Gava 2025 pêş diçû, hawîrdora siyasî ya Kurd û Kurdistanê mozaîkeke hêviya bi ihtiyat, pevçûnên rehgirtî û manevrayên dîplomatîk ên gav bi gav ma. Kurd li çar dewletên neteweyî belav in—Tirkiye (Bakur), Sûriye (Rojava), Iraq (Başûr), û Îran (Rojhilat)—û jimara wan di navbera 30-40 milyonan de ye. Wan di saleke bi hilweşandina komên çekdar, pêvajoyên aşitiyê yên rawestayî, destkeftiyên hilbijartinan û tepeserkirina zêdebûyî de rêya xwe dît. Ev raporteke berfireh, ku ji senteza medyaya navneteweyî, daxuyaniyên fermî û analîzên herêmî sûd digire, pêşketinên siyasî yên bingehîn ên li seranserê 2025 tomar dike. Li cihê ku pêkan e bûyer bi rêza demê rêk dixe û di heman demê de bi mijaran li gorî herêman dabeş dike da têkiliyên di nav guhertinan de derbixe pêş. Ji hilweşandina dîrokî ya Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) li Tirkiyeyê heta astengên yekgirtinê li Sûriyeya piştî Esed, 2025 çarrêyek nîşan da: vegereke gengaz ber bi xweserî û naskirineke zêdetir ve, ku zextên jeopolîtîk ên Enqere, Tehran, Bexda û Dimeşqê wê sînordar dikirin. Lê pirsgirêkên binî—wekî girêdayîbûnên aborî, binpêkirinên mafên mirovan û tengezariyên dersînorî—nazikiya van pêşketinan derxistin pêş. Gava em ji destpêka 2026 li boriyê dinêrin, sal lêgerîna domdar a Kurdan a biryardana çarenûsê di nav Rojhilata Navîn a bêaram de vedigirt.
Eniya Tirkiyeyê: Ji Têkoşîna Çekdar Heta Gotûbêja Bi Ihtiyat
Li Tirkiyeyê, ku Kurd nêzî 20% ê nifûsê pêk tînin, 2025 bi vejîn û pêşketina pêvajoya aşitiyê ya Kurdî ve hat nîşankirin; destpêşxeriyeke demeke dirêj rawestayî ku armanc dikir pevçûna bi deh salan a bi PKK re çareser bike. Sal di Sibatê de bi pêşketineke girîng dest pê kir, ku rêberê girtî yê PKK Ebdullah Ocalan di 27 Sibatê de bang li bêçekirinê kir û ji komê xwest têkoşîna xwe ya çekdar biqedîne û xwe hilweşîne. Ev yek di nav zexta her ku diçû zêde dibû ya hikûmeta Serokê Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdoğan de hat, ku di dawiya 2024 de operasyonên leşkerî yên li dijî cihên PKK li bakurê Iraq û Sûriyeyê xurttir kiribûn. Daxuyaniya Ocalan, ku bi rêya navbeynkaran hat ragihandin, girîngî da «çareseriyeke demokratîk» ji bo pirsgirêka Kurdî û veguherîna ji çekdariyê ber bi danûstandina siyasî ve nîşan da.
PKK di Gulanê de bi biryardarî bersiv da û li navenda xwe ya Qendîlê li Kurdistana Iraqê kongreyeke awarte li dar xist. Di 12 Gulanê de komê hilweşandina xwe ya fermî ragihand û got ku bi bilindkirina hişmendiya mafên Kurdî û vekirina rêya çareseriyeke demokratîk «mîsyona xwe ya dîrokî bi cih aniye». Ev gav sembolîk lê bi naverok bû, ji ber ku bi daxwazên Tirkiyeyê yên ku PKK dev ji tundiyê berde re li hev dihat. Di Tîrmehê de li Kurdistana Iraqê şewitandina çekan bi merasîm ji aliyê nêzî 30 fermandar û kadroyên PKK ve hat kirin; rayedarên Tirk û Iraqî û çavdêrên navneteweyî jî amade bûn. Ev bûyer tedbîreke avakirina baweriyê nîşan da û raporan got ku jimareke nehatiye eşkerekirin a şervanên PKK heta Cotmehê ji Tirkiyeyê çûbûn Kurdistana Iraqê.
Pêvajoya aşitiyê, ku gelek caran «Pêvajoya Çareseriyê» an «Pêvajoya Îmraliyê» tê gotin (bi navê girava zindana Ocalan), bi beşdariya parlamentoyê hêz girt. Di Mijdarê de, di 24 Mijdarê de civîneke bingehîn pêk hat; endamên Partiya Dad û Pêşketinê (AKP) ya Erdoğan, Partiya Tevgera Neteweyî (MHP) û Partiya Wekhevî û Demokrasiyê ya Gelan (DEM) a piştgirê Kurdî serdana Ocalan kirin. Di gotûbêjan de Ocalan pêdiviya reformên demokratîk dubare kir, di nav de naskirina nasnameya Kurdî di destûra Tirkiyeyê de û yekgirtina pêkhateyên Hêzên Sûriyeya Demokratîk (SDF) di dewleteke nû ya Sûriyeyê de. Wî girîngî da ku «bê demokrasî yekgirtina SDF di artêşeke nû ya Sûriyeyê de dê tune be» û pirsgirêkên Kurdên Tirkiye û Sûriyeyê bi hev re girê dan.
Lê pêvajo bê asteng nebû. Dabeşbûnên hundirîn ên koalîsyona Erdoğan, bi taybetî ji neteweyîparêzên hişkhelwest ên MHP, pêşketin hêdî kirin. Analîzên medyayên wekî Balkan Insight «armancên nakok» derxistin pêş; Kurd azadkirina Ocalan, lêborîna çekdaran û sererastkirinên destûrî dixwestin, Enqere jî bêçekirina tevahî û hilweşandina komên bi SDF ve girêdayî li Sûriyeyê dixist pêş. Tevî gavên PKK, operasyonên Tirkiyeyê yên li dijî tehdîtên wekî Kurdî dihatin dîtin domandin, di nav de girtina endamên Partiya DEM û rojnamevanan. Ev yek rexneyên komên mafên mirovan ên wekî Genocide Watch kişand, ku «kampanyayên dijî Kurdî» yên domdar belge dikir û texmîn dikir ku 40,000 jiyan ji 1978 ve hatine windakirin.
Heta Kanûnê Ocalan bang li Tirkiyeyê kir ku di danûstandinên di navbera Kurdên Sûriyeyê û Dimeşqê de wekî «hêsanker» bixebite û Enqere wekî navbeynkarê aşitiyê yê herêmî bi cih kir. Vê pêşketinê stratejiya dualî ya Tirkiyeyê vedida: pêşxistina aşitiya hundirîn û di heman demê de bandorkirina li Kurdên Sûriyeyê. Medyaya civakî hestên Kurdî vedida û nivîsên wekî «Bijî rêber Apo! Bijî Tevgera Azadiya Kurdistan!» (Bijî Rêber Apo! Bijî Tevgera Azadiya Kurdistanê) piştgiriyeke berfireh kom dikirin. Bi giştî 2025 destkeftiyên hêdî lê bi wate nîşan da; pêvajoya aşitiyê gengaz bû ku siyaseta hundirîn û rola herêmî ya Tirkiyeyê ji nû ve teşe bide, lê çareseriya tevahî hîn dijwar ma.
Kurdistana Sûriyeyê: Yekgirtina Piştî Esed Û Zextên Tirkiyeyê
Li Sûriyeyê 2025 saleke veguherînên nazik bû ji bo Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê (AANES), ku bi rêberiya Kurdî ye û bi giştî Rojava tê nasîn. Piştî rakirina Beşar el-Esed di dawiya 2024 de, hikûmeta demkî ya nû di bin Ehmed el-Şeraa de (ku berê ji Heyet Tehrîr el-Şam bû) di Adarê de bi SDF re dest bi gotûbêjan kir. Di 10 Adarê de peymaneke bingehîn hat kirin; yekgirtina hemû saziyên sivîl û leşkerî yên bakurrojhilatê Sûriyeyê di dewleta Sûriyeyê de, bi agirbesteke li seranserê welat, ferz dikir. Ev peyman, ku komîteyên pêkanînê li ser wê çavdêrî dikirin, armanc dikir heta dawiya salê biqede; SDF pejirand ku heta 1 Nîsanê ji Helebê vekişe, lê hêzên ewlehiyê li taxên Kurdî man.
Pêvajoya yekgirtinê yekser bi astengan re rû bi rû bû. Dimeşqê pêşniyara parçekirina SDF li sê fîrqeyan, bi lîwayeke jinan re, kir; Kurd bi daxwazên yekîneyên yekgirtî û naskirina destûrî ya mafên xwe bersiv dan. Tirkiye, ku SDF wekî dirêjkirina PKK dibîne, bi rêya Wezîrê Karên Derve Hakan Fidan zext kir; wî di serdana Sûriyeyê ya 7 Kanûnê de ji Kurdan xwest nebin astenga aramiyê. Medyaya Tirk nîşan da ku ger peyman ji rê derkeve, Enqere amade ye piştgirî operasyoneke bi rêberiya Dimeşqê li dijî SDF bike.
Tundî car bi car derdiket. Di Kanûnê de pevçûnên Helebê di 22 Kanûnê de, di navbera hêzên Sûriyeyê û şervanên SDF de, du sivîl kuştin û roja paşê bi agirbestekê aram bûn. Fermandarê SDF Mezlûm Ebdî di 28 Kanûnê de bi rayedarên Dimeşqê re civiya û hewlên rizgarkirina peymanê piştrast kir. Serdana Ebdî ya Kurdistana Iraqê di 19 Mijdarê de, ku bi rêberên KDP Nêçîrvan û Mesûd Barzanî re civiya, nîşana nermbûna têkiliyên di nav Kurdan de da û di navbera SDF ya çep û KDP ya navend-rast de dabeşbûnên îdeolojîk derbas kirin.
Artêşa Neteweyî ya Sûriyeyê (SNA), bi piştgiriya Tirkiyeyê, binpêkirinan li herêmên wekî Efrînê domand. Tevî daxuyaniya el-Şeraa ya 29 Çile de li ser hilweşandina aliyên çekdar, hebûna SNA domand û raporên operasyonan li herêmên Kurdî hebûn. Heta Nîsana 2025 hikûmeta demkî dest bi girtina kontrola axên SNA kir, lê yekgirtin ne temam ma.
Ji derve, li gorî analîzan Îsraîl bi bêdengî piştgirî Kurdên Sûriyeyê dikir û ew wekî hevalbendên li dijî bandora Îranê dibînî. Banga Ocalan a 30 Kanûnê ji bo Tirkiyeyê ku peymanekê navbeynkarî bike vê yekê xurttir kir û pêvajoyên Sûriye û Tirkiyeyê bi hev re girê dan. Medyaya civakî fikaran vedigirt, bi nivîsên dua ji bo Rojava di nav «terorîstên bi piştgiriya Tirkiyeyê» de. Bi vî awayî 2025 dît ku Kurdên Sûriyeyê di nav tehdîtên zêdebûna pevçûnê de yekgirtin û parastina xweseriyê hevseng dikirin.
Kurdistana Iraqê: Serkeftinên Hilbijartinan Û Astengên Sazî
Li Iraqê 2025 saleke ji nû ve xurtbûna siyasî ji bo Hikûmeta Herêmîya Kurdistanê (KRG) bû û bi hilbijartinên parlamentoyê yên Mijdarê gihîşt lûtkeyê. Aramiya KRG ew kir aliyekî bi nirx ê dîplomatîk; penaber pêşwazî dikir û têkilî bi Tirkiye, Îran, Encûmena Hevkariya Kendavê (GCC) û Dewletên Yekbûyî re diparastin. Beşdariya hilbijêran li herêmên Kurdî gihîşt 70-78%, rêjeya herî bilind li Iraqê. Partiya Demokrata Kurdistanê (KDP) li seranserê welat zêdetirî 1 milyon dengan bi dest xistin, 32 kursî qezenc kirin û li Neynewayê di encaman de bû yekem. Vê serkeftinê balkêşiya derbasî mezheban vedida û Kurdan bi hev re 63-64 kursî bi dest xistin.
Hilbijartin li pey gotegotên boykoteke KDP ji ber nakokiyên bi Bexdayê re li ser petrol, budce û Maddeya 140 (axên nakok) hatin. Di encamê de beşdarî serket û rê li ji nû ve ketina pêvajoyên Iraqî vekir. Piştî hilbijartinan şandeyên KDP di 24 Kanûnê de bi rêberên Bexdayê re civiyan û parêzvaniya qanûnên petrol û gazê, parên budceyê û reformên hilbijartinan kirin.
Ji aliyê aborî ve nakokiyên petrolê domandin, lê pêşketin jî hebû. Di Kanûnê de Iraq û Kurdistanê peymana sêmehî ya hinardekirina petrolê heta 31 Adar 2026 nû kirin. Pirsgirêkeke teknîkî li zeviya gazê ya Xor Mor bû sedema kêmbûna 1,000 MW hêza elektrîkê li seranserê Kurdistanê. KRG reformên darayî pêş xistin û Bankeke Neteweyî ya bi sermayeya 250 milyar dînar damezrand.
Ji aliyê dîplomatîk ve Dewletên Yekbûyî di Kanûnê de konsulxaneya xwe ya herî mezin li Hewlêrê vekir; saziyeke 800 milyon dolarî ku hevkariyê nîşan dide. Serok Nêçîrvan Barzanî pêkanîna destûrê wekî mifteya çareserkirina nakokiyên bi Bexdayê re derxist pêş û bang li yekîtiya partiyên Kurdistanî kir. Gotûbêjên Foruma MERI 2025 nêzîkbûna pragmatîk a KRG derxistin pêş û federalîzm û sazîbûn xistin pêş.
Êrişên Îranê, wekî mûşekên balîstîk ên ku bazirganekî çekan li Hewlêrê kirin hedef, lawaziyên parastinê derxistin pêş. Tevî vê yekê 2025 cihê KRG xurt kir û hilbijartinan «rûpeleke nû» ji Iraq û Kurdistanê re nîşan dan.
Kurdistana Îranê: Tepeserkirin Di Nav Xwepêşandan Û Îdaman De
Li Îranê di 2025 de tepeserkirina Kurdan xurttir bû û li seranserê welat zêdetirî 800 îdam hatin kirin; bi awayekî bêhevseng li hindikahiyan bandor dikirin. Xwepêşandanên bi serhildanên 2022 ve girêdayî domandin û li bajarên Kurdî grev hatin kirin. Di Kanûnê de 10 Kurd li Sineyê di dema xwepêşandanan de hatin girtin. Mirina gumanbar a parêzer Xusrew Elîkurdî di 5 Kanûnê de—bi fermî êrişa dil, lê bi nîşanên destwerdana sûcdar—bîranîn pê xistin û bûn sedema 31 girtinan; xelatgira Nobelê Nergis Mihemedî jî di nav wan de bû.
Biryarên mirinê yên wekî ya Pexşan Ezîzî tevî îdiayên êşkenceyê hatin piştrastkirin, lê rakirina biryarên Werîşe Muradî û yên din bêhnvedanên kêmpeyda dan. Komên mafan bikaranîna cezayê mirinê ya Îranê «wekî çek» ji bo tepeserkirina dijberiyê şermezar kirin. Medyaya civakî hêrs xurttir kir û bangên demokrasiyeke sekuler hebûn. Sal têkoşînên Rojhilat derxistin pêş û tu nîşana nermbûna tepeserkirinê tune bû.
Dîaspora Û Aliyên Cîhanî: Berxwedêriya Çandî Û Parêzvaniya Navneteweyî
Li seranserê cîhanê civakên dîasporaya Kurdî li siyasetê bandor kirin û parêzvaniya azadiya çapemeniyê û mafan kirin. Li Ewropayê xwepêşandanên li dijî operasyonên Tirkiyeyê bal kişandin; piştgiriya Dewletên Yekbûyî bi konsulxaneya Hewlêrê têkilî xurt kirin. Vegotinên çandî, wekî nivîsên li ser Kurdên Qirgiz, nasname parastin. «Behîsa bêdeng» a Îsraîl li ser Kurdên Sûriyeyê hevalbendiyên stratejîk vedida.
Anketên serxwebûna Kurdistana Mezin bi hezaran kes beşdar kirin û hêviyan vedidan. Di 2025 de Kurd ji platformên cîhanî sûd girtin ji bo ku zêdetir bên dîtin.
Têkiliyên Di Nav Kurdan De: Hewlên Yekîtiyê Û Derbaskirina Dabeşbûnên Îdeolojîk
Li herêmên cihêreng 2025 hevkariya di nav Kurdan de geş kir. Civînên Ebdî bi Barzaniyan re qutbûnên SDF-KDP derbas kirin. Hilweşandina PKK tengezarî kêm kir û rê li gotûbêja dersînorî vekir. Bangên Barzanî yên yekîtiyê girîngî dan destûrparêziyê.
Astengên Aborî Û Ewlehiyê
Petrol navendî ma: nakokiyên KRG-Bexdayê bi demkî hatin çareserkirin. Tehdîtên ewlehiyê yên ji Îran û Tirkiyeyê domandin. Bandorên koç û şer berxwedêrî derxistin pêş.
Encam: 2025 Wekî Saleke Bingehîn
2025 ji bo Kurdan saleke veguherînê lê nazik bû. Dawiya PKK, yekgirtina Sûriyeyê, serkeftina hilbijartinan a Iraqê û tepeserkirina Îranê hawîrdor teşe dan. Gava 2026 dest pê dike, yekîtî û piştgiriya navneteweyî dê ji bo pêşxistina xweseriyê bingehîn bin. Çîroka Kurdan çîroka sebatê dimîne û «Bijî Kurdistan» li seranserê cîhanê deng vedide.