با سپری‌شدن 2025، چشم‌انداز سیاسی کردها و کردستان همچنان آمیزه‌ای از خوش‌بینی محتاطانه، منازعات ریشه‌دار و تحرکات تدریجی دیپلماتیک بود. کردها در چهار دولت‌ملت پراکنده‌اند: ترکیه (باکور)، سوریه (روژاوا)، عراق (باشور) و ایران (روژهلات) و با جمعیتی بین 30-40 میلیون، سالی را پشت سر گذاشتند که با انحلال گروه‌های مسلح، فرایندهای صلح متوقف‌شده، دستاوردهای انتخاباتی و تشدید سرکوب مشخص می‌شد. این گزارش جامع با تلفیق رسانه‌های بین‌المللی، بیانیه‌های رسمی و تحلیل‌های منطقه‌ای، تحولات سیاسی مهم در سراسر 2025 را ثبت می‌کند. رویدادها را در صورت امکان به ترتیب زمانی تنظیم می‌کند و با تقسیم موضوعی بر اساس منطقه، پویایی‌های به‌هم‌پیوسته را برجسته می‌سازد. از انحلال تاریخی حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) در ترکیه تا چالش‌های ادغام در سوریهٔ پس از اسد، 2025 یک دوراهی بود: احتمال حرکت به سوی خودمختاری بیشتر و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن، در برابر فشارهای ژئوپولیتیکی آنکارا، تهران، بغداد و دمشق. با این حال، مسائل زیربنایی مانند وابستگی‌های اقتصادی، نقض حقوق بشر و تنش‌های فرامرزی، شکنندگی این پیشرفت‌ها را نشان می‌دادند. از چشم‌انداز اوایل 2026، این سال جست‌وجوی پایدار کردها برای تعیین سرنوشت در خاورمیانه‌ای بی‌ثبات را در خود خلاصه می‌کرد.
جبههٔ ترکیه: از مبارزهٔ مسلحانه تا گفت‌وگوی محتاطانه
در ترکیه، که کردها حدود 20% جمعیت آن را تشکیل می‌دهند، 2025 تحت تأثیر احیا و تحول فرایند صلح کردی بود؛ ابتکاری که مدت‌ها متوقف مانده بود و هدفش حل منازعهٔ چنددهه‌ای با پ‌ک‌ک بود. سال با پیشرفتی مهم در فوریه آغاز شد، زمانی که عبدالله اوجالان، رهبر زندانی پ‌ک‌ک، در 27 فوریه فراخوان خلع سلاح داد و از این گروه خواست مبارزهٔ مسلحانه را پایان دهد و منحل شود. این اقدام در میانهٔ افزایش فشار دولت رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، صورت گرفت که در اواخر 2024 عملیات نظامی علیه مواضع پ‌ک‌ک در شمال عراق و سوریه را تشدید کرده بود. بیانیهٔ اوجالان که از طریق واسطه‌ها منتقل شد، بر «راه‌حل دموکراتیک» برای مسئلهٔ کردی تأکید داشت و نشانهٔ گذار از مبارزهٔ مسلحانه به مذاکرهٔ سیاسی بود.
پ‌ک‌ک در ماه مه پاسخی قاطع داد و کنگره‌ای فوق‌العاده در مقر خود در قندیلِ کردستان عراق برگزار کرد. این گروه در 12 مه انحلال رسمی خود را اعلام کرد و گفت با افزایش آگاهی دربارهٔ حقوق کردها و هموارکردن راه برای راه‌حلی دموکراتیک، «مأموریت تاریخی خود را به انجام رسانده است». این اقدام هم نمادین بود و هم محتوایی واقعی داشت، زیرا با مطالبهٔ ترکیه برای کنارگذاشتن خشونت از سوی پ‌ک‌ک همسو بود. در ژوئیه، مراسم سوزاندن سلاح‌ها به دست حدود 30 فرمانده و کادر پ‌ک‌ک در کردستان عراق برگزار شد و مقام‌های ترکیه و عراق و ناظران بین‌المللی در آن حضور داشتند. این رویداد اقدامی اعتمادساز بود و گزارش‌ها نشان می‌دادند تا اکتبر، شمار اعلام‌نشده‌ای از نیروهای پ‌ک‌ک از ترکیه به کردستان عراق منتقل شدند.
فرایند صلح، که اغلب «فرایند راه‌حل» یا «فرایند امرالی» نامیده می‌شود، نامی برگرفته از زندان جزیره‌ای اوجالان، با مشارکت پارلمان شتاب گرفت. در نوامبر، دیداری مهم در 24 نوامبر انجام شد و اعضای حزب عدالت و توسعهٔ اردوغان (ای‌کی‌پی)، حزب حرکت ملی (ام‌اچ‌پی) و حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها (دم)، که حامی کردهاست، با اوجالان دیدار کردند. اوجالان در گفت‌وگوها بار دیگر بر ضرورت اصلاحات دموکراتیک، از جمله به‌رسمیت‌شناختن هویت کردی در قانون اساسی ترکیه و ادغام ساختارهای نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) در دولت جدید سوریه تأکید کرد. او گفت «بدون دموکراسی، ادغام قسد در ارتش جدید سوریه انجام نخواهد شد» و مسائل کردی ترکیه و سوریه را به هم پیوند داد.
با این حال، فرایند با موانعی روبه‌رو بود. اختلافات داخلی ائتلاف اردوغان، به‌ویژه از سوی ملی‌گرایان تندرو حزب حرکت ملی، پیشرفت را کند کرد. تحلیل‌های رسانه‌هایی مانند بالکان اینسایت بر «اهداف متعارض» تأکید داشتند: کردها آزادی اوجالان، عفو نیروهای مسلح و اصلاح قانون اساسی را می‌خواستند، در حالی که آنکارا خلع سلاح کامل و انحلال گروه‌های مرتبط با قسد در سوریه را در اولویت قرار می‌داد. با وجود اقدامات پ‌ک‌ک، عملیات ترکیه علیه آنچه تهدیدهای کردی تلقی می‌شد ادامه یافت، از جمله بازداشت اعضای حزب دم و روزنامه‌نگاران. این امر انتقاد گروه‌های حقوق بشری مانند دیده‌بان نسل‌کشی را برانگیخت که تداوم «کارزارهای ضدکردی» را مستند کرده و شمار جان‌باختگان را 40,000 نفر از 1978 به بعد برآورد می‌کرد.
تا دسامبر، اوجالان از ترکیه خواست در مذاکرات میان کردهای سوریه و دمشق نقش «تسهیل‌گر» را ایفا کند و آنکارا را در جایگاه میانجی صلح منطقه‌ای قرار داد. این تحول راهبرد دوگانهٔ ترکیه را بازتاب می‌داد: پیشبرد صلح داخلی هم‌زمان با اعمال نفوذ بر کردهای سوریه. رسانه‌های اجتماعی احساسات کردی را بازتاب می‌دادند و نوشته‌هایی مانند «زنده باد رهبر آپو! زنده باد جنبش آزادی کردستان!» (زنده باد رهبر آپو! زنده باد جنبش آزادی کردستان) حمایت گسترده‌ای جلب می‌کردند. در مجموع، 2025 نشان‌دهندهٔ دستاوردهایی کند اما معنادار بود؛ فرایند صلح می‌توانست سیاست داخلی و نقش منطقه‌ای ترکیه را دگرگون کند، هرچند دستیابی به راه‌حل کامل همچنان دشوار بود.
کردستان سوریه: ادغام پس از اسد و فشارهای ترکیه
در سوریه، 2025 سال گذارهای شکننده برای ادارهٔ خودمختار شمال و شرق سوریه (آنس)، تحت رهبری کردها و عموماً موسوم به روژاوا، بود. پس از برکناری بشار اسد در اواخر 2024، دولت موقت جدید به رهبری احمد الشرع، که پیش‌تر در هیئت تحریر شام بود، در مارس گفت‌وگو با قسد را آغاز کرد. در 10 مارس توافقی مهم به دست آمد که ادغام همهٔ نهادهای مدنی و نظامی شمال‌شرق سوریه در دولت سوریه را مقرر می‌کرد و آتش‌بس سراسری را نیز دربرمی‌گرفت. هدف این توافق، که کمیته‌های اجرایی بر آن نظارت داشتند، تکمیل فرایند تا پایان سال بود. قسد پذیرفت تا 1 آوریل از حلب خارج شود، هرچند نیروهای امنیتی در محله‌های کردنشین باقی ماندند.
فرایند ادغام بی‌درنگ با چالش‌هایی روبه‌رو شد. دمشق پیشنهاد کرد قسد به سه لشکر، از جمله یک تیپ زنان، تقسیم شود، اما کردها در مقابل خواهان یگان‌های منسجم و به‌رسمیت‌شناختن حقوق خود در قانون اساسی شدند. ترکیه که قسد را امتداد پ‌ک‌ک می‌دانست، از طریق هاکان فیدان، وزیر امور خارجه، فشار وارد کرد؛ او در سفر 7 دسامبر به سوریه از کردها خواست مانع ثبات نشوند. رسانه‌های ترکیه به آمادگی آنکارا برای حمایت از عملیاتی به رهبری دمشق علیه قسد در صورت شکست توافق اشاره می‌کردند.
خشونت به‌صورت پراکنده رخ می‌داد. در دسامبر، درگیری‌های 22 دسامبر در حلب میان نیروهای سوری و رزمندگان قسد به کشته‌شدن دو غیرنظامی انجامید و روز بعد با کاهش تنش به آتش‌بس رسید. مظلوم عبدی، فرمانده قسد، در 28 دسامبر با مقام‌های دمشق دیدار کرد و بر تلاش برای نجات توافق تأکید نمود. سفر 19 نوامبر عبدی به کردستان عراق و دیدار او با رهبران حزب دموکرات کردستان، نچیروان و مسعود بارزانی، نشانهٔ بهبود روابط درون‌کردی بود و شکاف‌های ایدئولوژیک میان قسدِ چپ‌گرا و حزب دموکراتِ راست میانه را کاهش می‌داد.
ارتش ملی سوریه، مورد حمایت ترکیه، در مناطقی مانند عفرین به تخلفات خود ادامه داد. با وجود اعلام انحلال جناح‌های مسلح از سوی الشرع در 29 ژانویه، حضور ارتش ملی سوریه ادامه یافت و گزارش‌هایی از عملیات در مناطق کردنشین منتشر شد. تا آوریل 2025، دولت موقت کنترل قلمروهای ارتش ملی سوریه را آغاز کرد، اما ادغام همچنان ناقص ماند.
در عرصهٔ خارجی، طبق تحلیل‌ها اسرائیل بی‌سروصدا از کردهای سوریه حمایت می‌کرد و آنان را متحدانی در برابر نفوذ ایران می‌دانست. فراخوان 30 دسامبر اوجالان برای میانجیگری ترکیه در یک توافق، این موضوع را برجسته‌تر کرد و فرایندهای سوریه و ترکیه را به هم پیوند داد. رسانه‌های اجتماعی نگرانی‌ها را نشان می‌دادند و نوشته‌هایی در میانهٔ حضور «تروریست‌های مورد حمایت ترکیه» برای روژاوا دعا می‌کردند. از این رو، 2025 شاهد تلاش کردهای سوریه برای ایجاد توازن میان ادغام و حفظ خودمختاری، در برابر تهدید تشدید درگیری، بود.
کردستان عراق: پیروزی‌های انتخاباتی و چالش‌های نهادی
در عراق، 2025 سال احیای سیاسی حکومت اقلیم کردستان بود که در انتخابات پارلمانی نوامبر به اوج رسید. ثبات حکومت اقلیم آن را به مزیتی دیپلماتیک بدل کرده بود؛ میزبان پناهجویان بود و با ترکیه، ایران، شورای همکاری خلیج فارس و ایالات متحده رابطه داشت. مشارکت رأی‌دهندگان در مناطق کردنشین به 70-78% رسید که بالاترین میزان در عراق بود. حزب دموکرات کردستان در سراسر کشور بیش از 1 میلیون رأی به دست آورد، 32 کرسی گرفت و در نینوا در صدر نتایج قرار گرفت. این موفقیت از جاذبهٔ فراتر از تقسیم‌بندی‌های مذهبی حکایت داشت و کردها در مجموع 63-64 کرسی به دست آوردند.
انتخابات پس از شایعاتی دربارهٔ تحریم آن از سوی حزب دموکرات کردستان برگزار شد؛ شایعاتی ناشی از اختلاف با بغداد بر سر نفت، بودجه و مادهٔ 140، مربوط به مناطق مورد مناقشه. سرانجام مشارکت غلبه کرد و راه برای ادغام دوباره در فرایندهای عراق هموار شد. پس از انتخابات، هیئت‌های حزب دموکرات در 24 دسامبر با رهبران بغداد دیدار کردند و خواهان قوانین نفت و گاز، سهم بودجه و اصلاحات انتخاباتی شدند.
در عرصهٔ اقتصادی، اختلافات نفتی ادامه داشت، اما پیشرفت‌هایی حاصل شد. در دسامبر، عراق و کردستان توافق سه‌ماههٔ صادرات نفت را تا 31 مارس 2026 تمدید کردند. مشکلی فنی در میدان گازی خورمور سبب افت 1,000 مگاواتی برق در سراسر کردستان شد. حکومت اقلیم اصلاحات مالی را پیش برد و بانکی ملی با سرمایهٔ 250 میلیارد دینار تأسیس کرد.
در عرصهٔ دیپلماسی، ایالات متحده در دسامبر بزرگ‌ترین کنسولگری خود را در اربیل افتتاح کرد؛ مجموعه‌ای به ارزش 800 میلیون دلار که نماد مشارکت بود. نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم، اجرای قانون اساسی را کلید حل اختلافات با بغداد دانست و خواهان وحدت احزاب کردستانی شد. بحث‌های مجمع مری در 2025، رویکرد عمل‌گرایانهٔ حکومت اقلیم را برجسته کردند که فدرالیسم و نهادینه‌سازی را در اولویت قرار می‌داد.
حملات ایران، مانند موشک‌های بالستیکی که یک فروشندهٔ سلاح در اربیل را هدف گرفتند، آسیب‌پذیری‌ها را آشکار کردند. با وجود این، 2025 جایگاه حکومت اقلیم را تقویت کرد و انتخابات آغاز «فصلی تازه» برای عراق و کردستان بود.
کردستان ایران: سرکوب در میانهٔ اعتراضات و اعدام‌ها
در ایران، 2025 شاهد تشدید سرکوب کردها بود و بیش از 800 اعدام در سراسر کشور انجام شد که به‌طور نامتناسبی بر اقلیت‌ها اثر می‌گذاشت. اعتراضات مرتبط با خیزش‌های 2022، همراه با اعتصاب در شهرهای کردنشین، ادامه یافت. در دسامبر، 10 کرد در جریان تظاهرات در سنندج بازداشت شدند. مرگ مشکوک خسرو علیکردی، وکیل، در 5 دسامبر، که رسماً سکتهٔ قلبی اعلام شد اما نشانه‌هایی از اقدام مجرمانه داشت، موجب برگزاری مراسم یادبود شد و به 31 بازداشت، از جمله بازداشت نرگس محمدی، برندهٔ جایزهٔ نوبل، انجامید.
احکام اعدامی مانند حکم پخشان عزیزی با وجود ادعاهای شکنجه تأیید شدند، در حالی که نقض احکام وریشه مرادی و دیگران فرصت‌های نادری برای رهایی از خطر فراهم کرد. گروه‌های حقوق بشری استفادهٔ ایران از مجازات اعدام به‌عنوان «سلاح» برای خاموش‌کردن مخالفت را محکوم کردند. رسانه‌های اجتماعی با فراخوان‌هایی برای دموکراسی سکولار، خشم عمومی را تقویت کردند. این سال مبارزات روژهلات را برجسته کرد و نشانه‌ای از کاهش سرکوب دیده نمی‌شد.
دیاسپورا و ابعاد جهانی: پایداری فرهنگی و مطالبه‌گری بین‌المللی
در سطح جهانی، جوامع دیاسپورای کردی با دفاع از آزادی مطبوعات و حقوق بر سیاست اثر گذاشتند. در اروپا، اعتراضات علیه عملیات ترکیه توجه‌ها را جلب کرد و حمایت ایالات متحده از طریق کنسولگری اربیل روابط را تقویت نمود. روایت‌های فرهنگی، مانند نوشته‌هایی دربارهٔ کردهای قرقیزستان، هویت را حفظ کردند. «شرط‌بندی بی‌سروصدای» اسرائیل بر کردهای سوریه بیانگر اتحادهای راهبردی بود.
نظرسنجی‌های استقلال کردستان بزرگ هزاران نفر را درگیر کردند و آرمان‌ها را بازتاب دادند. در 2025، کردها از بسترهای جهانی برای دیده‌شدن بهره گرفتند.
پویایی‌های درون‌کردی: تلاش برای وحدت و کاهش شکاف‌های ایدئولوژیک
در سراسر مناطق، 2025 همکاری درون‌کردی را تقویت کرد. دیدارهای عبدی با بارزانی‌ها شکاف میان قسد و حزب دموکرات کردستان را کاهش داد. انحلال پ‌ک‌ک تنش‌ها را کاست و گفت‌وگوی فرامرزی را ممکن ساخت. فراخوان‌های بارزانی برای وحدت بر پایبندی به قانون اساسی تأکید داشت.
چالش‌های اقتصادی و امنیتی
نفت همچنان محوری بود: اختلافات حکومت اقلیم و بغداد موقتاً حل شد. تهدیدهای امنیتی ایران و ترکیه ادامه یافت. آثار مهاجرت و جنگ، پایداری را برجسته کردند.
نتیجه‌گیری: 2025 به‌عنوان سالی سرنوشت‌ساز
2025 برای کردها تحول‌آفرین و در عین حال شکننده بود. پایان پ‌ک‌ک، ادغام در سوریه، موفقیت انتخاباتی در عراق و سرکوب در ایران چشم‌انداز را شکل دادند. با آغاز 2026، وحدت و حمایت بین‌المللی کلید پیشبرد خودمختاری خواهند بود. داستان کردها همچنان داستان پایداری است و «زنده باد کردستان» در سراسر جهان طنین می‌اندازد.