Mitannî padîşahiyeke girîng a Serdema Bronzê ya Dereng bû li Xabûra Jorîn. Name, peyman û kolandin hêza wê nîşan didin; pirsên ziman, erdnîgarî û nifşên paşîn hîn jî vekirî ne.
Padîşahiyek bi çend navan
Mitannî, an Mittanî, bi navên Hanigalbat û Naharina jî tê naskirin. Kurteya von Dassow avabûna wê di dawiya sedsala 16an BZ li Xabûra Jorîn datîne; di nav piraniya hurrîaxêv de koçberên ji wêdetirê Zagros hatibûn. Di sedsala 15an de împaratorî li Mezopotamyaya Bakur, Sûriye û rojhilatê Anatolyayê belav bû û bi Misrê re pêşbazî kir. [1] Qadên guherbar ne sînorên sabît ên netewedewleta îroyîn in.
Dîplomasî di nameyên Amarnayê de
Di EA 17 de Tûşratta Amenhotep III wek birayê dîplomatîk bang dike, zewaca xwişka xwe Kelu-Heba li qesra Misrê tîne bîra wî û dostanî û guherandina elçiyan dixwaze. Krîza piştî kuştina Artashumara û îdiaya serkeftina li dijî Hattî vedibêje. Diyariyan erebe, hesp, zêrîn û xizmetkarên dîl dihewandin. [2] Ev xwenîşandana padîşah e, ne rapora serbixwe ya şer an neteweya modern a şahbanuyê.
Ziman û xanedan
Hurrî, nivîsa dîplomatîk a akadî û hêmanên hindoarî delîlên cuda ne. EA 17 bi akadî ye. [2] Von Dassow rola ku ji hindoarîaxêvan û erebeyên şer re hatiye dayîn dinirxîne; ne serjimariyek an kasta etnîk a yekreng ava dike. [1] Windfuhr hurro-urartî ji zimanên hindoewropî cuda dike û hişyar dike ku tabloyên genetîk ne jînenama zimanan in. Kurdî îranî ye; wekheviya rêziman an navê cihê Hurrî nake kurdiya kevn. [6]
Peyman û windabûna hêzê
Kataloga Hîtîtî peymanên Suppiluliuma–Shattiwaza, CTH 51–52, bi şahidên akadî û hîtîtî cuda dike. [3] Paşê Adad-nirari I dibêje ku Shattuara girt, bi sond vegerand û bac wergirt. Kurê wî Wasashatta wek serhildêrê ku alîkariya Hîtîtan dixwaze tê pêşkêşkirin. [4] Ev vegotina padîşahê Asûrê nîşan dide ku hilweşîn nayê kêmkirin bo yek wêrankirina bi dîroka teqez li derdora 1300 BZ.
Kemune û arşîveke paşîn
Tîma Qasim, Puljiz û Pfälzner Kemune di Çile–Sibata 2022an de piştî daketina ava bendava Mûsilê koland. Rapora zanîngehê bi ihtiyatê Zakhiku pêşniyar dike. Li rex qesra 2018an sûr, depoyeke mezin û kompleksa pîşesazî hatin dîtin. Pênc firax zêdetirî 100 tabletên Asûra Navîn, piştî wêrankirina avahiyên Mitannî, dihewandin. Berî vegera avê bermahî bi ört û kevirekên biçûk hatin parastin. [5] Ev arşîv bi giştî ne nameyên padîşahên Mitannî ne.
Mîrasa herêmî û nifş
Mitannî beşa dîroka cihên ku îro Kurd û civakên din lê dijîn e. Ev têkilî xanedaneke neteweyî ya bêqut naxwaze. Windfuhr tevliheviya ziman, etnîsîte, çand û komên genetîk destnîşan dike. [6] Çavkanî rêjeyên sabît ên navên eşîrên kurdî yên hurrî, nifşa genetîk a taybet an xeta belgekirî ji xwedayên Mitannî ber bi baweriyên îroyîn naavênin. Konteksta kolandinê, metn û zimannasiya dîrokî bingehê xurtir in.
Çavkanî û xwendina zêdetir
- Eva von Dassow, “Mittani and Its Empire”, The Oxford History of the Ancient Near East III (2022), pp. 455–528, DOI 10.1093/oso/9780190687601.003.0029; published chapter abstract consulted.
- Amarna letter EA 17, BM 29792, lines 1–54; K. C. Hanson, transliteration and adapted translation after Mercer and Moran, with source notes.
- Hethitologie Portal Mainz, Catalogue of Hittite Texts, CTH 51–52: paired Suppiluliuma–Shattiwaza treaties and language witnesses.
- Adad-narari I 03, RIMA 1 A.0.76.3, especially lines 4–34; A. Kirk Grayson (1987), digital edition adapted by Jamie Novotny and Nathan Morello, ORACC/RIAo.
- University of Freiburg, “A 3400-year-old city emerges from the Tigris River”, 30 May 2022; joint excavation report, building phases, later tablet archive and conservation.
- Gernot L. Windfuhr, “Iran vii. Non-Iranian Languages (1): Overview”, Encyclopaedia Iranica XIII/4 (2006; updated 2018), pp. 377–386; language classification and cautions on genes, languages and ethnicity.