میتانی: پاشایەتیی حوری، دیپلۆماسی و شوێنەواری میسۆپۆتامیای باکوور

میتانی پاشایەتییەکی گرنگی برۆنزی درەنگ بوو لە خابووری سەروو. نامە، پەیمان و هەڵکۆڵین دەسەڵاتەکەی ڕوون دەکەنەوە، بەڵام پرسیاری زمان، جوگرافیا و ڕەچەڵەکی دواتر هێشتا کراوەن.

پاشایەتییەک بە چەند ناو

میتانی یان میتتانیش بە هانیگالبات و ناهارینا ناسراوە. پوختەی ڤۆن داسۆ دامەزراندنی لە کۆتایی سەدەی ١٦ی پز لە خابووری سەروو دادەنێت؛ لەناو دانیشتووانی زۆربە حوری‌زمان و کۆچبەرانی ئەوبەری زاگرۆس. لە سەدەی ١٥دا ئیمپراتۆرییەکەی بە میسۆپۆتامیای باکوور، سووریا و ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا بڵاو بوو و ڕکابەری میسر بوو. [1] ناوچە گۆڕاوەکانی دەسەڵات سنووری جێگیری دەوڵەتێکی نەتەوەییی نوێ نین.

دیپلۆماسیی نامەکانی ئەمارنە

لە EA 17دا تووشراتا ئەمەنحۆتپی سێیەم بە برای دیپلۆماسی بانگ دەکات، هاوسەرگیریی خوشکی کەلوهێبا لە کۆشکی میسر بیر دەخاتەوە و دۆستایەتی و گۆڕینەوەی نێردە دەخوازێت. قەیرانی دوای کوشتنی ئارتاشومارا و بانگەشەی سەرکەوتن بەسەر هاتی باس دەکات. دیارییەکان گالیسکە، ئەسپ، خشڵ و خزمەتکاری دیلی تێدابوو. [2] ئەمە پێشاندانی ڕەواییی پاشایە، نە ڕاپۆرتی سەربەخۆی جەنگ یان نەتەوەی نوێی شاژن.

زمان و بنەماڵە

حوری، نووسینی دیپلۆماسیی ئەکەدی و توخمە هیندۆئارییەکان جۆری جیاوازی بەڵگەن. EA 17 ئەکەدییە. [2] ڤۆن داسۆ ڕۆڵی دراو بە هیندۆئاری‌زمانان و گالیسکەی جەنگ باس دەکات؛ سەرژمێری یان چینێکی ئەتنیکیی یەکڕەنگی حوکمڕان ناسەلمێنێت. [1] ویندفور حوری–ئورارتویی لە هیندۆئەورووپی جیا دەکاتەوە و ئاگاداری دەدات خشتەی جینی ڕەچەڵەکی زمان نییە. کوردی ئێرانییە؛ هاوشێوەییی ڕێزمان یان ناوی شوێن حوری ناکاتە کوردیی کۆن. [6]

پەیمان و لاوازیی درێژخایەن

کەتەلۆگی هیتی دەقەکانی شوپیلولیۆما–شاتیوازا، CTH 51–52، بە شایەتیی ئەکەدی و هیتی جیا دەکاتەوە. [3] دواتر ئەدەدنیراری یەکەم دەڵێت شاتوارای گرت، بە سوێند گەڕاندییەوە و باجی وەرگرت. وەسەشاتا کوڕەکەی بە یاخیبووێکی داواکاریی یارمەتیی هیتی پیشان دەدات. [4] ئەم گێڕانەوەی پاشای ئاشوورە نیشان دەدات داڕمان نابێت بۆ یەک وێرانکاریی دڵنیای نزیکەی ١٣٠٠ پز کەم بکرێتەوە.

کەمونە و ئەرشیفێکی دواتر

تیمی قاسم، پولیژ و پفێڵزنەر لە کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠٢٢ دوای کەمبوونی ئاوی بەنداوی مووسڵ کەمونەی پشکنی. ڕاپۆرتی زانکۆ بە وریایی زاخیکو پێشنیار دەکات. لەپاڵ کۆشکی تۆمارکراوی ٢٠١٨ قەڵابەندی، کۆگای گەورە و کۆمەڵەی پیشەسازی دۆزرایەوە. پێنج دەفر زیاتر لە ١٠٠ تەختەی ئاشووریی ناوەڕاستیان هەبوو، دوای وێرانبوونی بیناکانی میتانی. پێش گەڕانەوەی ئاو بە داپۆش و چەو پارێزران. [5] ئەو ئەرشیفە بە گشتی نامەی پاشایەتیی میتانی نییە.

میراتی ناوچە و سنووری ڕەچەڵەک

میتانی بەشێکە لە مێژووی شوێنەکانی نیشتەجێبوونی ئێستای کورد و کۆمەڵگەکانی دیکە. ئەو پەیوەندییە پاشایەتیی نەتەوەییی بێپچڕان ناوێت. ویندفور پەیوەندیی ئاڵۆزی زمان، ئەتنیسیتە، کەلتوور و گرووپی جینی دەخاتەڕوو. [6] سەرچاوەکان ڕێژەی جێگیری حوریی ناوی هۆزە کوردییەکان، ڕەچەڵەکی جینیی تایبەت یان هێڵێکی بەڵگەدار لە خوداکانی میتانی تا ئایینەکانی ئێستا ناسەلمێنن. کۆنتێکستی هەڵکۆڵین، دەق و زمانناسیی مێژوویی بنەمای بەهێزترن.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Eva von Dassow, “Mittani and Its Empire”, The Oxford History of the Ancient Near East III (2022), pp. 455–528, DOI 10.1093/oso/9780190687601.003.0029; published chapter abstract consulted.
2. Amarna letter EA 17, BM 29792, lines 1–54; K. C. Hanson, transliteration and adapted translation after Mercer and Moran, with source notes.
3. Hethitologie Portal Mainz, Catalogue of Hittite Texts, CTH 51–52: paired Suppiluliuma–Shattiwaza treaties and language witnesses.
4. Adad-narari I 03, RIMA 1 A.0.76.3, especially lines 4–34; A. Kirk Grayson (1987), digital edition adapted by Jamie Novotny and Nathan Morello, ORACC/RIAo.
5. University of Freiburg, “A 3400-year-old city emerges from the Tigris River”, 30 May 2022; joint excavation report, building phases, later tablet archive and conservation.
6. Gernot L. Windfuhr, “Iran vii. Non-Iranian Languages (1): Overview”, Encyclopaedia Iranica XIII/4 (2006; updated 2018), pp. 377–386; language classification and cautions on genes, languages and ethnicity.