پێشەکییەک بۆ پاشایەتیی ئۆسرۆئین
بۆ نزیکەی چوار سەدە، پاشایەتییەکی بچووک لە لێواری باشووری دەشتی بەرزی کوردی، لە سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا کاریگەرییەکی زۆر گەورەتر لە قەبارەی خۆی هەبوو. پاشایەتیی ئۆسرۆئین، کە لە پایتەختە مەزنەکەی ئەدێساوە فەرمانڕەواییی دەکرا، ئەو شارەی ئەمڕۆ بە شانلیورفا و لەلای کوردان بە ڕوها ناسراوە، لە خاڵی یەکگرتنی چوار جیهاندا هەڵکەوتبوو: میزۆپۆتامیای ئارامی، پارتی ئێرانی، ئەنادۆڵی هێلینیستی و خاکە عەشیرەتییە عەرەبییەکان کە بەرەو باشوور درێژ دەبوونەوە. فەرمانڕەواکانی، بنەماڵەی ئەبگەر، ڕەچەڵەکیان نەبەتیی عەرەب بوو، بەڵام بە ئارامی قسەیان دەکرد، لەگەڵ بنەماڵە پاشاییە هاوپەیمانەکانی ئێران هاوسەرگیرییان دەکرد و بەسەر دانیشتووانێکدا فەرمانڕەوایییان دەکرد کە بە زۆرینەیەکی زۆر ئارامی بوون.
بە مانای وردی وشەکە، ئۆسرۆئین پاشایەتییەکی کوردی نەبوو. فەرمانڕەواکانی ڕەچەڵەکی خۆیان بۆ عەشیرەتەکانی باکووری نیمچەدوورگەی عەرەب دەگەڕاندەوە؛ زمانەکەی ئارامیی سریانی بوو و نزیکترین پەیوەندییە کولتوورییەکانی لەگەڵ ئەو جیهانە مەزنە مەسیحییە ئارامیزمانە بوو کە دواتر لە ژێر ئیمپراتۆریا ساسانی و ئیسلامییە سەرەتاییەکاندا دەگەشایەوە. بەڵام مێژوونووسە کوردەکان لە مێژە ئۆسرۆئینیان خستووەتە ناو تۆماری فراوانتری مێژووی کوردی، بە هۆکارێکی باشیش. پاشایەتییەکە لە ناوچەی گواستنەوەی مێژووییی نێوان دەشتی بەرزی کوردی و دەشتە نزمەکانی میزۆپۆتامیادا هەڵکەوتبوو. پایتەختەکەی، ڕوها، ئەمڕۆ لە ناوەڕاستی باکووری کوردستاندایە. لە دراوسێ و ڕکابەرەکانیدا پاشایەتیی شاخاویی هاوپەیمانی کوردی هەبوون، وەک کۆردوێن و ئەدیابێن. میراتە مەسیحییە سریانییەکەشی هێشتا لەگەڵ کۆمەڵگە مەسیحییە کورد و ئاشوورییەکان تێک ئاڵاوە، کە هەر لە ناوچەکە نیشتەجێن.
ئەمە چیرۆکی پاشایەتییەکی سنوورییە؛ بنەماڵە عەرەبییەکەی، گەلە ئارامییەکەی، دراوسێ ئێرانییەکانی و شوێنی بەردەوامی لە مێژووی درێژی لێواری باشووری کوردستاندا.
سەرەتا و جوگرافیا: پاشایەتییەکی حایل لە لێواری دەشتی بەرزدا
داڕمانی سەلەوکی و دامەزراندنی ئەدێسا
ئۆسرۆئین لە ئاژاوەی کۆتاییی سەدەی دووەمی پێش زایین سەری هەڵدا، کاتێک ئیمپراتۆریای سەلەوکی، دەوڵەتە یۆنانییە جێگرەوەکە کە دوای داگیرکارییەکانی ئەسکەندەر دامەزرابوو، لە ژێر فشارەکانی پارت لە ڕۆژهەڵات و ڕۆما لە ڕۆژئاوا دەڕووخا. لەگەڵ کشانەوەی دەسەڵاتی سەلەوکی، کۆمەڵێک پاشایەتیی ناوخۆیی لە سەرانسەری میزۆپۆتامیای سەروو بانگەشەی سەربەخۆیییان کرد. یەکێکیان ئۆسرۆئین بوو، کە نزیکەی 132 پ.ز لە ژێر بنەماڵەیەکدا دامەزرا کە بنەچەکەی لە نێو عەشیرەتە نەبەتییە عەرەبییەکانی باکووری نیمچەدوورگەی عەرەب بوو.
لە نەریتدا یەکەم فەرمانڕەوا بە ئەریو، یان ئۆرهای، دەناسرێت. ناوی پاشایەتییەکەش ڕەنگە لە ئەم دامەزرێنەرەوە یان لە عەشیرەتی ئۆسرۆهێنییەوە هاتبێت کە ئەبگەرییەکان سەر بەو بوون. ئەدێسا، پایتەختەکە کە بە ئارامیی ناوخۆیی بە ئورهای ناسراو بوو، بوو بە یەکێک لە شارە مەزنەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن؛ ناوەندێکی گەشەسەندووی بازرگانی، ئایین و زانست کە هەزار ساڵ زیاتر لە پاشایەتییەکە دەمێنێتەوە.
جوگرافیای خاڵێکی یەکگرتنی ڕێگاکان
خاکی ئۆسرۆئین بە پێوەری ئیمپراتۆریاکان بچووک بوو؛ نزیکەی هاوتای پارێزگای ڕۆمیی ئۆسرۆهێنی دواتر بوو، لە پێچە گەورەکەی فوراتدا لەو شوێنەی ئێستا باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری سووریایە. بەڵام شوێنە جوگرافییەکەی دەگمەن بوو. لە باکوور چیاکانی ئەنتی تاورۆس و لێژاییە باشوورییەکانی دەشتی بەرزی کوردی هەبوون. لە ڕۆژهەڵات، ئەوبەری دیجلە، جیهانە ئێرانییەکەی پارت و پاشایەتییە ژێردەستەکانی هەڵکەوتبوون؛ لەوانە میرنشینە هاوپەیمانە کوردییەکەی ئەدیابێن. لە ڕۆژئاوا و باشوور، سووریای ڕۆمی و شارە ئارامییەکان درێژ دەبوونەوە. لە باشووری ڕۆژهەڵات، خاکە عەشیرەتییە عەرەبییەکان بوون کە خودی بنەماڵەی ئەبگەریان لێ هاتبوو.
ئەم پاشایەتییە بەو ڕێگا سەرەکییانە دەناسرا کە پێیدا تێدەپەڕین. ڕێگای پاشاییی نێوان ئەنتاکیا و تیسفۆن، ڕێگای بازرگانی لە ئەنادۆڵەوە بۆ میزۆپۆتامیا و ڕێگاکانی زیارەت کە ناوەندە مەزنە ئایینییەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکیان پێکەوە دەبەستەوە، هەموویان بە ئەدێسادا تێدەپەڕین. کۆنترۆڵکردنی ئەدێسا واتە کۆنترۆڵکردنی خاڵێکی تەسکی گواستنەوە لە نێوان ئیمپراتۆریاکاندا.
بنەماڵەی ئەبگەر: ناوەکان، ناسنامە و خاڵی یەکگرتنی کولتوورەکان
بنەچەی نەبەتیی عەرەب
ئەبگەرییەکان ڕەچەڵەکیان نەبەتیی عەرەب بوو. نەبەتییەکان نەتەوە بازرگانە مەزنەکەی نیمچەدوورگەی عەرەب لە پێش ئیسلام بوون؛ بنیاتنەرانی پێترا لە ئوردنی ئەمڕۆ و هێزە بازرگانییە زاڵەکەی ڕێگاکانی کاروان لە نێوان یەمەن و دەریای ناوەڕاستدا. لە ناوچە سنوورییە باکوورییەکانیانەوە، لقەکانی کۆنفیدڕاسیۆنی نەبەتی لە کۆتاییی سەردەمی هێلینیستیدا چوونە ناو میزۆپۆتامیای سەروو و یەکێکیان دامەزرێنەرانی ئۆسرۆئینی لێ هات.
نووسەرە کلاسیکییەکان بە ڕاشکاوی باسی ئەم ناسنامە عەرەبییەیان کردووە. پلینیی گەورە دانیشتووانی ئۆسرۆئینی بە عەرەب و خودی ناوچەکەی بە خاکی عەرەب وەسف کرد. پلوتارک ئەبگەری IIی بە «سەرۆکێکی عەشیرەتی عەرەب» ناو برد. تاسیتۆس ئەبگەری Vی بە «پاشای عەرەبەکان» ناو برد. ناوناسیی بنەماڵەکە، ناوەکانی وەک مەعنو، کە بە عەرەبی مونعیمە و واتە «خێرکەر»، هەروەها خودی ناوی ئەبگەر کە لە ڕەچەڵەکە عەشیرەتییە عەرەبییەکاندا تۆمار کراوە، ئەم کۆدەنگییە پشتڕاست دەکەنەوە.
بەڵام ئەبگەرییەکان بەسەر دانیشتووانێکی تەواو عەرەبدا فەرمانڕەوایییان نەدەکرد و کولتوورێکی تەواو عەرەبیشیان نەپاراست. لە یەکەم ڕۆژەکانی پاشایەتییەکەوە، بەسەر دانیشتووانێکی ئارامیزماندا فەرمانڕەوایییان دەکرد و ئارامییان وەک زمانی ئیداریی دەوڵەتەکەیان هەڵبژارد. لە ماوەی چەند نەوەیەکدا بنەماڵەکە توخمە کولتوورییەکانی لە هەموو لایەکەوە هەڵمژی.
پاشایەتییە ئارامیزمانەکە
سریانی، شێوەزاری ڕۆژهەڵاتیی ئارامی، لە یەکەم نووسینە بەردینە ناسراوەکانی پاشایەتییەکەوە زمانی ئەدێسا بوو. بوو بە زمانی ئیدارە، بازرگانی و لە کۆتاییدا ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان کە ئەدێسایان لە سەرانسەری جیهانی کۆتاییی سەردەمی کۆندا بەناوبانگ دەکرد. بەردەوامیی ئارامی لە سەرانسەری چوار سەدەی پاشایەتییەکەدا سەرنجڕاکێشە؛ سەرەڕای کاریگەریی یۆنانی لە ژێر فەرمانڕەواییی هێلینیستی، کاریگەریی پارتی لە ژێر هاوپەیمانێتیی ئێرانی و کاریگەریی ڕۆمی لە سەردەمی کۆتاییدا، سریانی هەرگیز جێگەی خۆی بە زمانێکی دیکە نەدا.
ئەم بەردەوامییە زمانییە بەشێکە لەوەی ئۆسرۆئین دەکات بە پاشایەتییەکی جیاواز. دانیشتووانی پاشایەتییەکە لەگەڵ دانیشتووانە فراوانترەکەی میزۆپۆتامیای سەروو ناسنامەیەکی سامیی ئارامیزمانی هاوبەشیان هەبوو؛ لەوانە کۆمەڵگە مەسیحییە ئارامی و ئاشوورییەکان کە تا سەردەمی نوێ مانەوە و لە مێژە لە هەمان ناوچە لە پاڵ دانیشتووانی کورد ژیاون.
نەریتی ناونانی دووانە: ئەبگەر و مەعنو
لە سەرانسەری مێژووی چوار سەدەییی پاشایەتییەکەدا، بیست و هەشت پاشای ناسراو فەرمانڕەواییی ئۆسرۆئینیان کرد. زۆرینەیەکی زۆریان یەکێک لە دوو ناویان هەڵگرتبوو: ئەبگەر، ناوێکی عەرەبی کە ڕەنگە واتای «شەل» یان لەوانەیە «پیاوی مەزن» بێت؛ یان مەعنو کە بە یۆنانی و لاتینی بە مانوس دەنووسرێت و ناوێکی عەرەبییە بە واتای «خێرکەر» یان «میهرەبان».
هەندێک فەرمانڕەوا ناوی ئێرانیشیان هەڵگرتبوو؛ بیرخەرەوەی ئەوەی کە بنەماڵەکە بە قووڵی لە ناو بازنەی نفووزی پارتدا جێگیر بوو. پاکۆروس، فرەئاتێس و ناوەکانی دیکەی شێوازی ئێرانی لە نێو ئەبگەرییەکان و خزمە نزیکەکانیاندا دەردەکەون. ئەم تێکەڵە ناوانە، عەرەبی، ئارامی، ئێرانی و دواتر ڕۆمی، خۆیان وێنەیەکی خەسڵەتی پاشایەتییەکەن: دەوڵەتێکی بچووک لە خاڵی یەکگرتنی ئیمپراتۆریاکاندا، کە هێما پاشاییەکانی لە هەموویانەوە وەردەگرت.
لە نێوان ئیمپراتۆریاکاندا: پارت، ڕۆما و هاوسەنگیی درێژخایەن
سەردەمی پارت و شەڕی حەڕان
بۆ زۆربەی مێژووی سەرەتای خۆی، ئۆسرۆئین لە ناو بازنەی نفووزی پارتدا کاری دەکرد. بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەشکانیی پارت هێزە زاڵەکەی میزۆپۆتامیا و ئێران بوو. ئەدێسا هێندە نزیک نەسیبین و تیسفۆنی ژێر دەسەڵاتی پارت بوو کە هاوپەیمانبوون لەگەڵ ئێرانییەکان هەڵبژاردەیەکی سروشتی بوو. ئەبگەرییەکان بە فەرمی ژێردەستی پارت نەبوون، بەڵام سیاسەتی دەرەوەیان بەردەوام لەگەڵ پارتییەکان دژی ڕۆما هەماهەنگ دەکرا.
کاریگەرترین ساتی ئەم سەردەمە لە 53 پ.ز لە شەڕی حەڕاندا هات، یەکێک لە گەورەترین کارەساتە سەربازییەکانی ڕۆما. ژەنەڕاڵی ڕۆمی، مارکوس لیکینیوس کراسوس، بە حەوت لیگیۆنی ڕۆمی هێرشی کردە سەر میزۆپۆتامیا و مەبەستی بوو پارت تێک بشکێنێت. ئەبگەری IIی ئۆسرۆئین ڕۆڵێکی چارەنووسسازی بینی: لە ڕواڵەتدا وەک هاوپەیمانێکی ڕۆمی لەگەڵ کراسوس کۆ بووەوە و بە گشتی سەرچاوە کۆنەکان ئەوی بە هۆکاری گواستنەوەی سوپای ڕۆمی لە فوراتەوە بۆ بیابانە کراوەکەی نزیک حەڕان دەزانن، جا بە ستایش یان بە سەرزەنشت، کە لەوێ سوارییە قورسەکانی پارت لە ناویان بردن. خودی کراسوس کوژرا و دەیان هەزار ڕۆمی مردن یان کەوتنە دیلیی پارت.
شەڕی حەڕان بۆ چەندین سەدە سنووری ڕۆژهەڵاتیی داڕشت. ئاواتەکانی ڕۆما لە میزۆپۆتامیا سنووردار کران، شەڕە ساردەکەی پارت و ڕۆما بوو بە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نزیکەی هەمیشەیی و بەهای ستراتیژیی ئۆسرۆئین وەک پاشایەتییەکی حایل بەپێی ئەمە بەرز بووەوە.
وەرچەرخان بەرەو ڕۆما
بۆ سەد و پەنجا ساڵ دوای حەڕان، ئۆسرۆئین بەردەوام لە نێوان هاوپەیمانێتیی وریایانە لەگەڵ پارت و فشارە ناوبەناوەکانی ڕۆمادا هاتوچۆی دەکرد. وەرچەرخانە یەکلاکەرەوەکە لە 114 ز هات، کاتێک ئیمپراتۆر ترایان هێرشی کردە سەر میزۆپۆتامیا. ئەبگەری VII لە ئەنتاکیا لەگەڵ ترایان کۆ بووەوە، دیاری و بەڵێنی وەفاداریی پێشکەش کرد و لە پاشایەتییەکەی جێگیر کرایەوە؛ هەرچەندە سەرچاوە هاوچەرخەکان بە هاوپەیمانێکی متمانەپێنەکراو وەسفی دەکەن کە لە نێوان ئیمپراتۆریاکاندا خۆی لە مەترسی دەپاراست. کاتێک هادریان دوای 117 دەستی لە دەستکەوتەکانی ترایان هەڵگرت، ئەبگەری VII لە دەسەڵات دوور خرایەوە و پاشایەتییەکە بۆ ماوەیەکی کورت خرایە ژێر فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆ، پێش ئەوەی بنەماڵەی ئەبگەر بگەڕێندرێتەوە.
لە کۆتاییی سەدەی دووەمەوە ئاراستەی بنەماڵەکە بە یەکجاری بەرەو ڕۆما لا دا. ئەبگەری VIIIی مەزن (177–212)، بەناوبانگترین ئەبگەریی سەردەمی کۆتایی، بە ئاشکرا خۆی بە دۆزی ڕۆماوە بەستەوە. ناوی ڕۆمیی هەڵبژارد، کوڕەکانی وەک بارمتە دا، لە هەڵمەتەکانی سێپتیمیوس سێڤێروس دژی پارتدا تیرهاوێژی بۆ دابین کرد و لە بەرامبەردا نازناوی «پاشای پاشایان»ی پێ بەخشرا. نزیکەی 204 سەردانی ڕۆمای کرد و بەو ڕێزە ئیمپراتۆرییە پێشوازیی لێ کرا کە لە سەردەمی نێرۆوە نەبینرابوو. ئەدێسا لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەودا بوو بە یەکێک لە شارە مەزنەکانی جیهانی ڕۆمیی ڕۆژهەڵات.
بەڵام باوەشی ڕۆما دوو لایەنی هەبوو. لەگەڵ قووڵبوونەوەی پەیوەندییە ئابووری و سیاسییەکانی ئۆسرۆئین لەگەڵ ڕۆما، هۆکاری بوونی دەوڵەتێکی سەربەخۆی حایل لاواز بوو. کۆتاییی بنەماڵەکە پێشتر دیار بوو.
مەسیحیبوون: ئەدێسا وەک لانکەی مەسیحیەتی سریانی
ئەفسانەی ئەبگەری V
هیچ بەشێکی مێژووی ئۆسرۆئین کاریگەریی کولتووریی زیاتر لە ئەفسانەی پاشا ئەبگەری V ئووکاما (4 پ.ز–7 ز و 13–50 ز)، «ئەبگەری ڕەش»، و ئەو نامەئاڵوگۆڕەی گوایە لەگەڵ عیسای ناسیرە هەیبوو، نەبووە.
بەپێی ئەو نەریتەی یەکەم جار مێژوونووسی کلیسا، ئیوسێبیوسی قەیسەریە، لە سەرەتای سەدەی چوارەم تۆماری کردووە، ئەبگەری V کە تووشی جوزام یان نەخۆشییەکی سەختی دیکە بوو، باسی موعجیزەکانی عیسای بیست و نامەی بۆ عیسا، کە لە ئۆرشەلیم بوو، نووسی؛ باوەڕی بە ئیلاهیبوونی عیسا دەربڕی و بانگهێشتی کرد بۆ ئەوەی لە چەوساندنەوەی ڕۆمی لە ئەدێسا پەنا بگرێت. دەگوترێت عیسا وەڵامی دایەوە؛ بانگهێشتەکەی ڕەت کردەوە، بەڵام ستایشی باوەڕی ئەبگەری کرد و بەڵێنی دا دوای بەرزبوونەوەی بۆ ئاسمان، قوتابییەک بنێرێت بۆ چاککردنەوەی پاشا. دەگوترێت دوای لەخاچدان، قوتابییەکە، تادێوس کە بە سریانی ئەددایە، هاتە ئەدێسا، ئەبگەری چاک کردەوە و پاشا و دەربارەکەی هێنایە سەر مەسیحیەت.
توێژینەوە نوێکان بە نزیکەیی کۆدەنگن لەسەر ئەوەی نامەکان ساختەن و لە سەرەتای سەدەی چوارەم نووسراون بۆ بەهێزکردنی پێگەی ئەدێسا وەک یەکێک لە کۆنترین ناوەندەکانی مەسیحیەت. بەڵام ئەفسانەکە ناوەڕۆکێکی ڕاستەقینەی مێژوویی دەنوێنێت: ئەدێسا بەڕاستی لە سەردەمێکی زۆر سەرەتاییدا بوو بە ناوەندێکی ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان و بنەماڵەی ئەبگەر بە شێوەگەلێک بە ئەم سەرهەڵدانەوە بەستراو بوو کە مێژوونووسان هێشتا مشتومڕیان لەبارەوە دەکەن.
ئەبگەری VIII و یەکەم پاشایەتیی مەسیحیی جیهان
ئەو کەسایەتییە مێژووییەی ئەگەری مەسیحیبوونی ڕاستەقینەی لە هەمووان زیاترە، ئەبگەری VIIIی مەزنە (177–212). وا دەردەکەوێت ئەو دراوانەی لە کۆتاییی فەرمانڕەواییی ئەودا لێ دراون، هێمای مەسیحییان هەڵگرتبێت. نووسەرە مەسیحییە سەرەتاییەکە، باردەیسان، فەیلەسوفێکی جیاواز لە بیروباوەڕە باوەکان و کەسێکی نزیکی دەرباری ئەبگەری VIII، جێبەجێکردنی ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان لە بازنەی پاشاییی ئەدێسادا لە سەرەتای سەدەی سێیەمەوە دیاری دەکات. تا 201 ز، بوونی کلیسایەک لە ئەدێسا بەڵگەدار کراوە.
هەندێک توێژەر پێیان وایە مەسیحیبوونی ئەبگەری VIII، ئۆسرۆئینی کرد بە یەکەم پاشایەتیی فەرمیی مەسیحیی جیهان؛ پێش مەسیحیبوونی ئەرمەنستان لە ژێر تیرێداتی III، کە بە نەریتی مێژوویی بۆ 301 ز دەگەڕێندرێتەوە، و پێش مەسیحیبوونی ئیمپراتۆریای ڕۆمی لە ژێر کۆنستانتین (313 ز). ئەم بۆچوونە جێی مشتومڕە: هەندێک مێژوونووس پێیان وایە توخمە مەسیحییەکان لە دەرباری ئەبگەری VIII کەسی بوون لەبری سیاسی، و مەسیحیەت تا دواتر نەبوو بە ئایینی فەرمیی پاشایەتییەکە. بەڵام بەڵگەکانی پشتگیریی ئەدێسا وەک لانکەی دەوڵەتێکی مەسیحیی ڕێکخراو لە جیهانی کۆندا بەهێزن و ئەمە یەکێک لە گرنگترین میراتە مێژووییەکانی پاشایەتییەکەیە.
ئەو نەریتە مەسیحییە سریانییەی لە ئەدێساوە سەری هەڵدا، دواتر بوو بە یەکێک لە ڕەوتە مەزنەکانی مەسیحیەت لە کۆتاییی سەردەمی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاستدا. وەرگێڕانی پێشیتای کتێبی پیرۆز، سروودەکانی ئەفرێمی سریانی و نەریتە ڕێوڕەسمییەکانی بەرهەم هێنا کە هێشتا لەلایەن کلیساکانی سریانیی ئۆرتۆدۆکس، ئاشووری و کلدانییەوە دەپارێزرێن؛ ئەو کۆمەڵگایانەی چەندین سەدەیە لە هەمان جوگرافیای میزۆپۆتامیای سەروو و دەشتی بەرزی کوردیدا ژیاون کە ئەبگەرییەکان جارێک فەرمانڕەوایییان دەکرد.
لاوازبوون و ڕووخان: کاراکاڵا و کۆتاییی سەربەخۆیی
کۆتایییەکە لە ژێر کاراکاڵادا هات. لە 214 ز، ئیمپراتۆری ڕۆمی ئەبگەر سێڤێروس، جێگرەوەی ئەبگەری VIIIی مەزن، بۆ کۆبوونەوەیەک بانگهێشت کرد و لە دەسەڵاتی دوور خستەوە. ئەدێسا بە کۆلۆنیایەکی ڕۆمی ڕاگەیەنرا. پاشایەتییە سەربەخۆکە کە بۆ نزیکەی سێ سەدە و نیو بە بەکارهێنانی ناکۆکیی نێوان ئیمپراتۆریا مەزنەکان مانەوەی خۆی پاراستبوو، خرایە ناو پێکهاتەی ئیمپراتۆری.
بنەماڵەی ئەبگەر تەنها بە ناو بۆ نەوەیەکی دیکە درێژەی بە هەڵگرتنی نازناوە پاشاییەکان دا. ئەبگەری X دوا پاشایە کە لە لیستەکانی بنەماڵەدا تۆمار کراوە و لانیکەم بە ناو، تا نزیکەی 242 ز لە ژێر پاراستنی گۆردیانی IIIدا فەرمانڕەواییی کرد. دوای ئەوە، بنەماڵەکە لە تۆماری مێژوویی ون دەبێت. ئۆسرۆئین بوو بە پارێزگایەکی هەمیشەییی ڕۆمی، پاشان ناوچەیەکی سنووریی بیزەنتی. دواتر بە دەستی ساسانی، عەرەب، سەلجووقی، خاچپەرست، ئەیوبی، مەغۆل و عوسمانیدا گەڕا، پێش ئەوەی لە سەردەمی نوێدا وەک بەشێک لە کۆماری تورکیا دەربکەوێت.
پەیوەندیی کوردی: پاشایەتییەکی سنووری لە چیرۆکی کورددا
ئۆسرۆئین بەو مانایە پاشایەتییەکی کوردی نەبوو کە ئیمپراتۆریای ماد یان پاشایەتیی کۆردوێن کوردی بوون. بنەماڵە فەرمانڕەواکەی نەبەتیی عەرەب بوو، زمانەکەی ئارامی بوو و ئاراستە کولتوورییەکەی لەبری ئێرانی، میزۆپۆتامیایی و لە کۆتاییدا مەسیحی بوو. مێژوونووسییەکی کوردی کە ئۆسرۆئین تێیدا دەگرێت، دەبێت بە ڕاستگۆیی ئەم کارە بکات؛ وەک پاشایەتییەکی سنووری، دراوسێیەک و خاڵێکی یەکگرتنی ڕێگاکان، لەبری ئەوەی بەشێک بێت لە ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆی کورد.
لەگەڵ ئەوەشدا، پەیوەندیی کورد بە ئۆسرۆئین ڕاستەقینەیە و شایەنی بەدواداچوونە. چەند هێڵێکی ئەم پەیوەندییە دیارن. جوگرافیاکە ئەمڕۆ کوردییە: ئەدێسا، پایتەختی پاشایەتییەکە، شارە نوێکەی شانلیورفایە، کە لەلای کوردان بە ڕوها ناسراوە و لە ناوەڕاستی باکووری کوردستاندایە. ئەو خاکانەی ئەبگەرییەکان جارێک فەرمانڕەوایییان دەکرد، ئەمڕۆ دانیشتووانی کورد لە پاڵ کۆمەڵگە مەسیحییە ئارامی و تورکمانەکاندا تێیان نیشتەجێن. بنەماڵەکە خۆی هەر ناسنامەیەکی ئەتنیکیی هەبووبێت، خاکە مێژووییەکەی ئۆسرۆئین ئێستا سەر بە جیهانی جوگرافی و کولتووریی کوردە.
نزیکترین دراوسێکانی کورد یان کوردی سەرەتایی بوون. لە باکوور، لە ئەوبەری ئەنتی تاورۆس، کاردووخۆی و پاشایەتییەکانی کۆردوێن و زەبدیکێن هەڵکەوتبوون؛ گەلانێک کە لە بنەمای تۆماری مێژووییی کورددا جێیان هەیە. لە ڕۆژهەڵات، پاشایەتیی ئەدیابێن کۆنترۆڵی خاکی نێوان دیجلە و زێی گەورەی دەکرد و زۆرێک لە مێژوونووسان بە پاشایەتییەک دەیزانن کە پەیوەندیی ئێرانی و کوردیی قووڵی هەبوو. ئەبگەرییەکان تەنها دراوسێی ئەم دەوڵەتانە نەبوون؛ هاوسەرگیرییشیان لەگەڵیان دەکرد. هاوسەرە سەرەکییەکەی ئەبگەری V شاژن هێلێنای ئەدیابێن بوو، یەکێک لە بەناوبانگترین ژنە پاشاییەکانی ڕۆژهەڵاتی کۆتاییی سەردەمی هێلینیستی.
چەند فەرمانڕەوا و خزمی ئەبگەرییەکان ناوی ئێرانییان هەڵگرتبوو، وەک پاکۆروس و پارتەماسپات، و سیاسەتی دەرەوەی بنەماڵەکە بۆ زۆربەی مێژووی خۆی بە پارتەوە بەستراو بوو. لە ڕووی کولتوورییەوە ئۆسرۆئین دەوڵەتێکی بە قووڵی تێکەڵ بوو و توخمە ئێرانییەکەی ئەم تێکەڵەیە سەر بە هەمان جیهانی ئێرانی بوو کە ناسنامەی کوردی دواتر لێیەوە سەری هەڵدا. گەلی کورد لە مێژە لە پاڵ کۆمەڵگە مەسیحییە سریانی، ئاشووری و کلدانییەکان ژیاوە کە نەریتە ئایینییەکەیان لە ئەدێسا داڕێژرا. هەندێک کۆمەڵگەی کوردی، بە تایبەتی لە ناوچەی هەکاری و بەشەکانی کوردستانی عێراق، لە مێژوودا شێوەگەلی مەسیحیەتی سەر بە هەمان ڕەوتە سریانییەیان پەیڕەو کردووە، پێش گۆڕینی ئایینیان لە سەردەمەکانی دواتردا. میراتە مەسیحییەکەی ئەدێسا لە چیرۆکی کورد جیا نییە؛ بەشێکە لە ژینگەی ئایینی و کولتووریی دەشتی بەرزی کوردی.
بەهۆی ئەم هۆکارانەوە، ئۆسرۆئین لە تۆماری مێژووییی کورددا وەک پاشایەتییەکی سنووری دەردەکەوێت؛ دەوڵەتێک کە کوردی لێ نەهات، بەڵام بۆ نزیکەی چوار سەدە بەسەر گۆشەیەک لە جیهانی جوگرافیی کورددا فەرمانڕەواییی کرد و ئەو ژینگە کولتوورییەی داڕشت کە ناسنامەی کوردی دواتر تێیدا شێوەی دەگرت.
میرات: ڕوها، مەسیحیەتی سریانی و دەشتی بەرزی کوردی ئەمڕۆ
شاری ئەدێسا لە هەموو شتێک ڕزگاری بوو: ڕووخانی بنەماڵەی ئەبگەر، لکاندنە ڕۆمی و بیزەنتییەکان، شەڕە ساسانییەکان، داگیرکاریی عەرەب، شەڕە خاچپەرستییەکان، زریانەکانی مەغۆل و سەدە عوسمانییەکان. ئەمڕۆ شانلیورفایە، یەکێک لە شارە مەزنەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، بە دانیشتووانێکی زیاتر لە دوو ملیۆن و ناوەڕاستێکی مێژوویی کە سەردانکەران هێشتا بە ناوە کۆنە ئارامییەکەی، ئورهای، ناوی دەبەن. بۆ کوردان ڕوهایە؛ شاری زیارەت، بازرگانی و یادەوەریی کولتووری، لە لێواری باشووری جیهانی جوگرافیی کورددا.
ئەو نەریتە مەسیحییە سریانییەی پایتەختی بنەماڵەی ئەبگەر پەرەی پێ دا، لەگەڵ پاشایەتییەکە نەمرد. بوو بە یەکێک لە ڕەوتە مەزنەکانی مەسیحیەت لە کۆتاییی سەردەمی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست و هەندێک لە کاریگەرترین وەرگێڕانەکانی کتێبی پیرۆز، نووسینە ئیلاهییەکان و نەریتە ڕێوڕەسمییەکانی کلیسای سەرەتاییی بەرهەم هێنا. کلیسای سریانیی ئۆرتۆدۆکس، کلیسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات و کلیسای کلدانیی کاتۆلیک هەموویان بنەچەی خۆیان بۆ ئەم نەریتە دەگەڕێننەوە. کۆمەڵگە زیندووەکانیان، کە زۆرێکیان هێشتا لە باکووری میزۆپۆتامیا و لە ناوچە هاوبەشەکانی لەگەڵ خاکە کوردییەکاندا نیشتەجێن، نەوە کولتوورییە ڕاستەوخۆکانی مەسیحیەتی ئەدێسان.
بۆ گەلی کورد، میراتی ئۆسرۆئین میراتی خاڵێکی یەکگرتنی ڕێگاکانە. ڕوها هەر شارێکی کوردییە. دراوسێ مەسیحییە سریانییەکانی کوردەکان میراتگرانی باوەڕی ئەدێسان. مێژووی درێژی ئەو پاشایەتییە بچووکانەش کە لە نێوان پارت و ڕۆما، لە نێوان ئیمپراتۆریاکان و لە لێوارەکانی دەشتە بەرزەکاندا مانەوە، بەشێکە لەو پێکهاتە مێژووییەی نەتەوەی کورد لە کۆتاییدا لێیەوە سەری هەڵدا.
ڕیزبەندیی کاتیی پاشایەتیی ئۆسرۆئین
نزیکەی 132 پ.ز؛ ئەریو (ئۆرهای) لە کاتی داڕمانی دەسەڵاتی سەلەوکیدا پاشایەتیی ئۆسرۆئین دادەمەزرێنێت و ئەدێسا دەبێتە پایتەخت. نزیکەی 94–68 پ.ز؛ فەرمانڕەواییی ئەبگەری I، یەکەم فەرمانڕەوا کە ناوی بنەماڵەکە هەڵدەگرێت. 53 پ.ز؛ شەڕی حەڕان. 4 پ.ز – 7 ز / 13–50 ز؛ دوو سەردەمی فەرمانڕەواییی ئەبگەری V ئووکاما. 114 ز؛ ترایان هێرش دەکاتە سەر میزۆپۆتامیا. 177–212 ز؛ فەرمانڕەواییی ئەبگەری VIIIی مەزن. نزیکەی 200 ز؛ بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، ئەبگەری VIII مەسیحیەت هەڵدەبژێرێت. 214 ز؛ کاراکاڵا ئەبگەر سێڤێروس لە دەسەڵات دوور دەخاتەوە و ئەدێسا بە کۆلۆنیایەکی ڕۆمی ڕادەگەیەنرێت. نزیکەی 244 ز؛ بنەماڵەکە ون دەبێت.
فەرمانڕەواکانی بنەماڵەی ئەبگەر
لە سەرانسەری مێژووی چوار سەدەییی بنەماڵەکەدا بیست و هەشت پاشا تۆمار کراون. گرنگترینەکانیان لە ڕووی مێژووییەوە بریتین لە: ئەبگەری I (نزیکەی 94–68 پ.ز)، یەکەم فەرمانڕەوای بنەماڵەکە کە ناوی «ئەبگەر»ی هەڵگرت؛ ئەبگەری II (نزیکەی 68–53 پ.ز)، پاشای شەڕی حەڕان؛ ئەبگەری V ئووکاما (4 پ.ز – 7 ز؛ 13–50 ز)، بەناوبانگترین ئەبگەری لە نەریتی مەسیحیی دواتردا؛ مانوس (مەعنو)ی ئۆسرۆئین، نوێنەری نەریتە فراوانترەکەی مەعنو؛ ئەبگەری VII (109–116 ز)، کە ملکەچی ترایان بوو؛ ئەبگەری VIIIی مەزن (177–212 ز)، دیارترین ئەبگەریی سەردەمی کۆتایی؛ هەروەها ئەبگەر سێڤێروس و ئەبگەری X، دوا پاشا گرنگەکانی بنەماڵەکە.
ئەنجام
پاشایەتیی ئۆسرۆئین ئیمپراتۆریایەکی کوردی نەبوو. شتێکی سەرنجڕاکێشتر بوو: دەوڵەتێکی بچووک و تێکەڵی عەرەبی و ئارامی لە خاڵی یەکگرتنی جیهانە ئێرانی، ڕۆمی و میزۆپۆتامیاییەکاندا، کە بۆ نزیکەی چوار سەدە بنەماڵەیەکی دەگمەن فەرمانڕەواییی کرد. شارەکەی، ئەدێسا، ئورهای، ڕوها، بوو بە یەکێک لە ناوەندە مەزنەکانی شارستانیەتی کۆتاییی سەردەمی کۆن. ئەبگەرییەکان بە ئارامی قسەیان دەکرد، بەڵام ناوی عەرەبییان هەڵگرتبوو. هاوپەیمانی پارت بوون، بەڵام لە کۆتاییدا بوون بە ژێردەستی ڕۆما. بەسەر دانیشتووانێکدا فەرمانڕەوایییان دەکرد کە ڕەنگە پێش هەر پاشایەتییەکی دیکەی سەر زەوی مەسیحی بووبن. پایتەختەکەشیان، دوای ئەوەی کاراکاڵا لە 214 ز دوا پاشا گرنگەکەی لە دەسەڵات دوور خستەوە، لە سەردەمی ئیمپراتۆریاکانی ڕۆمی، بیزەنتی، عەرەبی، سەلجووقی، مەغۆلی و عوسمانی بەردەوام مایەوە، تا بوو بە شانلیورفا، ڕوها؛ شارێکی کوردی لە خاکێکی کوردی. تۆماری مێژووییی کورد بە دروستی ئۆسرۆئین لە خۆ دەگرێت، لەبری ئەوەی باپیر بێت، وەک دراوسێ، خاڵی یەکگرتنی ڕێگاکان و سنوور.
سەرچاوەکان
سەرچاوە ڕاستەوخۆکان: Pliny the Elder, Naturalis Historia; Plutarch, Life of Crassus; Tacitus, Annals; Eusebius, Ecclesiastical History; The Doctrine of Addai; The Chronicle of Edessa. سەرچاوە ئەکادیمییەکان: J.B. Segal, 'Abgar,' Encyclopædia Iranica; J.B. Segal, Edessa, the Blessed City (Oxford, 1970); Steven K. Ross, Roman Edessa (Routledge, 2001); H.J.W. Drijvers, Cults and Beliefs at Edessa (Brill, 1980). وتارە هاوڕێکانی Kurdish-History.com: ئەبگەری Iی ئۆسرۆئین، مانوسی ئۆسرۆئین، پاشایەتیی کۆردوێن، کاردووخۆی.