میتانی پادشاهی مهم عصر برنز پایانی با مرکزیت خابور علیا بود. نامه‌ها، پیمان‌ها و کاوش‌ها قدرتش را نشان می‌دهند، اما پرسش‌های زبان، جغرافیا و تبارهای بعدی همچنان بازند.
یک پادشاهی با چند نام
میتانی یا میتّانی با نام‌های هانیگالبات و ناهارینا نیز شناخته می‌شود. چکیدهٔ فون داسو شکل‌گیری را در اواخر سدهٔ شانزدهم پ.م. در خابور علیا، میان جمعیت عمدتاً هوری‌زبان و مهاجران آن سوی زاگرس قرار می‌دهد. در سدهٔ پانزدهم امپراتوری آن شمال میان‌رودان، سوریه و شرق آناتولی را دربرگرفت و با مصر رقابت کرد. [1] حوزه‌های متغیر قدرت مرز ثابت دولت‌ملت امروزی نیستند.
دیپلماسی در نامه‌های عمارنه
در EA 17 توشراتا آمنهوتپ سوم را برادر دیپلماتیک می‌خواند، ازدواج خواهرش کلوهبا در دربار مصر را یادآور می‌شود و دوستی و تبادل فرستاده می‌خواهد. بحران قتل آرتاشومارا و ادعای پیروزی بر دشمنان هاتی را روایت می‌کند. هدایا ارابه، اسب، زیور و خدمتکار اسیر را شامل می‌شوند. [2] این ارائهٔ مشروعیت شاه است، نه گزارش نظامی مستقل؛ ازدواج دیپلماسی را نشان می‌دهد نه ملیت امروزی ملکه.
زبان با دودمان یکی نیست
هوری، نوشتار دیپلماتیک اکدی و عناصر هندوآریایی گونه‌های متفاوت مدرک‌اند. EA 17 اکدی است. [2] فون داسو نقش نسبت‌داده‌شده به هندوآریایی‌زبانان و ارابه‌ها را بحث می‌کند، نه سرشماری کامل یا کاست قومی یکنواخت حاکم. [1] ویندفور هورو–اورارتویی را از هندواروپایی جدا می‌کند و دربارهٔ تبدیل جدول ژنتیکی به تبارنامهٔ زبان هشدار می‌دهد. کردی ایرانی است؛ شباهت دستوری یا نام مکان هوری را کردی کهن نمی‌کند. [6]
پیمان‌ها و افول طولانی
فهرست هیتی متن‌های شوپیلولیومای یکم–شاتیوازا، CTH 51–52، را با گواهان اکدی و هیتی جدا می‌کند. [3] بعدتر اددنیراری یکم می‌گوید شاتوارا را گرفت، با سوگند بازگرداند و خراج دریافت کرد. پسر او واشاشاتا شورشیِ جویای کمک هیتی معرفی می‌شود. [4] این روایت شاه آشور نشان می‌دهد چرا افول را نباید به یک ویرانی با تاریخ قطعی نزدیک ۱۳۰۰ پ.م. فروکاست.
کمونه و آرشیوی بعدی
تیم مشترک قاسم، پولیژ و پفلتسنر در ژانویه–فوریهٔ ۲۰۲۲ پس از افت آب مخزن موصل کمونه را کاوید. گزارش دانشگاه با احتیاط زاخیکو را پیشنهاد می‌کند. کنار کاخ ثبت‌شده در ۲۰۱۸، استحکامات، انبار بزرگ و مجتمع صنعتی کشف شد. پنج ظرف بیش از ۱۰۰ لوح آشوری میانه از پسِ ویرانی بناهای میتانی داشتند. پوشش و شن پیش از بازگشت آب از بقایا محافظت کرد. [5] آرشیو را نباید یکسره مکاتبات شاهی میتانی نامید.
میراث منطقه‌ای و حدود تبار
میتانی بخشی از تاریخ مکان‌هایی است که امروز کردها و جوامع دیگر در آن زندگی می‌کنند. این پیوند دودمان ملی بی‌گسست لازم ندارد. ویندفور بر رابطهٔ پیچیدهٔ زبان، قومیت، فرهنگ و گروه ژنتیکی تأکید دارد. [6] منابع درصد ثابت هوری برای نام عشیره‌های کردی، تبار ژنتیکی انحصاری یا خط مستند از خدایان میتانی تا دین‌های امروز نمی‌سازند. بافت کاوش، متن‌های شناسایی‌شده و زبان‌شناسی تاریخی پایهٔ استوارتر از شباهت تنها هستند.
منابع و مطالعه بیشتر
- Eva von Dassow, “Mittani and Its Empire”, The Oxford History of the Ancient Near East III (2022), pp. 455–528, DOI 10.1093/oso/9780190687601.003.0029; published chapter abstract consulted.
- Amarna letter EA 17, BM 29792, lines 1–54; K. C. Hanson, transliteration and adapted translation after Mercer and Moran, with source notes.
- Hethitologie Portal Mainz, Catalogue of Hittite Texts, CTH 51–52: paired Suppiluliuma–Shattiwaza treaties and language witnesses.
- Adad-narari I 03, RIMA 1 A.0.76.3, especially lines 4–34; A. Kirk Grayson (1987), digital edition adapted by Jamie Novotny and Nathan Morello, ORACC/RIAo.
- University of Freiburg, “A 3400-year-old city emerges from the Tigris River”, 30 May 2022; joint excavation report, building phases, later tablet archive and conservation.
- Gernot L. Windfuhr, “Iran vii. Non-Iranian Languages (1): Overview”, Encyclopaedia Iranica XIII/4 (2006; updated 2018), pp. 377–386; language classification and cautions on genes, languages and ethnicity.