Mitanni, Yukarı Habur merkezli önemli bir Geç Tunç Çağı krallığıydı. Mektuplar, antlaşmalar ve kazılar gücünü aydınlatırken dil, coğrafya ve sonraki soy bağlantıları hakkında açık sorular bırakır.
Bir krallık, birkaç ad
Mitanni veya Mittani, Hanigalbat ve Naharina adlarıyla da anılır. Von Dassow’un bölüm özeti oluşumunu MÖ 16. yüzyıl sonlarında Yukarı Habur’da, çoğunluğu Hurrice konuşan ve Zagros ötesinden göçmenler alan topluluklara yerleştirir. MÖ 15. yüzyılda Kuzey Mezopotamya, Suriye ve Doğu Anadolu’ya yayılan imparatorluğu Mısır’la rekabet etti. [1] Değişen nüfuz alanları modern ulus-devletin sabit sınırları değildir.
Amarna mektuplarında diplomasi
EA 17’de Tuşratta, III. Amenhotep’e diplomatik kardeşi olarak seslenir; kız kardeşi Kelu-Heba’nın Mısır sarayındaki evliliğini hatırlatır, dostluk ve elçi değişimini ister. Artaşumara’nın öldürülmesi sonrasındaki krizi anlatır ve Hatti düşmanlarına karşı zafer iddia eder. Armağanlar arasında arabalar, atlar, takılar ve esir hizmetkârlar vardır. [2] Bu, kralın meşruiyet sunumudur; bağımsız savaş raporu ya da kraliçeye modern milliyet ataması değildir.
Dil ile hanedan aynı şey değildir
Hurrice, Akadca diplomatik yazışma ve Hint-Ari unsurlar farklı kanıt türleridir. EA 17 Akadcadır. [2] Von Dassow, Hint-Ari dil konuşurlarına ve savaş arabalarına atfedilen rolü tartışır; tam nüfus sayımı veya tek tip etnik yönetici kastı kurmaz. [1] Windfuhr Hurri-Urartucayı Hint-Avrupa dillerinden ayırır; genetik tabloları dil soyağacı saymaya karşı uyarır. Kürtçe İranîdir; dilbilgisi ya da yer adı benzerliği Hurriceyi eski Kürtçe yapmaz. [6]
Antlaşmalar ve uzun gerileme
Hitit kataloğu Şuppiluliuma–Şattiwaza metinlerini CTH 51–52 olarak, Akadca ve Hititçe tanıklarıyla ayırır. [3] Daha sonra I. Adad-nirari, Şattuara’yı yakalayıp yemin ettirerek geri gönderdiğini ve haraç aldığını söyler. Oğlu Waşaşatta’yı Hitit yardımı arayan isyancı olarak sunar. [4] Bu Asur kral anlatısı, çöküşü MÖ 1300 civarında kesin tarihli tek yıkıma indirgememek gerektiğini gösterir.
Kemune ve sonraki arşiv
Qasim, Puljiz ve Pfälzner’in ortak ekibi, Musul baraj gölü çekilince Kemune’yi Ocak–Şubat 2022’de araştırdı. Üniversite raporu Zakhiku kimliğini ihtiyatla önerir. 2018’de belgelenen saraya surlar, büyük depo ve üretim kompleksi eklendi. Beş kapta, Mitanni yapılarının yıkımından sonraki Orta Asur dönemine ait 100’ü aşkın tablet bulundu. Yeniden su basmadan önce kalıntılar örtü ve çakılla korundu. [5] Bu yüzden arşivin tamamı Mitanni kraliyet yazışması diye etiketlenemez.
Bölgesel miras ve soy sınırları
Mitanni bugün Kürtlerin ve başka toplulukların yaşadığı yerlerin eski tarihine aittir. Bu bağ kesintisiz millî hanedan iddiası gerektirmez. Windfuhr dil, etnisite, kültür ve genetik grupların karmaşık ilişkilerini vurgular. [6] Buradaki kaynaklar Kürt aşiret adlarına sabit Hurri yüzdeleri, dışlayıcı genetik soy veya Mitanni tanrılarından bugünkü dinlere belgeli bir çizgi kurmaz. Kazı bağlamı, tanımlı metinler ve tarihsel dilbilim daha sağlam zemin sağlar.
Kaynaklar ve ek okumalar
- Eva von Dassow, “Mittani and Its Empire”, The Oxford History of the Ancient Near East III (2022), pp. 455–528, DOI 10.1093/oso/9780190687601.003.0029; published chapter abstract consulted.
- Amarna letter EA 17, BM 29792, lines 1–54; K. C. Hanson, transliteration and adapted translation after Mercer and Moran, with source notes.
- Hethitologie Portal Mainz, Catalogue of Hittite Texts, CTH 51–52: paired Suppiluliuma–Shattiwaza treaties and language witnesses.
- Adad-narari I 03, RIMA 1 A.0.76.3, especially lines 4–34; A. Kirk Grayson (1987), digital edition adapted by Jamie Novotny and Nathan Morello, ORACC/RIAo.
- University of Freiburg, “A 3400-year-old city emerges from the Tigris River”, 30 May 2022; joint excavation report, building phases, later tablet archive and conservation.
- Gernot L. Windfuhr, “Iran vii. Non-Iranian Languages (1): Overview”, Encyclopaedia Iranica XIII/4 (2006; updated 2018), pp. 377–386; language classification and cautions on genes, languages and ethnicity.