / کوردیی خۆراسان
کۆمەڵێکی زمانیی کوردیی دابڕاو و پەیوەست بە کورمانجی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران، کە بە نیشتەجێبوونی مێژووییی کورد لە خۆراسانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەمەڕەش / کورمانجیی ڕۆژئاوا
جۆرێکی کورمانجیی ڕۆژئاوا کە لە دەوروبەری مەڕەش، عەنتاب و ناوچەکانی دەوروبەری باشووری تورکیادا قسەی پێ دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبایەزیدی / بازیدی
جۆرێکی کورمانجی کە بە ناوچەی بایەزید/دۆغوبایەزید و شێوە قسەییە پەیوەندیدارەکانی کوردی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەوانی
جۆرێکی هەرێمیی کورمانجی کە بە وان و کۆمەڵگا کوردی‌زمانەکانی دەوروبەریەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبدلیسی
زاراوەیەکی کورمانجی کە بە بدلیس و ناوچەکانی دەوروبەریەوە پەیوەستە و بەشێک لە زنجیرەی کوردیی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ پێک دەهێنێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەمووشی
شێوەیەکی هەرێمیی کورمانجی کە لە دەوروبەری مووشدا قسەی پێ دەکرێت و لە نێوان جۆرەکانی دیکەی کوردیی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا هەڵکەوتووە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەئامەدی / کورمانجیی دیاربەکر
جۆرێکی دیاری کورمانجی لە ناوچەی دیاربەکر/ئامەد، کە لە ژیانی ڕۆشنبیری و سیاسیی نوێی کورددا جێگەیەکی ناوەندیی هەیە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەعەفرینی
جۆرێکی کورمانجیی کوردیی سووریا کە بە عەفرین و کۆمەڵگا کوردییەکانی ڕۆژئاوای سووریاوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکورمانجیی کۆبانی
جۆرێکی کورمانجیی سووریا کە بە کۆبانی و کۆمەڵگا کوردی‌زمانەکانی دەوروبەریەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەئێرەوانی / کورمانجیی قەفقاز
جۆرەکانی کورمانجی کە لە ڕووی مێژووییەوە کۆمەڵگا کوردییەکانی ئەرمەنستان، گورجستان و قەفقازی فراوانتر قسەیان پێ کردووە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەشکاکی
جۆرێکی قسەکردنی هۆزی و هەرێمیی پەیوەست بە کورمانجی، کە بە کۆمەڵگا کوردییەکانی دەوروبەری باکووری ڕۆژئاوای ئێران و ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبەرواری
جۆرێکی کورمانجی لە ناوچەی بەروار، کە زۆرجار بە ناوچەی فراوانتری بەهدینی‌زمانەوە پەیوەست دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەئاکرەیی
جۆرێکی خۆجێیی کورمانجی کە بە ئاکرێ و ناوچەکانی دەوروبەری لە کوردستانی عێراقەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەئێزدیکی / کوردیی ئێزدی
شێوەیەکی قسەکردن کە زۆرجار لەسەر کورمانجی بنیات نراوە و بە کۆمەڵگا ئێزدییەکانەوە پەیوەستە. زۆرجار باشترە وەک جۆرێکی تایبەت بە کۆمەڵگا یان شێوازێکی ئایینی–ئەدەبیی بەکارهێنانی زمان سەیر بکرێت، نەک وەک زمانێکی سەربەخۆ.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزاراوەکانی کوردیی ناوەندی / سۆرانی
کوردیی ناوەندی، کە زۆرجار سۆرانی پێ دەوترێت، یەکێکە لە ستانداردە سەرەکییە نوێیەکانی نووسینی کوردی، بە تایبەتی لە کوردستانی عێراق و ڕۆژئاوای ئێران.
کوردیی ناوەندی / سۆرانی
لقێکی سەرەکیی کوردی و ستانداردێکی نووسین، کە بە گشتی بە ڕێنووسێکی دەستکاریکراوی فارسی–عەرەبی دەنووسرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبابانی
جۆری سلێمانی/بابان، کە لە ڕووی مێژووییەوە لە گەشەی نووسینی سۆرانیی ستاندارددا جێگەیەکی ناوەندیی هەبووە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەموکریانی
جۆرێکی کوردیی ناوەندی کە لە دەوروبەری مەهاباد، پیرانشار و ناوچەی فراوانتری موکریان لە کوردستانی ئێراندا قسەی پێ دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەئەردەڵانی / سنەیی
جۆرێکی پەیوەست بە سۆرانی کە بە سنەندەج/سنە و ناوچەی ئەردەڵانی کوردستانی ئێرانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەهەولێری / کوردیی هەولێر
جۆرێکی کوردیی ناوەندی کە لە هەولێر و دەوروبەریدا قسەی پێ دەکرێت و تەلەففوز و وشە خۆجێییە تایبەتەکانی خۆی هەیە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەجافی
جۆرێکی سەرەکیی هۆزی و هەرێمیی کوردیی ناوەندی، کە بە یەکێتیی هۆزەکانی جاف و ناوچەکانی عێراق و ئێرانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەپشدەری / پژداری
جۆرێکی کوردیی ناوەندی کە بە ناوچەی پشدەرەوە پەیوەستە، نزیک سنوورە کوردییەکانی عێراق و ئێران.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەڕەواندزی / ڕواندزی
جۆرێکی سۆرانی کە بە ڕەواندز و باکووری ڕۆژهەڵاتی شاخاویی کوردستانی عێراقەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکۆیی / کوردیی کۆیە
جۆرێکی خۆجێیی کوردیی ناوەندی کە بە کۆیە/کۆی سنجاق و ناوچەکەی دەوروبەریەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەقەرەداخی / قەرەداغی
جۆرێکی کوردیی ناوەندی کە بە قەرەداغ/قەرەداغ و بەشە دراوسێکانی کوردستانی عێراقەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەگەرمیانی / گارمیانی
جۆرێکی هەرێمیی کوردیی ناوەندی کە لە ناوچەی گەرمیان/گارمیاندا قسەی پێ دەکرێت، زۆرجار لە دەوروبەری کەلار و قەزا نزیکەکان.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکەرکوکی
جۆرێکی شاری و هەرێمیی کوردیی ناوەندی کە بە کەرکوک و ژینگە فرەزمانەکەیەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەهەڵەبجەیی
جۆرێکی سۆرانی کە بە هەڵەبجە و ناوچەکەی دەوروبەری لە نزیک سنووری ئێرانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەوەرمەوا
جۆرێکی خۆجێیی کوردیی ناوەندی کە زۆرجار لە نێو شێوە قسەییە هەرێمییەکانی ناوچەی سۆرانیدا لیست دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبنگرد
جۆرێکی خۆجێیی کوردیی ناوەندی کە کەمتر ناسراوە و بۆ تۆمارکردنی لقە بچووکترەکانی زنجیرەی سۆرانی بەسوودە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزاراوەکانی کوردیی باشووری / خوارین / پەهلەوانی
کوردیی باشووری بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕۆژئاوای ئێران و ڕۆژهەڵاتی عێراقدا قسەی پێ دەکرێت، بە تایبەتی لە دەوروبەری کرماشان، ئیلام، خانەقین، مەندەلی و ناوچە نزیکەکان.
کوردیی باشووری / خوارین
لقێکی سەرەکیی کوردی کە زۆر جۆری زمانی لە کرماشان، ئیلام، ڕۆژهەڵاتی عێراق و ناوچەکانی دەوروبەریان دەگرێتەوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکەڵهۆری / کەڵهوڕی
یەکێک لە ناسراوترین جۆرەکانی کوردیی باشووری، کە بە تایبەتی لە کرماشان و دەوروبەریدا بەرچاوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەفەیلی / فایلی
ناوچەیەکی ناسنامە و قسەکردنی کوردیی باشووری کە بە کۆمەڵگاکانی درێژایی سنوورەکانی ئێران و عێراقەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەئیلامی
جۆرێکی هەرێمیی کوردیی باشووری کە لە پارێزگای ئیلام و ناوچە سنوورییە نزیکەکاندا قسەی پێ دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکرماشانی
شێوەی قسەکردنی شاری و هەرێمیی کوردیی کرماشان، کە پەیوەندی لەگەڵ فارسی و جۆرە کوردییە دراوسێکان کاریگەریی لەسەر داناوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەگەڕووسی / بیجاری
جۆرێکی کوردی کە بە بیجار/گەڕووس لە ڕۆژئاوای ئێرانەوە پەیوەستە و زۆرجار لە ناوچەی باشووری یان ناوچەی گواستنەوەی کوردیدا پۆلێن دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکۆڵیایی
جۆرێکی کوردیی باشووری کە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی پارێزگای کرماشان و ناوچە نزیکەکاندا قسەی پێ دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەمەڵەکشاهی
جۆرێکی کوردیی باشووری کە بە کۆمەڵگای مەڵەکشاهی و سنوورەکانی ئیلام–کرماشانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەسنجابی
جۆرێکی هۆزی و هەرێمیی کوردیی باشووری کە بە کوردە سنجابییەکانی ڕۆژئاوای ئێرانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزەنگانە / زەنگەنە
ناوێکی شێوەی قسەکردنی هۆزی و هەرێمیی کوردی، کە بە کۆمەڵگاکانی ناوچەی سنووری کرماشان–عێراقەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکۆردەلی / کوردەلی / پاڵەیی
جۆرێکی پەیوەست بە کوردیی باشووری کە زۆرجار لە نزیک سنووری کوردی و شێوە قسەییە ئێرانییە دراوسێکاندا باس دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبەدرەیی / بەدرایی
جۆرێکی خۆجێیی کوردیی باشووری کە بە بەدرە و ناوچەکانی دەوروبەری لە نزیک سنووری ئێران و عێراقەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکاکەوەندی
جۆرێکی هۆزی و هەرێمیی کوردی کە بە کۆمەڵگاکانی ناوچەی کرماشان–لوڕستانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکوردیی قەسری شیرین
جۆرێکی سنووریی کوردیی باشووری کە بە قەسری شیرین و کۆمەڵگا کوردی‌زمانە نزیکەکانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکوردیی مەندەلی
جۆرێکی پەیوەست بە کوردیی باشووری/فەیلی، کە بە مەندەلی و کۆمەڵگا کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی عێراقەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەخانەقینی / خانەقینی
جۆرێکی سنووریی کوردی لە دەوروبەری خانەقین، کە کاریگەرییەکانی کوردیی باشووری، فەیلی و کوردیی ناوەندی لێیدا یەک دەگرنەوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەجۆرەکانی لاکی / لەکی
لاکی زۆرجار وەک زمانێکی جیاوازی پەیوەست بە کوردی یان لقی چوارەمی کوردی سەیر دەکرێت، هەرچەندە پۆلێنکردنی وردی جێی مشتومڕە، چونکە لە نزیک ناوچە کوردی و لوڕی‌زمانەکاندا هەڵکەوتووە.
لاکی / لەکی
جۆرێکی زمانیی سەرەکی و جێی مشتومڕی پەیوەست بە کوردی کە لە نێوان لوڕستان، کرماشان و ناوچە نزیکەکاندا قسەی پێ دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەدێلفانی
جۆرێکی لاکی کە بە ناوچەکانی دێلفان و نوورئابادەوە پەیوەستە و بۆ تۆمارکردنی هەمەجۆریی خۆجێیی لاکی گرنگە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەسەلسەلە / لاکیی ئەلەشتەر
جۆرێکی هەرێمیی لاکی کە لە دەوروبەری سەلسەلە و ئەلەشتەری لوڕستاندا قسەی پێ دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکوهدەشتی
جۆرێکی خۆجێیی پەیوەست بە لاکی کە بە کوهدەشت و بەشە دراوسێکانی لوڕستانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەهەرسینی
جۆرێکی لاکی کە بە هەرسین و ناوچەی گواستنەوەی کرماشان–لوڕستانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەجۆرەکانی زازاکی / دملکی / کرمانجکی
زۆر کۆمەڵگا کە خۆیان بە کورد دەزانن بە زازاکی قسە دەکەن، بەڵام زمانەوانان زۆرجار ئەو زمانە جیا لە کوردی بە واتای تایبەت پۆلێن دەکەن. بۆ ماڵپەڕێکی مێژووی کورد، باشترە بە دەربڕینی وریایانەوە بخرێتە ڕوو.
زازاکی / زازا
زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیادا، زۆر کۆمەڵگا کە بە ناسنامە و مێژووی کوردەوە پەیوەستن قسەی پێ دەکەن.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزازاکیی باکووری / کرمانجکی
جۆرێکی زازاکی کە بە دێرسیم/تونجەلی، ئەرزنجان و ناوچە دراوسێکانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزازاکیی ناوەندی
جۆرێکی زازاکی کە لە دەوروبەری پاڵوو، بینگۆڵ، ئەلازیغ و ناوچەکانی دەوروبەریاندا قسەی پێ دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزازاکیی باشووری / دملکی
جۆرێکی باشووریی زازاکی کە بە سیڤەرەک، دیاربەکر، چەرمیک و ناوچە نزیکەکانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکردکی
ناوێک کە زۆرجار بۆ جۆرەکانی زازاکی/کرمانجکی بەکار دەهێنرێت، بە تایبەتی لە هەندێک کۆمەڵگای قسەکەرەکانیدا.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەدێرسیمکی
جۆرێکی زازاکیی پەیوەست بە دێرسیم، کە لە مێژووی کوردە عەلەوییەکاندا گرنگییەکی بەهێزی ڕۆشنبیریی هەیە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەچەولگی / زازاکیی بینگۆڵ
جۆرێکی زازاکی کە بە بینگۆڵ/چەولگ و ناوچە نزیکەکانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەسیڤەرەکی
جۆرێکی باشووریی زازاکی کە بە سیڤەرەک و ژینگەی کوردیزمانی دەوروبەریەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزازاکیی ڤارتۆ
جۆرێکی زازاکی کە بە ڤارتۆ و کۆمەڵگا دراوسێکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەجۆرەکانی گۆرانی / گوورانی / هەورامی
گۆرانی و هەورامی لە مێژووی ئایینی، ئەدەبی و ڕۆشنبیریی کورددا گرنگییەکی قوڵیان هەیە، هەرچەندە زۆرێک لە زمانەوانان ئەوان لە کوردی بە واتای تایبەت جیا دەکەنەوە.
گۆرانی / گوورانی
گرووپێکی زمانیی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا کە پەیوەندییەکی قوڵی بە مێژووی ئایینی و ئەدەبیی کوردەوە هەیە، بە تایبەتی لە نێو نەریتە یارسانی/کاکەییەکاندا.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەهەورامی / هاورامی
ناسراوترین جۆری پەیوەست بە گۆرانی، کە لە هەورامان/ئەورۆمانی هەردوو لای سنوورەکانی ئێران و عێراقدا قسەی پێ دەکرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەهەورامیی تەخت / تەخت
جۆرێکی هەورامی کە بە ناوچەی هەورامان تەختەوە پەیوەستە و بە ناسنامە ڕۆشنبیرییە بەهێزەکەی ناسراوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەهەورامیی لوهۆن / لوهۆنی
جۆرێکی خۆجێیی هەورامی لە ناوچەی لوهۆن/لاهۆن، کە بەشێکە لە زنجیرەی فراوانتری قسەکردنی هەورامان.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەشەبەکی
جۆرێکی قسەکردنی پەیوەست بە کوردی کە کۆمەڵگای شەبەک لە دەشتی نەینەوای عێراق بەکاری دەهێنێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەباجەڵانی
جۆرێکی پەیوەست بە گۆرانی کە لە مەترسیی لەناوچووندایە و لە ڕووی مێژووییەوە لە نزیک مووسڵ، خانەقین و ناوچە نزیکەکاندا قسەی پێ کراوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەسەرلی / سەرلی
جۆرێکی پەیوەست بە گۆرانی کە کەمتر ناسراوە و کۆمەڵگا بچووکەکانی باکووری عێراق قسەی پێ دەکەن.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەکەندووڵایی / کەندووڵایی
جۆرێکی پەیوەست بە گۆرانی کە بە کەندووڵە/کەندوولە و بەشە نزیکەکانی ڕۆژئاوای ئێرانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەگەورەجوویی
جۆرێکی خۆجێیی پەیوەست بە گۆرانی کە بە ناوچەی فراوانتری گەورەجوو/گوورانی‌زمانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەگەهوارەیی
جۆرێکی پەیوەست بە گۆرانی کە بە گەهوارە/گەهوارە و ناوچەی ڕۆشنبیریی کوردیی ڕۆژئاوای ئێرانەوە پەیوەستە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزەردەیانی
جۆرێکی بچووکتر و پەیوەست بە گۆرانی کە بۆ نەخشەکێشانی لقە وردترە خۆجێییەکانی جیهانی گۆرانی‌زمان بەسوودە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەجۆرە قسەییەکانی کاکەیی / یارسانی
کۆمەڵگا کاکەیی/یارسانییەکان لە ڕووی مێژووییەوە گۆرانی، هەورامی و جۆرە کوردییەکانیان لە ژیانی ئایینی و ڕۆژانەدا بەکار هێناوە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەزمانە ئێرانییە دراوسێکان کە زۆرجار لەگەڵ کوردی تێکەڵ دەکرێن
ئەم زمانانە لە ڕێگەی بنەماڵەی فراوانتری ئێرانییەوە پەیوەندییان بە کوردییەوە هەیە، بەڵام نابێت وەک زاراوەی کوردی لیست بکرێن، مەگەر باسەکە دەربارەی پەیوەندی، جوگرافیا یان مێژووی هاوبەش بێت.
لوڕی / لۆری
گرووپێکی زمانیی ئێرانیی ڕۆژئاوایی دراوسێ کە لە ڕۆژئاوای ئێراندا قسەی پێ دەکرێت. پەیوەندیی بە کوردییەوە هەیە، بەڵام نابێت ناوی کوردی بە واتای تایبەتی لەسەر دابنرێت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبەختیاری
جۆرێکی زمانیی ئێرانیی باشووری ڕۆژئاوا کە بە گەلی بەختیارییەوە پەیوەستە. زیاتر نزیکە لە لوڕی/فارسی، نەک کوردی بە واتای تایبەت.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەبەلووچی
زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا کە پەیوەندییەکی دووری بە کوردییەوە هەیە، بەڵام زاراوەی کوردی نییە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەپارسی / فارسی
زمانێکی ئێرانیی باشووری ڕۆژئاوا. فارسی لە ڕێگەی ئەدەب، کارگێڕی و مێژووی دەوڵەتەوە کاریگەریی زۆری لەسەر کوردی داناوە، بەڵام کوردی نییە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوەتاڵشی
زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوای ناوچەی کاسپین. لە ناو بنەماڵەی ئێرانیدا پەیوەندیدارە، بەڵام کوردی نییە.
تەواوی وتارەکە بخوێننەوە