بنەماڵەی حوکمڕانی دونبولی چی بوو؟
دونبولییەکان (کە بە شێوەی Dunbuli یان Dümbüliش دەنووسرێن) هۆز و بنەماڵەیەکی حوکمڕانی کوردی بوون کە بوون بە هێزی باڵادەست لە شاری خۆی و دەوروبەری لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران (ئازەربایجانی ئێران). لە نزیکەی سەدەی حەڤدەهەمەوە تا سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم، وەک خانی میراتی لە ژێر باڵادەستیی بنەماڵە حوکمڕانە یەک‌لەدوای‌یەکەکانی ئێراندا حوکمی خۆی، و هەندێک جار تەورێزیان کرد، تا ئەو کاتەی قاجارە ناوەندگەراکان خۆبەڕێوەبردنەکەیان لەناو برد. دوا حوکمڕانی سەربەخۆیان، جەعفەرقوڵی خانی دونبولی، لە 1814دا لە تاراوگە کۆچی دوایی کرد.
خاڵە سەرەکییەکان
• دونبولییەکان هۆز و بنەماڵەیەکی حوکمڕانی کوردی بوون کە ناوەندیان شاری خۆی بوو لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران.
• بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان، سەرەتاکانیان بۆ ناوچەی هەکاری/بۆتان دەگەڕێنەوە، پێش ئەوەی لە ناوچەکانی خۆی و سەڵماس نیشتەجێ ببن.
• وەک خانی میراتی حوکمی خۆیان کرد و هەندێک جار تەورێزیشیان بەڕێوە برد، لە ژێر باڵادەستیی سەفەوی، ئەفشار، زەند و قاجاردا.
• سەرەتا کوردی سوننە بوون؛ بە گشتی دەگوترێت بنەماڵەی حوکمڕانی دونبولیی خۆی لە ژێر کاریگەریی ئێراندا بوونەتە شیعە.
• ئەم بنەماڵەیە مێژوونووسی ناسراوی ئێرانی، عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی، لێ هەڵکەوت و بە دوورخستنەوە و مردنی جەعفەرقوڵی خان لە 1814دا کۆتایی بە دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەری هات.
زانیارییە کورتەکان
ناو: بنەماڵەی حوکمڕانی دونبولی (Dunbuli)
جۆر: هۆز و بنەماڵەیەکی حوکمڕانی کوردی (خاننشین)
ناوەند: خۆی، باکووری ڕۆژئاوای ئێران (ئازەربایجانی ئێران)؛ هەروەها سەڵماس و هەندێک جار تەورێز
سەردەم: نزیکەی سەدەی 17–سەرەتای سەدەی 19 دیار بوو (سەرەتاکانی پێشووی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا نادیارن)
دەسەڵاتە باڵادەستەکان: ئێرانی سەفەوی، ئەفشار، زەند و قاجار
حوکمڕانە دیارەکان: خانە دونبولییەکانی خۆی؛ جەعفەرقوڵی خانی دونبولی (دوا خان، مردوو لە 1814)
کەسایەتیی دیار: عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی، مێژوونووس و شاعیر (1762–1827)
ئایین: سەرەتا سوننە بوون؛ بەشی زۆری بنەماڵەی حوکمڕانی خۆی بوونە شیعە
سەرچاوەی ڕاستەوخۆ: شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (1597)، لەگەڵ سەرچاوەی دیکە
ناسراوە بە: حوکمڕانیی درێژخایەنی کورد بەسەر خۆیدا؛ دوا خاننشینی خۆی
ناوەڕۆک
بنەماڵەی حوکمڕانی دونبولی چی بوو؟
سەرەتاکان: لە هەکارییەوە بۆ خۆی
لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوی، ئەفشار و زەندەکاندا
جەعفەرقوڵی خان و کۆتایی خاننشینەکە (مردوو لە 1814)
عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی: مێژوونووسی سەردەمەکە
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سەرەتاکان: لە هەکارییەوە بۆ خۆی
بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان، سەرەتاکانی دونبولییەکان بۆ دڵی خاکی دژواری کورد لە شاخەکانی هەکاری و بۆتان دەگەڕێنەوە؛ دەگوترێت هۆزەکە لەوێوە بەرەو باکووری ڕۆژهەڵات، بۆ ناوچە سنوورییەکانی ئازەربایجانی ئێران کۆچی کردبێت. لەوێ لە ناوچەکانی خۆی و سەڵماس نیشتەجێ بوون؛ خاکێکی بەپیت و لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگ، لە نێوان دەریاچەی ورمێ و سنووری عوسمانیدا. بەرواری وردی ئەم کۆچە و ڕەچەڵەکی سەرەتایی بنەماڵەی حوکمڕانەکە بە شێوەیەکی دڵنیابەخش تۆمار نەکراون و پێویستە بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ بەروارە نەریتییەکانی دامەزراندن بکرێت.
ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە دونبولییەکان هۆزێکی کوردی بوون کە لە سەدەکانی کۆتایی سەردەمی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێدا لە سەرۆکایەتیی هۆزییەوە بوون بە دەسەڵاتێکی خاوەن خاک. لەو کاتەی بە فراوانی لە تۆمارە مێژووییەکاندا دەردەکەون، وەک بنەماڵەی باڵادەستی خۆی بە توندی جێگیر بوون و یەکێکن لە گرووپە کوردییەکان کە لە شەرەفنامەی سەدەی شانزەهەمی شەرەفخانی بەدلیسیدا بە بەڵگە تۆمار کراون.
دونبولییەکان و شاری خۆی
چارەنووسی دونبولییەکان بە شاری خۆیەوە بەسترابوو؛ یەکێک لە شارە سەرەکییەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێران و خاڵێکی گرنگ لە ڕێگاکانی نێوان تەورێز، دەریاچەی ورمێ و خاکە عوسمانییەکانی ڕۆژئاوا. وەک خانە میراتییەکانی خۆی، دونبولییەکان ناوچەیەکی دەوڵەمەند و لە ڕووی سەربازییەوە گرنگیان کۆنترۆڵ دەکرد؛ سوارەکانیان کردیانی بە هێزێک کە بنەماڵە گەورە حوکمڕانەکانی ئێران پێویستیان بە ڕاکێشانی لایەنگرییان بوو، نەک تەنها فەرماندان بەسەریاندا.
لەو بنکەیەوە کاریگەریی بنەماڵەکە هەندێک جار بۆ تەورێز، پایتەختە گەورەکەی ئازەربایجان، درێژ دەبووەوە؛ لەوێ خانە دونبولییەکان وەک پارێزگار کاریان دەکرد. شوێنیان لەسەر سنوورە هەستیارەکەی عوسمانی و ئێران گرنگییەکی زیاتر لە قەبارەکەیانی پێ دەبەخشی؛ هەر کەس خۆیی بەدەستەوە بوو، یەکێک لە دەروازەکانی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆریەتەی بەدەستەوە بوو.
سوننە و شیعە: گۆڕانێکی ئایینی
وەک زۆربەی کورد، دونبولییەکان سەرەتا موسڵمانی سوننە بوون. بەڵام خزمەتی درێژخایەنیان بۆ دەوڵەتی شیعەی ئێران و تێکەڵبوونیان بە جیهانی سیاسیی ئازەربایجانی سەفەوی و قاجار، بنەماڵەی حوکمڕانەکەی بەرەو ئیسلامی شیعە ڕاکێشا. بە گشتی دەگوترێت بە تێپەڕبوونی کات خانە دونبولییەکانی خۆی بوونە شیعە، لە کاتێکدا بەشێک لە هۆزە فراوانترەکە پەیوەندییە ئایینییە کۆنەکانیان پاراست.
ئەم جۆرە گۆڕانە ئایینییە تایبەتمەندیی ئەو بنەماڵە کوردییە حوکمڕانانە بوو کە لە ناو ئێراندا دیار بوون، لەبری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. تێکەڵبوونیانی بە دەستەبژێری ئێران ئاسان کرد و لە هەمان کاتدا تا ڕادەیەک لە جیهانی کوردیی زۆربە سوننەی ڕۆژئاوا جیا کردنەوە؛ بیرخەرەوەی ئەوەیە کە دابەشبوونی عوسمانی و سەفەوی چۆن ناو خودی کۆمەڵگەی کوردی بڕیبوو. وردەکاری و کاتی گۆڕینی مەزهەبەکە بە وردی بە بەڵگە تۆمار نەکراون.
لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوی، ئەفشار و زەندەکاندا
لە ماوەی سەدەکانی حەڤدەهەم و هەژدەهەمدا، خانە دونبولییەکان وەک ملکەچی نیوەخۆبەڕێوەبەری هەر بنەماڵەیەک کە دەسەڵاتی ئێرانی بەدەستەوە بوو خۆیان بەڕێوە دەبرد؛ سەفەوی، پاشان دوای ئاژاوەکانی سەرەتای سەدەی هەژدەهەم، ئەفشارەکانی نادرشا و زەندەکان. ڕووخانی دەوڵەتی سەفەوی و شەڕەکانی دواتر دەرفەتێکی نائاساییان بۆ خانە ناوچەییەکانی وەک دونبولییەکان ڕەخساند تا دەسەڵاتی ناوخۆیان جێگیر بکەن.
وەک حوکمڕانە هەرێمییەکانی دیکەی ئەو سەردەمە، دونبولییەکان بە تێگەیشتن لە هاوسەنگیی دەسەڵات لە نێوان بنەماڵە ئێرانییە ڕکابەرەکان و عوسمانییەکانی ئەوبەری سنوورەکەدا مانەوە؛ سوارە و وەفادارییان بە لایەنی هەڵکشاو دەبەخشی و لە هەمان کاتدا دەسەڵاتیان بەسەر خۆیدا دەپاراست. تا کۆتایی سەدەی هەژدەهەم، یەکێک بوون لە بنەماڵە خانە گرنگترەکانی ئازەربایجان.
دونبولییەکان و قاجارەکان
سەرهەڵدانی بنەماڵەی حوکمڕانی قاجار لە کۆتایی سەدەی هەژدەهەمدا بارودۆخی دونبولییەکانی گۆڕی. بنەماڵە نوێیەکە، کە ئاغا محەمەدخان دامەزراندبووی و لە ژێر دەسەڵاتی فەتحعەلی شادا جێگیر کرابوو، سوور بوو لەسەر ئەوەی خانە نیوەسەربەخۆکانی پارێزگاکان بە تەواوی بخاتە ژێر کۆنترۆڵی ناوەندی. بۆ هێزە سنوورییەکانی وەک دونبولییەکانی خۆی، ئەمە واتای لاوازبوونی هێواشی ئەو خۆبەڕێوەبردنە بوو کە لە مێژە بەهرەمەند بوون لێی.
شوێنی خۆی لەسەر سنووری عوسمانی گرنگیی ئەو شارەی بۆ قاجارەکان دوو هێندە دەکرد؛ ئەوان نەیاندەتوانی هێزێکی ناپشتپێبەستراو لەسەر شارێکی ئەوەندە ستراتیژی قبووڵ بکەن. زەمینە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئامانجەکانی خانە دونبولییەکان و ویستی ناوەندگەرایی دەرباری قاجار ئامادە بوو.
جەعفەرقوڵی خان و کۆتایی خاننشینەکە (مردوو لە 1814)
حوکمڕانیی خۆبەڕێوەبەری دونبولییەکان بە جەعفەرقوڵی خانی دونبولی، دوا خانی خۆی، کۆتایی هات. لە نێوان ئامانجەکانی خۆی، ڕکابەرییەکانی دەرباری قاجار و فشارەکانی ئەو شەڕانەی ڕووسیا و ئێراندا کە ئەوکات قەفقاز و ئازەربایجانیان دەهەژاند، لە کۆتاییدا جێگەی خۆی لەبەر چاوی دەسەڵات لەدەست دا.
جەعفەرقوڵی خان لە 1814دا لە تاراوگە کۆچی دوایی کرد و بە مردنی ئەو، خاننشینی دونبولیی خۆی عملاً وەک دەسەڵاتێکی سەربەخۆ نەما؛ شارەکە خرایە ژێر بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی قاجار. ژیانی، کە چیرۆکێکە لە ئامانجخوازی، هاوپەیمانییە گۆڕاوەکان و دوورخستنەوەی کۆتایی، بە تەواوی لە ناساندنە تایبەتەکەماندا دەربارەی جەعفەرقوڵی خانی دونبولی گێڕدراوەتەوە.
عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی: مێژوونووسی سەردەمەکە
لەوانەیە بەردەوامترین میراتی دونبولییەکان کەلتووری بێت، نەک سیاسی. عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی (1762–1827)، کە بە نازناوی ئەدەبیی مەفتوون دەینووسی، ئەندامی بنەماڵەکە بوو و یەکێک بوو لە پێشەنگترین مێژوونووس و شاعیرە فارسی‌نووسەکانی سەرەتای سەردەمی قاجار. تۆمارە مێژووییەکانی سەرچاوەیەکی سەرەکیی مێژووی ئێرانن لە سەردەمی ژیانی خۆیدا، لەوانە شەڕە سەرەتاییەکانی قاجار لەگەڵ ڕووسیا.
ئەوەی بنەماڵەیەکی حوکمڕانی کوردیی خۆی یەکێک لە دەنگە ئەدەبی و مێژووییە پێشەنگەکانی ئێرانی سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمی لێ هەڵکەوت، نیشان دەدات دونبولییەکان تا چەند بە تەواوی بووبوون بە بەشێک لە دەستەبژێری کەلتووریی ئێران، لە هەمان کاتدا ناوەکەیان یادی ڕەچەڵەکە هۆزییە کوردییەکەیانی دەپاراست.
هێڵی کات
سەردەمی ناوەڕاست — دونبولییەکان، کە هۆزێکی کوردین، بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان لە ناوچەی هەکارییەوە بەرەو خۆی و سەڵماس کۆچ دەکەن؛ بەرواری ورد نادیارە. سەدەی 16 — دونبولییەکان لە نێو گرووپە کوردییەکانی شەرەفنامەدا بە بەڵگە تۆمار دەکرێن. سەدەکانی 17–18 — دونبولییەکان وەک خانی میراتی لە ژێر باڵادەستیی سەفەوی و پاشان ئەفشار و زەنددا حوکمی خۆی دەکەن؛ هەندێک جار تەورێزیش بەڕێوە دەبەن. کۆتایی سەدەی 18 — بنەماڵەی سەرهەڵداوی قاجار دەست بە سنووردارکردنی خۆبەڕێوەبردنی خانەکانی پارێزگاکان دەکات. 1762 — لەدایکبوونی عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی، مێژوونووس و شاعیری بنەماڵەکە. سەرەتای سەدەی 19 — خۆی لە شەڕەکانی ڕووسیا و ئێران لەسەر سنووری ئازەربایجان دەگیرێت. 1814 — جەعفەرقوڵی خانی دونبولی، دوا خانی خۆی، لە تاراوگە کۆچی دوایی دەکات؛ خاننشینە خۆبەڕێوەبەرەکە کۆتایی دێت. 1827 — مردنی عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی.
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
لە دونبولییەکانەوە زنجیرەیەک خان هەڵکەوتن کە لە سەدەکانی حەڤدەهەم، هەژدەهەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا حوکمی خۆیان کرد، لەگەڵ کەسایەتییە ئەدەبییە دیارەکان. لەو کەسایەتییانەی بە بنەماڵەکەوە پەیوەندیدارن، خانە دونبولییە جیاوازەکانی خۆی و تەورێزی سەدەی هەژدەهەم، جەعفەرقوڵی خانی دونبولی، دوا خانی خۆبەڕێوەبەری خۆی (مردوو لە 1814)، و عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی (1762–1827)، مێژوونووسە بەناوبانگەکە، هەن. زنجیرەی تەواو و بەروارە وردەکانی حوکمڕانی خانە سەرەتاییەکان بە تەواوی تۆمار نەکراون و پێویستە بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ ڕەچەڵەکە وردەکان بکرێت.
مشتومڕەکان و خاڵە نادیارەکان
چەند خاڵێک دەربارەی دونبولییەکان هێشتا نادیارن یان جێی مشتومڕن. سەرەتاکانیان و بەرواری کۆچکردنیان بۆ خۆی بە زۆری لە ڕێگەی گێڕانەوە نەریتییەکانەوە ماونەتەوە؛ کات و ڕادەی گۆڕانی بنەماڵەی حوکمڕانەکە لە ئیسلامی سوننەوە بۆ شیعە بە وردی بە بەڵگە تۆمار نەکراون؛ هەروەها شێوەی نووسینی ناوەکە لە سەرچاوەکاندا جیاوازە (Donboli، Dunbuli، Dümbüli). وەک بنەماڵە هۆزییە حوکمڕانەکانی دیکە، سنووری نێوان دونبولییەکان وەک هۆز و دونبولییەکان وەک بنەماڵەی حوکمڕان هەمیشە لە سەرچاوەکاندا بە ڕوونی دیاری نەکراوە.
جێگەی لە مێژووی کورددا
دونبولییەکان بیرخەرەوەیەکی گرنگن کە دەسەڵاتی بنەماڵە حوکمڕانە کوردییەکان زۆر لە خاکە عوسمانییەکان و زاگرۆسی ناوەندی تێپەڕی و گەیشتە دڵی ئازەربایجانی ئێران. لە پاڵ بنەماڵەکانی وەک ڕەوادییەکانی تەورێز و ئەردەڵانەکاندا، باڵی ڕۆژهەڵاتی و ئێرانیی مێژووی کورد بەرجەستە دەکەن؛ بە ڕەچەڵەک کورد بوون، بەڵام بە قووڵی لەگەڵ جیهانی سیاسی و کەلتووریی ئێران تێکەڵ بوون.
چیرۆکیان هەروەها لە نموونەیەکی بچووکدا چارەنووسی خاننشینە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکان لە ژێر دەوڵەتی نوێی ناوەندگەرادا بەرجەستە دەکات؛ چەندین نەوە خۆبەڕێوەبردن لەسەر سنوورێکی ستراتیژی، پاشان تێکەڵبوون بە ئیمپراتۆریەتێکی لە جێگیربووندا. لە دونبولییەکاندا، ڕەوتەکە لە هۆزێکی کوردیی کۆچکردووەوە بۆ خانە میراتییەکانی خۆی دەڕوات و، لە کۆتاییدا، دەگات بە مێژوونووسێکی بەناوبانگ کە هەمان سەردەمی لەدەستدانی سەربەخۆییەکەیان تۆمار دەکات.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
لە Kurdish-History.com مێژووی پەیوەندیدار بخوێنەوە: جەعفەرقوڵی خانی دونبولی، دوا خانی خۆی، بابەتی بنەماڵەی حوکمڕانی ڕەوادی لە تەورێز، بابەتی بنەماڵەی حوکمڕانی ئەردەڵان، و بابەتی شەڕە سنوورییەکانی عوسمانی و سەفەوی.
پرسیارە باوەکان
ئایا دونبولییەکان کورد بوون؟
بەڵێ. دونبولییەکان (Dunbuli) هۆز و بنەماڵەیەکی حوکمڕانی کوردی بوون؛ بەپێی گێڕانەوە نەریتییەکان دەگوترێت لە ناوچەی هەکارییەوە بۆ ناوچەی خۆی لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران کۆچیان کردووە و لەوێ وەک خانی میراتی حوکمیان کردووە.
دونبولییەکان لە کوێ حوکمیان دەکرد؟
ناوەندی دەسەڵاتیان شاری خۆی بوو لە ئازەربایجانی ئێران (باکووری ڕۆژئاوای ئێران)، لە ناوچەکانی خۆی و سەڵماس نزیک بە دەریاچەی ورمێ و سنووری عوسمانی. هەندێک جار خانە دونبولییەکان تەورێزیشیان بەڕێوە دەبرد.
دونبولییەکان سوننە بوون یان شیعە؟
سەرەتا موسڵمانی سوننە بوون، وەک زۆربەی کورد، بەڵام بە گشتی دەگوترێت بنەماڵەی حوکمڕانی دونبولیی خۆی لە ڕێگەی تێکەڵبوونی درێژخایەنی بە دەوڵەتی شیعەی ئێرانەوە بوونەتە شیعە. کاتی وردی ئەم گۆڕانە بە باشی بە بەڵگە تۆمار نەکراوە.
دوا خانی خۆی کێ بوو؟
جەعفەرقوڵی خانی دونبولی، کە لە 1814دا لە تاراوگە کۆچی دوایی کرد. داڕمانی ئەو کۆتایی بە خاننشینە خۆبەڕێوەبەرەکەی دونبولیی خۆی هێنا و شارەکە خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی قاجار.
عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی کێ بوو؟
ئەندامی بنەماڵەی دونبولی بوو (1762–1827) و یەکێک بوو لە مێژوونووس و شاعیرە فارسی‌نووسە پێشەنگەکانی سەرەتای سەردەمی قاجار، کە تۆمارە مێژووییەکانی سەرچاوەیەکی گرنگی مێژووی ئێرانن لە سەردەمی ئەودا.
چی کۆتایی بە دەسەڵاتی بنەماڵەی دونبولی هێنا؟
سیاسەتە ناوەندگەراییەکانی بنەماڵەی قاجار لە کۆتایی سەدەی هەژدەهەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا، کە بە دوورخستنەوە و مردنی جەعفەرقوڵی خان لە 1814دا گەیشتنە لوتکە، کۆتاییان بە سەردەمە درێژەکەی حوکمڕانیی خۆبەڕێوەبەری دونبولییەکان بەسەر خۆیدا هێنا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
شەرەفخانی بەدلیسی، شەرەفنامە (1597) — دونبولییەکان لە نێو گرووپە کوردییەکاندا تۆمار دەکات.
عەبدولڕەزاق بەگی دونبولی (مەفتوون)، تۆمارە مێژووییەکانی سەرەتای سەردەمی قاجار (سەرەتای سەدەی 19).
لێکۆڵینەوەکان دەربارەی خاننشینەکانی ئازەربایجانی ئێران و دەوڵەتی سەرەتای قاجار.
Kurdish-History.com — ناساندنە تایبەتەکەی جەعفەرقوڵی خانی دونبولی، دوا خانی خۆی، بخوێنەوە.