پێشەکی
زۆربەی بوونەوەرە خوداییەکانی باوەڕی گەلە ئێرانییەکان بە ڕوونی سەر بە یەکێک لە دوو لایەنەکەی جەنگە گەورەکەی نێوان ڕووناکی و تاریکین. هێزە درەوشاوەکان خزمەتی پەروەردگاری دانا، ئەهورا مەزدا، دەکەن؛ دێوەکان خزمەتی ڕۆحە وێرانکەرەکە، ئەهریمەن، دەکەن. بەڵام کەسایەتییەک هەیە کە بە شێوەیەکی سەیر و لەبیرنەکراو لە نێوان دوو جیهانەکەدا ڕاوەستاوە: ڤایو، خودای با و هەوا، کە دەتوانێت چاک یان خراپ بێت، بەپێی ئەوەی، وەک وێنە کۆنەکە دەڵێت، با بەرەو کوێ دەوزێت.
ڤایو یەکێکە لە کۆنترین و هەستجووڵێنەرترین خودایەتییەکانی گەلە ئێرانییەکان. جەنگاوەرێکی توندوتیژە بە چەکی زێڕین و ڕمێکی تیژ، کە بەرەو سوپاکانی تاریکی هەڵدەکوتێت و پەرتەوازەیان دەکات؛ بەڵام دەتوانێت هەر بە هەمان ئاسانییەی کە پاڵەوانی ڕووناکییە، ڕووی وەربگێڕێت و ببێتە دوژمنی. ئەو هەناسەی ژیانە لە هەوادا، هەروەها ڕەشەبای ساردی مردنە. خودی بۆشاییە، ئەو بەتاڵاییەی کە لە نێوان بواری پەروەردگاری دانا لە سەرەوە و بواری ڕۆحە وێرانکەرەکە لە خوارەوەدایە؛ شوێنە بەتاڵە ناوەڕاستەکە کە هەر ڕۆحێک دەبێت لە گەشتی دوای مردنیدا پێیدا تێپەڕێت.
ناسینی ڤایو واتای ناسینی خودی بایە بە هەموو سروشتە دوولایەنەکەیەوە: شنەبایەک کە ژیان دەبەخشێت و زریانێک کە وێران دەکات، ئەو هەوایەی هەناسەی پێ دەدەین و ئەو بەتاڵاییەی لێی دەترسین. خەیاڵی گەلە ئێرانییەکان لە ڤایودا ڕاستییەکی دەربارەی جیهان بەرجەستە کرد: ئەوەی هەر هێزێک بە سادەیی چاک یان خراپ نییە، و هەندێک لەو هێزانەی بە ناو ژیانماندا دەڕۆن، لە هەمان کاتدا دوو ڕووخساریان هەیە.
ناوەڕۆک
ڤایو کێیە؟
ڤایو (بە زمانی ئەڤێستایی ڤایو، زۆرجار لەگەڵ ڤاتا ناودەبرێت، بە واتای با، هەوا و کەش) خودایەتییە دووسروشتە زەردەشتییەکەی بایە. لە نێو بوونەوەرە خوداییەکاندا تایبەتە بەوەی لە هەمان کاتدا هەم یەزەتەیە، شایستەی پەرستن، و هەم دەیڤایە، دێوێک؛ چونکە سروشتەکەی دەتوانێت لە چاکەوە بگۆڕێت بۆ خراپە. جەنگاوەرێکی بەهێزە کە دژ بە هێزەکانی تاریکی دەجەنگێت؛ هەروەها ئەو بایەیە کە لە ڕێگای دوای مردندا ڕۆح تووشی دەبێت، و لە گەردوونناسییە قووڵترەکەدا بە خودی بۆشایی، یان بەتاڵایی، دەناسرێت کە لە نێوان جیهانەکانی چاکە و خراپەدایە.
خودای با و هەوا
لە کۆنترین ئایینی گەلە ئێرانییەکاندا دوو بوونەوەری خودایی با هەبوون، کە پەیوەندییەکی نزیکیان هەبوو و زۆرجار لە یەک بوونەوەردا یەک دەخران: ڤایو، ئەو بایەی دەوزێت، و ڤاتا، خودی کەش. لە نێو هەردووکیاندا ڤایو گرنگترە و ناوەکەی زیاتر دەهێنرێت؛ تەنانەت کاتێک بە تەنها باسی دەکرێت، هەموو سروشتی هەوای جووڵاو لە خۆیدا هەڵدەگرێت. یەکێکە لە کۆنترین خوداکانی گەلە ئێرانییەکان، و خودی سەرچاوەکەی لەگەڵ ڤایوی خودای بای ڤێدی لە هیندستان هاوبەشە؛ چونکە هەردووکیان لە یەک خودای باوە هاتوون کە باوباپیرانی هەردوو گەل لە ڕابردووێکی دووردا دەیانپەرست.
لە ئەزموونی گەلێکی کۆندا، با هێزێکی زۆر بەهێز و پێشبینی‌نەکراو بوو. دەیتوانی شنەبایەکی نەرم بێت کە ڕۆژەکە فێنک دەکردەوە و هەورە باراناوییەکانی دەهێنا، هەناسەیەک کە سییەکانی پڕ دەکرد و ژیانی دەبەخشی؛ یان دەیتوانی ئەو زریانە هاوارکەرە بێت کە چادرەکانی دەخست و دارەکانی دەڕووخاند، سەرمای کوشندەی زریانی چیا. سەیر نییە کە خودایەتیی هێزێکی هێندە گۆڕاو خۆیشی گۆڕاو بێت، و خودای با وەک بوونەوەرێکی دووسروشت هەست پێ بکرێت کە بە یەکسانی توانای بەخشینی بەرەکەت و وێرانکردنی هەیە.
خاڵە سەرەکییەکان
ڤایو خودایەتییە دووسروشتە ئێرانییەکەی با و کەشە.
بە شێوەیەکی بێهاوتا هەم یەزەتەیە (شایستەی پەرستن) و هەم دەیڤایە (دێوێک).
جەنگاوەرێکی توندوتیژە بە چەکی زێڕین کە دژ بە هێزەکانی تاریکی دەجەنگێت.
نەریت باس لە دوو ڤایو دەکات: بایەکی چاک و بایەکی خراپ کە مردنە.
بەو بۆشاییە یان بەتاڵاییە دەناسرێت کە لە نێوان دوو جیهانەکەدایە.
سروودەکەی ڕام یەشتە، و ڕۆژەکەی بیست و دووەمی مانگە.
زانیارییە خێراکان
ناو: ڤایو (ئەڤێستایی)، زۆرجار لەگەڵ ڤاتا ناودەبرێت؛ دواتر ڤای، ئەندەرڤا
واتا: با، هەوا، کەش
جۆر: یەزەتە و دەیڤایەکی دووسروشت، خودایەتیی با
سروشت: هەم چاک و هەم خراپ، بەپێی ئەوەی با بەرەو کوێ دەوزێت
دەرکەوتن: جەنگاوەرێکی توندوتیژ بە چەکی زێڕین و ڕمێکی تیژ
دوو ڤایوەکە: ڤایە چاکەکە کە ڕۆح دەبات بۆ بەهەشت؛ ڤایە خراپەکە کە مردنە
ڕۆڵی گەردوونی: بۆشایی یان بەتاڵایی نێوان جیهانەکانی ئەهورا مەزدا و ئەهریمەن
سروود: ڕام یەشت، پازدەهەمی یەشتەکان
ڕۆژی پیرۆز: ڕۆژی بیست و دووەمی مانگی ئێرانی؛ جێژنی ڕۆژی با
بەڵگەی بوون: ئەڤێستا (ڕام یەشت) و نەریتی دواتری زەردەشتی
دوو ڤایوەکە
قووڵترین و سەیرترین فێرکاری دەربارەی ڤایو ئەوەیە کە بە واتایەک دوو دانەی لێ هەیە. نەریتی دواتر جیاوازیی نێوان ڤایێکی چاک و ڤایێکی خراپی دیاری کرد، دوو با بە سروشتی پێچەوانە. ڤایە چاکەکە سەر بە بواری پەروەردگاری دانا، ئەهورا مەزدایە؛ ئەوە کە کاتێک کەسێکی ڕاستکار دەمرێت، بە نەرمی ڕۆحەکە بەرەو سەرەوە دەبات بۆ بەهەشت. ڤایە خراپەکە سەر بە بواری تاریکییە، و هیچ کەمتر نییە لە خودی مردن، ئەو بایەی کە کەسی لە سەرەمەرگدا دەبەستێت و ڕۆحەکە دەبات بۆ ناو سەرما.
نووسراوە پیرۆزەکان بای خراپە بە دەستەواژەی ترسناک وێنا دەکەن. کاتێک بە دەستی کەسێک ناز دەکات، ئەوە قورسایی سستییە؛ کاتێک سێبەری بەسەردا دەخات، ئەوە سووتانی تایە؛ کاتێک چاوی بە کەسێک دەکەوێت، هەناسەی زیندوو دەکوژرێت، و ئەوە ئەو شتەیە کە پێی دەڵێین مردن. ئەم ڤایە تاریکە لە ڕیزی دێوەکاندایە، وێرانکەرێک کە لەگەڵ هێزەکانی ئەهریمەندایە. لەگەڵ ئەوەشدا خودی هەمان ناو، ڤایو، هی ئەو جەنگاوەرە چاک و بەهێزەشە کە بۆ ڕووناکی دەجەنگێت؛ بەو شێوەیە تاکە خودای با هەم هەناسەی ژیان و هەم سەرمای گۆڕ لە خۆیدا هەڵدەگرێت.
جەنگاوەری هەوا
لە لایەنە چاک و شکۆدارەکەیدا، ڤایو یەکێکە لە جەنگاوەرە گەورەکانی ئاسمانەکانی گەلە ئێرانییەکان. وەک پاڵەوانێکی توندوتیژ وێنا دەکرێت کە زرێی زێڕین لەبەردایە، چەکی زێڕین و ڕمێکی زۆر تیژ هەڵدەگرێت، و هێرش دەباتە سەر هێزە کۆکراوەکانی تاریکی و لە بەردەم خۆیدا پەرتەوازەیان دەکات. لەمەدا لە پاڵ خودایەتییە جەنگاوەرەکانی تری باوەڕەکە ڕادەوەستێت، وەک ڤەرەثرەغنا، یەزەتەی سەرکەوتن، وەک هێزێک کە بێ ماندووبوون بۆ پاراستنی ڕێک و پێکیی جیهان لە هێرشی خراپە دەجەنگێت.
سروودەکان ڕیزێکی درێژی نازناوی توندوتیژی پێ دەبەخشن: گەڕانکار، زاڵبوو، پێشڕەو، بەهێزترین، بەهێز و دەسەڵاتدارترین، شکستپێهێنەر، شەپۆلهەڵدەر، بڵێسەبڵاوکەرەوە. ئەمانە بوونەوەرێک بە هێزی بەرگری‌لێنەکراو و جووڵەی بەرەو پێش وێنا دەکەن؛ خودی بەرجەستەی توانای با بۆ پاڵپێوەنان، ڕاماڵین و زاڵبوون. پاڵەوانان و پاشاکانی ئەفسانە کۆنەکان پێش کردەوە گەورەکانیان نوێژیان بۆ دەکرد، لە خاوەنی با هێزی زاڵبوون بەسەر دوژمنان و خێرایی گەیشتن بە سەرکەوتنیان دەخواست.
ڤایو و ڕێگای مردووان
لە گەشتی ڕۆح دوای مردندا سروشتە دوولایەنەکەی ڤایو بە ڕوونترین و گرنگترین شێوە دەردەکەوێت. باوەڕی گەلە ئێرانییەکان فێر دەکات کە کاتێک کەسێک دەمرێت، ڕۆحەکە ماوەیەک دەمێنێتەوە و پاشان بە ڕێگایەکدا بەرەو دادوەری دەکەوێتە ڕێ؛ بەرەو پردی چینڤات کە تێیدا کردەوەکانی لەلایەن ڕەشنووەوە کێش دەکرێن، و ڕێبەری ڕۆح، سراۆشا، ڕاستکاران دەپارێزێت. ڤایو، با، ئەوەیە کە ڕۆح لەو ڕێگایەدا تووشی دەبێت.
بۆ ڕۆحی ڕاستکار، ڤایە چاکەکە دێت، بایەکی نەرم و گونجاو کە هەڵیدەگرێت و بەرەو سەرەوە دەیبات بۆ ڕووناکی و ئامادەیی خودا. بۆ ڕۆحی خراپەکار، ڤایە خراپەکە، بای مردن و تاریکی، دەیگرێت و بەرەو خوارەوە ڕای دەکێشێت. بەو شێوەیە با دەبێتە خودی ئامرازی چارەنووسی ڕۆح، هەر ڕۆحێک بەرەو ئەو چارەنووسە دەبات کە شایستەی بووە. مردن، لەم دیدەدا، واتای هەڵگیرانە لەلایەن باوە؛ ئەوەی ئەو با هاوڕێیە یان مایەی ترس، پەیوەستە بەوەی مرۆڤ چۆن ژیاوە.
بۆشایی نێوان جیهانەکان
لە بن هەموو ئەمانەدا بیرۆکەیەکی زۆر قووڵ هەیە. لە گێڕانەوەی ئێرانیی سەرەتای شتەکاندا، پەروەردگاری دانا لە سەرەوە لە ڕووناکیدا دەژیا و ڕۆحە وێرانکەرەکە، ئەهریمەن، لە خوارەوە لە تاریکیدا بوو؛ لە نێوان هەردووکیاندا بەتاڵاییەکی گەورە هەبوو، بۆشاییەک. یەکێک لە دەقە کۆنەکان لە وەسفکردنی ئەو بەتاڵاییەدا تێبینییەکی بەرچاو زیاد دەکات: لە نێوانیاندا بۆشایی هەبوو، و هەندێک پێی دەڵێن ڤای. کەواتە با بە خودی ئەو بۆشاییە دەناسرا کە چاکە لە خراپە جیا دەکاتەوە؛ شوێنە ناوەڕاستەکە کە هەموو درامای خوڵقاندن بە ناویدا بەڕێوە دەچوو.
لەبەر ئەمە با لە گەشتی ڕۆحدا تووشی دەبێت: ڕێگای مردووان بە ناو ڤایودا تێدەپەڕێت، بە ناو خودی بۆشایی نێوان جیهانەکاندا. لێرە خودای با پەیوەندیی بەو گەردوونناسییەی کات و بۆشاییەوە هەیە کە لە شوێنێکی تردا ناسیوومانە؛ چونکە ڤایو نازناوێکی کۆن، خاوەنی دەسەڵاتی درێژخایەن، لەگەڵ زوورڤان، کەسایەتیی کات، هاوبەش دەکات. لە یەک ڕەوتی فکریی جێی مشتومڕدا، بەڕاستی ڤایو وەک ڕەهەندی بۆشایی لە پاڵ کاتی زوورڤان لێک دەدرایەوە. لێرە دەبێت وریا بین: ئەو پێکهاتە فکرییە هی قوتابخانەیەکی جێی مشتومڕ بوو، نەک باوەڕی باو. بەڵام ئەو تێگەیشتنە بنەڕەتییە کە با ئەو ناوەند و بۆشاییەیە کە هەموو شتێک تێیدا دەجووڵێت، ڕەگێکی زۆر قووڵی لە بیری گەلە ئێرانییەکاندا هەیە.
ڕام یەشت
سروودی تایبەتی ڤایو لە ئەڤێستادا ڕام یەشتە، پازدەهەمی ئەو سروودە گەورانەی پێیان دەڵێن یەشتەکان. بە ڕێکەوتێکی سەیری ناونان، سروودەکە بە ناوی ڕامان ناونراوە، خودایەتییەکی بچووکتر لە ئاشتی و خۆشیی ژیان کە لە ڕاستیدا زۆر کەم لە سروودەکەدا ناوی هاتووە؛ زۆربەی ناوەڕۆکی سروودەکە بۆ ڤایو تەرخان کراوە. توێژەران نازناوەکە بە زیادکراوێکی دواتر دەزانن کە بۆ گونجاندنی سروودەکە لە شوێنی خۆیدا لە ڕۆژژمێری ئایینی دانراوە، لە کاتێکدا ناوەڕۆکە کۆنە بنەڕەتییەکەی دەقەکە هی خودای بایە.
لە ڕۆژژمێری باوەڕەکەدا ڕۆژی بیست و دووەمی هەر مانگێک بۆ ڤایو تەرخان کراوە، و جێژنێکی با، کە هەندێک جار پێی دەڵێن ڕۆژی با، بۆ ڕێزگرتن لێی بەڕێوە دەبرا. ئەوەی بوونەوەرێکی هێندە دووسروشت و تەنانەت ترسناک ڕۆژ و سروودی تایبەت بە خۆی هەبێت، نیشان دەدات گەلە ئێرانییەکان تا چ ڕادەیەک هێزی بایان بە جدی وەرگرتووە، و چەندە بە پێویستیان زانیوە ڕێز لە هێزێک بگرن و ڕازیی بکەن کە دەیتوانی بە هەمان هەناسە ژیان ببەخشێت یان بیسەنێتەوە.
هێمایەتی
ڤایو پێش هەموو شتێک هێمای دوولایەنێتییە، هێمای ئەو ڕاستییە کە ناتوانرێت هەندێک لە هێزە گەورەکانی بوون بە ڕێکوپێکی وەک چاک یان خراپ پۆلێن بکرێن. با هەناسەی ژیان و ئامرازی مردنە؛ بارانی بەبەرهەمکەر و زریانی وێرانکەر دەهێنێت؛ بادەوان پڕ دەکات و بەلەم وەردەگێڕێت. خەیاڵی گەلە ئێرانییەکان بە دروستکردنی خودای با وەک بوونەوەرێکی دووسروشت دانی بەوەدا نا کە جیهان هەمیشە بەسەر دوو نیوەی ڕێکوپێکدا دابەش نابێت، و هەمان هێز دەتوانێت بەپێی کات و شێوەی هاتنی بەرەکەت ببەخشێت یان نەفرەت بکات.
هەروەها هێمایەکی قووڵی ئاستانی گۆڕانە، تێپەڕین لە دۆخێکەوە بۆ دۆخێکی تر. وەک بۆشایی نێوان جیهانەکان و ئەو بایەی لە مردندا تووشی ڕۆح دەبێت، ڤایو لە هەر سنوور و تێپەڕگەیەکدا ڕادەوەستێت؛ ئەو هەناسەیەی لە ژیانەوە دەمانبات بۆ هەرچی لەو دیویەتی. ئەمە گونجاوە، چونکە خودی با نادیارە، تەنها لە ئەنجامەکانییەوە دەناسرێت؛ هێزێک کە هەستی پێ دەکرێت بەڵام هەرگیز نابینرێت، وەک ئەو سنوورە نادیارەی نێوان ئەم جیهانە و جیهانی دواتر کە ئەرکی ئەو پاراستن و تێپەڕین پێیدایە.
ڤایو و کورد
ڤایو سەر بەو میراتە ئایینییە قووڵەی گەلە ئێرانییەکانە کە کورد لەگەڵ گەلە ئێرانییەکانی تر هاوبەشی پێ دەکەن؛ جیهانە کۆنەکەی ئەڤێستا و یەزەتەکان کە نەریتە ڕۆحییەکانی ناوچەکە لێیەوە گەشەیان کرد. ئەو کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد نییە، و بانگەشەی ئەوە دروست نابێت؛ خودایەتییەکی ڕابردووی فراوانتری گەلە ئێرانییەکان و ئایینی زەردەشتییە، میراتی هاوبەشی چەندین گەل. بەڵام ئەو میراتە هاوبەشە ڕاستەقینەیە، و کورد لە میراتگرەکانی ئەون.
با هەمیشە لە ژیانی گەلێکی چیانشین ئامادە بووە. لە لوتکە بەرزەکان و دۆڵە قووڵەکانی کوردستاندا، با هاوەڵێکی هەمیشەییە؛ هەندێک جار بەرەکەتێک و هەندێک جار مەترسییەکە، ڕێک هەمان هێزە دووسروشتەی کە خەیاڵی کۆنی گەلە ئێرانییەکان لە ڤایودا بەرجەستەی کرد. ناسینی کەسایەتیی خودای با واتای دۆزینەوەی پارچەیەکی بچووکی جیهانە ئایینییە کۆنەکەیە کە لە پشت کولتوورەکانی ناوچەکەدایە؛ هەمان جیهان کە جێژنی نەورۆز و ڕێزگرتن لە ئاگری پیرۆزی لێوە سەرچاوە گرتووە، و هەستکردنە بە کۆنیی ئەو بیرۆکانەی هێشتا لە ژێر ڕووکەشی ئەمڕۆدا دەجووڵێن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ڤایو خودایەکی چاکە یان خراپ؟ وەڵامی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە بە شێوەیەکی بێهاوتا هەردووکیانە. بە پێچەوانەی نزیکەی هەموو کەسایەتییەکانی تری باوەڕەکە کە بە ڕوونی سەر بە لایەنی ڕووناکی یان تاریکین، ڤایو بەڕاستی دووسروشتە؛ لە لایەنە چاکەکەیدا یەزەتەیە و لە لایەنە تاریکەکەیدا دەیڤایە. نەریت ئەمەی بە باسکردنی دوو ڤایو چارەسەر کرد، بایەکی چاک و بایەکی خراپ؛ بەڵام سەیرییەکە دەمێنێتەوە، و بەشێکە لەوەی وای لێ دەکات لەبیرنەکراو بێت. لە لایەنە چاکەکەیدا خزمەتکاری دڵسۆزی ئەهورا مەزدایە؛ لایەنە تاریکەکەی بای دێوئاسای مردنە.
ئایا ڤایو خودایەکی کێبڕکێکاری پەروەردگاری دانایە؟ نەخێر. تەنانەت لە شکۆی جەنگاوەرێکی بەهێزدا، ڤایو یەزەتەیە؛ بوونەوەرێکی خودایی کە ئەهورا مەزدا خوڵقاندوویەتی و خزمەتی دەکات، نەک خودایەکی سەربەخۆ یان کێبڕکێکار. باوەڕەکە لە دەوری تاکە پەروەردگاری دانا دەمێنێتەوە؛ یەزەتەکان، لەوانە ڤایو، خزمەتکارەکانی ئەون و ئەو هێزانەن کە ڕێک و پێکییەکەی لە ڕێگەیانەوە دەپارێزرێت. لایەنە چاکەکەی لە پێناو پەروەردگاردا بۆ ڕووناکی دەجەنگێت، و تەنها لایەنە تاریکەکەی، بای مردن، سەر بە دوژمنە.
ئایا ڤایو بەڕاستی خودای بۆشایی بوو لە پاڵ کاتی زوورڤان؟ ئەم بیرۆکەیە لە زوورڤانیزمەوە هاتووە، ڕەوتێکی جێی مشتومڕ و ئێستا لەناوچووی بیری زەردەشتی کە بە توندی وەک بیدعەت ڕەخنەی لێ گیرا. لەو پێکهاتە فکرییەدا با وەک بۆشایی لەگەڵ زوورڤان وەک کات هاوبەش دەکرا. ئەمە بەشێکی ڕاستەقینەی مێژووی نەریتەکە و بیرۆکەیەکی بەرچاوە؛ بەڵام نابێت بە هەڵە بە باوەڕی باوی زەردەشتی دابنرێت، کە تێیدا ڤایو یەزەتەی بایە، نەک بنەمایەکی یەکەمی گەردوونی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەهورا مەزدا: پەروەردگاری دانا کە ڤایە چاکەکە خزمەتی دەکات
ئەهریمەن: ڕۆحە وێرانکەرەکە کە ڤایە خراپەکە سەر بە بواری ئەوە
ڕەشنوو: دادوەری ڕۆح لە پردی چینڤات
سراۆشا: ڕێبەر و پارێزەری ڕۆح دوای مردن
زوورڤان: کەسایەتیی کات، لە زوورڤانیزمدا لەگەڵ ڤایو وەک بۆشایی هاوبەش دەکرێت
میترا: یەزەتەیەکی تری ئاسمانە ڕووناکەکانی گەلە ئێرانییەکان
پرسیارە باوەکان
ڤایو کێیە؟
ڤایو خودایەتییە دووسروشتە زەردەشتییەکەی با و کەشە. لە نێو بوونەوەرە خوداییەکاندا بێهاوتایە، چونکە لە هەمان کاتدا هەم یەزەتەیە، شایستەی پەرستن، و هەم دەیڤایە، دێوێک؛ سروشتەکەی دەتوانێت لە چاکەوە بگۆڕێت بۆ خراپە. جەنگاوەرێکی بەهێزە، ئەو بایەیە کە دوای مردن تووشی ڕۆح دەبێت، و بۆشایی نێوان جیهانەکانی چاکە و خراپەیە.
بۆچی ڤایو هەم چاک و هەم خراپە؟
چونکە خودی با دووسروشتە؛ وەک هەناسەی هەوا ژیان دەبەخشێت و وەک زریانی کوشندە مردن دەهێنێت. خەیاڵی گەلە ئێرانییەکان بە دروستکردنی خودای با وەک بوونەوەرێکی دووڕووخسار ئەمەی بەرجەستە کرد، و نەریت باسی دوو ڤایوی کرد: بایەکی چاک کە خزمەتی ڕووناکی دەکات و ڕۆحی ڕاستکار دەبات بۆ بەهەشت، و بایەکی خراپ کە خودی مردنە.
دوو ڤایوەکە چین؟
ڤایە چاکەکە سەر بە بواری ئەهورا مەزدایە و دوای مردن بە نەرمی ڕۆحی ڕاستکار بەرەو سەرەوە دەبات. ڤایە خراپەکە سەر بە بواری تاریکییە و خودی مردنە؛ ئەو بایەی کە کەسی لە سەرەمەرگدا دەبەستێت و ڕۆحەکە دەبات. ئەوان لایەنە ڕووناک و تاریکەکانی یەک خودای بان.
ڕام یەشت چییە؟
ڕام یەشت پازدەهەمی ئەو سروودە ئەڤێستاییە گەورانەیە کە پێیان دەڵێن یەشتەکان، و بۆ ڤایو تەرخان کراوە. بە ناوی ڕامان ناونراوە، خودایەتییەکی بچووکتر لە ئاشتی کە زۆر کەم لە سروودەکەدا ناوی هاتووە؛ وا دادەنرێت نازناوەکە زیادکراوێکی دواتر بێت بۆ گونجاندنی سروودەکە لە ڕۆژژمێری ئایینیدا، لە کاتێکدا ناوەڕۆکە کۆنە بنەڕەتییەکەی ڕێز لە خودای با دەگرێت.
ڤایو چۆن پەیوەندیی بە بۆشایی و ڕۆحەوە هەیە؟
لە گەردوونناسیی گەلە ئێرانییەکاندا، پەروەردگاری دانا لە سەرەوە و ڕۆحە وێرانکەرەکە لە خوارەوە دەژیان، بە بۆشاییەکی گەورە لە نێوانیاندا؛ دەقێکی کۆن دەڵێت هەندێک پێی دەڵێن ڤای. کەواتە با بۆشایی نێوان جیهانەکانە، ئەو شوێنە ناوەڕاستەی ڕۆح لە ڕێگای بەرەو دادوەریدا پێیدا تێدەپەڕێت؛ هەر بۆیە دوای مردن با تووشی ڕۆح دەبێت.
ئایا ڤایو خودایەکی کوردییە؟
نەخێر. ڤایو خودایەتییەکی میراتی فراوانتری گەلە ئێرانییەکان و ئایینی زەردەشتییە؛ میراتی هاوبەشی چەندین گەلی ئێرانییە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد لە میراتگرەکانی ئەو جیهانە ئایینییە کۆنەن، و با هەمیشە بە زیندوویی لە چیاکانی کوردستان ئامادە بووە؛ بەڵام دەبێت ڤایو بە ڕاستگۆیی وەک میراتی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان بناسرێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
دوازدە خودای ئەفسانەناسیی ئێرانی - World History Encyclopedia
ئەهریمەن - Encyclopaedia Iranica