Destpêk
Abtîn kesayetiyeke birûmet a destpêka Şahnameyê, Pirtûka Padîşahên Farisî, ye: bavê lehengê mezin Ferîdûn, zilamekî ji rêza padîşahî ya kevnar. Ew di serdema reş a zordar Dehaq de dijî û bi destê kesên di xizmeta wî de hat kuştin. Mirina wî kurê wî xist rêya azadkirina cîhanê.
Abtîn ji neviyên padîşahên kevnar, ji rêza Cemşîd, û mêrê Faranaka wêrek bû. Gava zordar Dehaq bi xewnekê hat hişyarkirin ku zarokek bi navê Ferîdûn dê hilweşîna wî pêk bîne, wî hewl da hemû kesên ku dikaribûn wî tehdîd bikin bikuje. Kesên di xizmeta wî de Abtîn dîtin û kuştin. Herçiqas jiyana wî zû hat qutkirin, kurê wî Ferîdûn, ku Faranak rizgar kir, dê bijî da zordar hilweşîne û heyfa bavê xwe hilgire.
Abtîn jî, wek hemû kesayetiyên Pirtûka Padîşahan, di mîrata destanî û mîtolojîk a hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Bi nasîna Abtîn em rastî bavê birûmet ê rizgarker tên: zilamê durust ê rêza kevnar ê ku mirina wî bi destê zordar beşeke serpêhatiya mezin a Dehaq û Ferîdûn e.
Naverok
Abtîn Kî Ye?
Abtîn, ku bi awayê Abteen an, di kevneşopiya kevntir de, Atwya jî tê nivîsîn, zilamekî birûmet ê destpêka Şahnameyê ye: bavê lehengê mezin Ferîdûn û mêrê Faranak. Ew ji neviyên rêza padîşahî ya kevnar, ji malbata Cemşîd, bû û di serdema reş a zordariya Dehaq de dijî. Gava zordar bi xewnekê hat hişyarkirin ku zarokek bi navê Ferîdûn dê wî hilweşîne, wî hewl da kesên ku dikaribûn padîşahiya wî tehdîd bikin bikuje. Kesên di xizmeta wî de Abtîn dîtin û kuştin. Mirina wî Faranak hişt ku kurê wan yê pitik tenê rizgar bike. Herçiqas Abtîn nejiya ku wê bibîne, kurê wî Ferîdûn dê mezin bibe da zordar hilweşîne û heyfa bavê xwe hilgire, û cîhanê ji zordariya dirêj azad bike. Abtîn wek bavê birûmet ê rizgarker tê bîranîn: zilamê durust ê rêza kevnar ê ku zordar kuşt.
Ji Rêza Padîşahên Kevnar
Abtîn xwedî rehên birûmet û padîşahî bû, zilamekî ji rêza kevnar a ku xwe digihand padîşahên destpêkê yên Şahnameyê. Di kevneşopiyê de, ew ji neviyên Cemşîd, padîşahê mezin ê serdema zêrîn, tê hesibandin. Ji ber vê yekê ew ji malbata padîşahî ya ku beriya textgîriya zordar Dehaq hukum kiribû bû.
Ev rehên padîşahî ji bo cihê Abtîn di çîrokê de girîngiyeke mezin hene. Ew, û bi taybetî kurê wî, wek neviyên rêza padîşahî ya kevnar, ji bo zordarê textgîr tehdîdek bûn. Rêza padîşahî ya meşrû, ku ji padîşahên destpêkê yên serdema zêrîn dihat, li hember desthilatdariya nemeşrû ya Dehaq radiwestiya. Wî text bi textgîriyê girtibû û bi zordariyê hiştibû destê xwe. Abtîn, wek neviyekî vê rêza kevnar, di xwîna xwe de meşrûiyeta padîşahên kevn hildigirt. Kurê wî Ferîdûn dê kesê ku bi hilweşandina textgîr wê rêza meşrû vegerîne text be. Ji ber vê yekê, rehên padîşahî yên Abtîn rizgarker Ferîdûn bi padîşahên kevnar ve girê didin û maf û qedera wî wek vegerînerê rêza biheq diyar dikin. Abtîn wek zilamekî ji rêza padîşahên kevnar, neviyekî Cemşîd, cihê xwe di çîrokê de digire: hilgirê birûmet ê xwîna padîşahî ya meşrû di serdema reş a textgîr de. Rehên wî bingeha girîngiya wî û qedera kurê wî ne; rehên padîşahî yên ku Ferîdûn kirin mîrasgirê biheq û kesê ku qedera wî hilweşandina zordar Dehaq ye.
Xalên Sereke
Abtîn di Şahnameyê de bavê birûmet ê leheng Ferîdûn e.
Ew ji neviyên rêza padîşahî ya kevnar a Cemşîd bû.
Ew di serdema reş a zordar Dehaq de dijî.
Ew mêrê Faranaka wêrek bû.
Kesên di xizmeta Dehaq de ew dîtin û kuştin.
Kurê wî Ferîdûn dê dû re zordar hilweşîne û heyfa wî hilgire.
Agahiyên Kurt
Nav: Abtîn (herwiha Abteen, Atwya)
Rol: Bavê Ferîdûn; kesekî birûmet ji rêza kevnar
Reh: Ji malbata padîşahî ya Cemşîd
Hevjîn: Faranak, ya ku kurê wan rizgar kir
Kur: Ferîdûn, rizgarkerê cîhanê
Çarçove: Serdema reş a zordariya Dehaq
Qeder: Bi destê kesên di xizmeta Dehaq de hat kuştin
Girîngî: Bavê rizgarker; qurbana ku heyfa wê hat hildan
Heyfahildêr: Kurê wî Ferîdûn
Mîrat: Kevneşopiya destanî ya Îranî ya hevpar
Di Serdema Reş a Dehaq de
Abtîn di serdema dirêj û reş a zordariya Dehaq de dijî: textgîrê ku mar ji ser milên wî şîn bûbûn, text ji Cemşîd girtibû û hezar salan bi hovîtiyê li cîhanê hukum kiribû. Ev ji bo zilamekî ji rêza padîşahî ya kevnar demeke bi xeter bû.
Serdema Dehaq reş û zordar bû. Tê de zordar marên ku ji ser milên wî şîn dibûn bi mêjiyên ciwanan xwarin dida û bi hovîtî û desthilatdariya xwe ya şeytanî li cîhanê zordarî dikir. Ji bo zilamekî wek Abtîn, ji rêza padîşahî ya kevnar, xeter bi taybetî mezin bû. Zordar ji her tehdîda li textê xwe yê girtî ditirsiya û ji kesên ku xwîna padîşahî ya meşrû hildigirtin bi guman bû. Gava Dehaq bi xewnekê û şîrovekarên xwe hat hişyarkirin ku zarokek bi navê Ferîdûn, ji rêza kevn, dê rojekê wî hilweşîne, tirsa wî veguherî lêgerîneke kujer a zarok û kesên têkildar bi wî. Abtîn, ku di vê serdema reş de wek kesekî birûmet ji rêza padîşahî ya di bin tehdîdê de dijî, di xetereke giran de bû. Rehên wî bi xwe wî wek tehdîdeke gengaz a li zordar diyar dikirin. Ji ber vê yekê, serdema reş a Dehaq çarçoveya bi xeter a jiyan û mirina Abtîn e: dema zordariyê ku tê de zilamekî ji rêza kevnar di bin siya tirs û gumana textgîr de dijî. Di vê serdema reş de, di bin tehdîda lêgerîna kujer a zordar, serpêhatiya Abtîn û malbata wî pêş dikeve. Ew dema bi xeter e ku rizgarker Ferîdûn dê jê derkeve da zordariya dirêj bi dawî bîne.
Mêrê Faranak
Abtîn mêrê Faranak bû, jina wêrek û dilsoz a ku dê kurê wan yê pitik Ferîdûn ji zordar rizgar bike. Abtîn û Faranak bi hev re dê û bavên rizgarker bûn: bavê birûmet û dayika wêrek a lehengê ku dê cîhanê azad bike.
Ji zewaca Abtîn û Faranak zarok Ferîdûn, kesê ku qedera wî hilweşandina zordar Dehaq bû, çêbû. Her du, wek dê û bavên rizgarker, di çîrokê de bi hev ve girêdayî ne, herçiqas rolên wan cuda bin. Abtîn, bavê birûmet ê rêza kevnar, dê bi destê zordar bê kuştin beriya ku mezinkirina kurê xwe bibîne; lê Faranak, dayika wêrek, dê bijî da zarok rizgar bike, mezin bike û bixe rêya wî. Hevgirtina bavê birûmet û dayika wêrek beşeke çîroka malbatê di dilê serpêhatiya rehên Ferîdûn de ye: yekbûna rêza padîşahî bi rêya Abtîn û dilsoziya parêzkar a Faranak. Bi hev re wan rizgarkerê cîhanê da wê; yek xwîna padîşahî ya meşrû veguhast, ya din zarok di xetera kujer a lêgerîna zordar de parast. Abtîn, wek mêrê Faranak û bavê Ferîdûn, di vê malbatê de li destpêka rizgariya mezin cihê xwe digire: bavê birûmet ê ku rêza padîşahî û mirina wî dê qedera kurê wî çêbikin. Girêdana Abtîn û Faranak û zarokê ku jê çêbû dilê mirovî yê serpêhatiya rabûna Ferîdûn li dijî zordar e.
Mirina Abtîn
Bûyera diyarker a serpêhatiya Abtîn mirina wî bi destê kesên di xizmeta zordar Dehaq de ye. Gava zordar ji pêşbîniya hilweşîna xwe tirsiya û kesên di xizmeta xwe de şandin da kesên ku dikaribûn padîşahiya wî tehdîd bikin bibînin û bikujin, wan Abtîn dît û kuşt.
Di kevneşopiyê de, kesên di xizmeta zordar de Abtîn girtin û kuştin. Ew qurbana tirs û hovîtiya Dehaq bû, jiyana wî ji tirsnakiya padîşahiya padîşahê maran re hat dayîn. Mirina wî beşeke buhayê reş ê zordariyê bû: kuştina zilamekî birûmet ê rêza kevnar bi destê kesên di xizmeta textgîr de. Ji bo hevjîna wî Faranak, mirina Abtîn ew wate bû ku ew di demeke bi xetereke kujer de bi kurê wan yê pitik re tenê mabû; zordar hîn li kuştina zarok digeriya. Mirina Abtîn di kevneşopiyê de bi ciddiyetê wek yek ji neheqiyên giran ên serdema Dehaq tê vegotin: kuştina zilamekî durust bi destê kesên di xizmeta padîşahê xerab de. Ev mirinek e ku heyfahildanê dixwaze, û ew heyfahildan dê bi demê bi rêya kurê Abtîn were. Ji ber vê yekê, mirina Abtîn xala guherînê ya reş a çîroka wî û teşwîqa bûyerên paşîn e: neheqiya ku divê bê bersivdan, kuştina bavê birûmet a ku dê rojekê kurê ku ew nejiya ku mezinkirina wî bibîne heyfa wê hilgire. Abtîn di mirina xwe de dibe bavê şehîd ê rizgarker: qurbana durust a ku qedera wê xerabiya zordar kûrtir dike û dadweriya hilweşîna wî ya paşîn tûjtir dike.
Heyfa Bav Tê Hildan
Herçiqas zordar Abtîn kuşt, mirina wî bêbersiv nema. Kurê wî Ferîdûn, ku Faranak rizgar kir û mezin kir, dê mezin bibe da Dehaq hilweşîne û bi vî awayî heyfa bavê xwe hilgire û cîhanê azad bike.
Gava Ferîdûn gihîşt temenê mezinbûnê û ji dayika xwe rastiya rehên xwe û qedera bavê xwe zanî, biryardariya hilweşandina zordar û heyfahildana neheqiya li malbata wî hatibû kirin wî dagirt. Hesinkar Kawa, ku kurên wî bi xwe jî bi destê zordar hatibûn girtin, gel rabûnd. Ferîdûn bi piştgiriya gel li dijî Dehaq rabû, ew têk bir û di bin Çiyayê Demavend de girê da, û zordariya dirêj bi dawî anî. Di vê rizgariya mezin de, heyfa mirina Abtîn hat hildan; serkeftina kurê wî bersiva bavê birûmet da. Ji ber vê yekê, hilweşandina zordar tenê azadkirina cîhanê nebû, lê heyfahildan ji bo Abtîn û hemû qurbanên hovîtiya Dehaq jî bû. Heyfahildana bav çareseriya çîroka Abtîn e: bersivdana mirina wî bi serkeftina kurê ku wî dabû cîhanê. Herçiqas Abtîn nejiya ku wê bibîne, mafê xwîna wî ya padîşahî û mirina wî di rizgariya ku Ferîdûn pêk anî de hat diyarkirin; rizgarkerê ku zordar hilweşand û rêza biheq vegerand. Bi vî awayî, heyfa bavê birûmet ê ku zordar kuşt hat hildan û di kiryara mezin a kurê wî de rûmet lê hat girtin. Mirina wî beşeke destpêka reş a azadkirina serkeftî ya cîhanê ye.
Sembolîzm û Wate
Abtîn berî her tiştî qurbana durust a zordariyê di xwe de dihewîne: zilamê birûmet ê ku hovîtî û tirsa textgîr Dehaq kuşt. Wek zilamekî ji rêza padîşahî ya kevnar ê ku zordar kuşt, ew neheqiya textgîr a li nîzama meşrû nîşan dide: kuştina kesên durust a ku bangî heyfahildan û dadweriyê dike.
Abtîn herwiha mijara rêza padîşahî ya meşrû di xwe de dihewîne, hilgirê xwîna padîşahî ya kevnar ê ku kurê wî dê piştî serdema reş a textgîr padîşahiya biheq vegerîne. Di vê yekê de, ew berdewamî û meşrûiyeta rêza rast a padîşahan nîşan dide, ku bi rêya wî hatiye parastin û bi rêya kurê wî Ferîdûn hatiye vegerandin. Wek bavê rizgarker ê ku beriya dîtina serkeftina kurê xwe hat kuştin, Abtîn mijara dilêş a bavê ku jiyana xwe û rêza xwe dide qedera ku ew nejiya ku pêkhatina wê bibîne di xwe de dihewîne: bavê şehîd ê leheng. Di hemû van de, Abtîn kesayetiyeke bi girîngiyeke rast di destana destpêkê de ye. Ew qurbana durust a zordariyê, rêza padîşahî ya meşrû û bavê şehîd ê rizgarker di xwe de dihewîne. Ew bavê birûmet ê Ferîdûn e, zilamê rêza kevnar ê ku mirina wî bi destê zordar beşeke serpêhatiya mezin a rabûna rizgarker û azadkirina cîhanê ji zordariya dirêj a Dehaq e.
Abtîn û Kurd
Abtîn jî, wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, di mîrata destanî û mîtolojîk a hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Serpêhatiya mezin a Dehaq û Ferîdûn, ku Abtîn tê de wek bavê leheng cih digire, beşeke mîrata hevpar a van gelan e.
Serpêhatiya hilweşîna Dehaq a ku Abtîn wek bavê rizgarker tê de cih digire di kevneşopiya Kurdî de dengvedaneke taybet heye. Têkbirina zordar bi rabûna gel, ku bi hesinkar Kawa ve tê girêdan û di Newrozê de tê pîrozkirin, bi taybetî li ber dilê Kurdan e. Abtîn, wek bavê leheng Ferîdûn ê ku ev rizgarî pêk anî, di vê serpêhatiya hezkirî de cih digire. Lê têgihiştina Abtîn bi xwe û destana firehtir a ku ew tê de derdikeve wek beşeke mîrata Îranî ya hevpar, li şûna kesayetiyeke tenê Kurdî, rast û durust e. Kesayetî û serpêhatiyên Şahnameyê mîrata hevpar a hemû gelên Îranî ne. Kurd, wek gelekî Îranî, vê mîrata fireh a ku Abtîn beşeke wê ye parve dikin, di heman demê de serpêhatiya firehtir a hilweşîna Dehaq cihekî taybet di kevneşopiya Kurdî de digire. Ji ber vê yekê, gava em Abtîn pêşkêş dikin, em kesayetiyeke mîrata Îranî ya hevpar pêşkêş dikin ku Kurd, wek gelekî Îranî, ligel cîranên xwe mîrasgirên wê ne.
Nîqaş û Têgihiştinên Şaş
Rehên Abtîn çi bûn? Di kevneşopiyê de, Abtîn ji neviyên rêza padîşahî ya kevnar, ji malbata Cemşîd, padîşahê mezin ê serdema zêrîn, tê hesibandin. Ji ber vê yekê ew ji rêza meşrû ya ku beriya textgîriya Dehaq hukum kiribû bû. Di kevneşopiya Avestayî ya kevntir de, bavê lehengê ku bi Ferîdûn re hevaheng e navê Atwya hildigire, û Abtîn awayê paşîn ê vî navê kevnar e. Ev rehên padîşahî û kevnar di navenda girîngiya Abtîn de ne. Ew û kurê wî wek hilgirên xwîna padîşahî ya meşrû ji bo zordarê textgîr tehdîdek bûn, û bi rêya vê rêzê Ferîdûn dê padîşahiya biheq vegerîne.
Abtîn jiya ku serkeftina kurê xwe bibîne? Na; ev beşeke dilêşiya çîroka wî ye. Kesên di xizmeta Dehaq de Abtîn kuştin gava kurê wî Ferîdûn hîn pitik bû. Ji ber vê yekê ew nejiya ku zarok mezin bibe û zordar hilweşîne. Hevjîna Abtîn, Faranaka wêrek, bû ku piştî mirina bav zarok rizgar kir û mezin kir. Mirina Abtîn beriya serkeftina kurê wî trajediya çîroka wî û dadweriya heyfahildana paşîn kûrtir dike: bavê ku jiyana xwe û rêza xwe da qedera ku ew nejiya ku pêkhatina wê bibîne.
Abtîn kesayetiyeke bi taybetî Kurdî ye? Na; ew jî, wek hemû kesayetiyên Şahnameyê, di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Ew kesayetiyeke tenê Kurdî nîne. Lê serpêhatiya firehtir a hilweşîna Dehaq a ku ew wek bavê rizgarker tê de cih digire, bi têkiliya wê ya bi Newrozê re cihekî taybet di kevneşopiya Kurdî de digire. Kurd, wek gelekî Îranî, vê mîrata fireh a ku Abtîn beşeke wê ye ligel cîranên xwe parve dikin.
Mijarên Têkildar
Ferîdûn: kurê leheng ê Abtîn ê ku Dehaq hilweşand
Faranak: hevjîna Abtîn a ku kurê wan rizgar kir
Dehaq: zordarê ku kesên di xizmeta wî de Abtîn kuştin
Cemşîd: padîşahê kevnar ê ku Abtîn ji rêza wî dihat
Kawayê Hesinkar: kesê ku gel ji bo Ferîdûn li dijî Dehaq rabûnd
Hûşeng û Tehmûres: padîşahên destpêkê yên serdema zêrîn beriya Dehaq
Newroz: cejna bi hilweşandina Dehaq ve girêdayî
Şahname: Pirtûka Padîşahên Farisî, destana mezin a Îranê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Abtîn di Şahnameyê de kî ye?
Abtîn, ku bi awayê Abteen an, di kevneşopiya kevntir de, Atwya jî tê nivîsîn, zilamekî birûmet ê destpêka Şahnameyê ye, bavê lehengê mezin Ferîdûn û mêrê Faranak. Ew ji neviyên rêza padîşahî ya kevnar a Cemşîd bû û di serdema reş a zordar Dehaq de dijî. Gava zordar hewl da kesên ku dikaribûn padîşahiya wî tehdîd bikin bikuje, kesên di xizmeta wî de Abtîn dîtin û kuştin. Lê kurê wî Ferîdûn dê dû re zordar hilweşîne û heyfa wî hilgire.
Abtîn çawa mir?
Kesên di xizmeta zordar Dehaq de Abtîn kuştin. Zordar bi xewnekê hatibû hişyarkirin ku zarokek bi navê Ferîdûn dê wî hilweşîne. Gava wî kesên di xizmeta xwe de şandin da kesên ku dikaribûn padîşahiya wî tehdîd bikin bibînin û bikujin, wan Abtîn dît û kuşt. Mirina wî di kevneşopiyê de bi ciddiyetê wek yek ji neheqiyên serdema Dehaq tê vegotin. Ev hevjîna wî Faranak di demeke bi xetereke kujer de bi kurê wan yê pitik re tenê hişt.
Abtîn xwedî rehên padîşahî bû?
Erê; di kevneşopiyê de, Abtîn ji neviyên rêza padîşahî ya kevnar, ji malbata Cemşîd, padîşahê mezin ê serdema zêrîn, tê hesibandin. Ji ber vê yekê ew ji rêza meşrû ya ku beriya textgîriya Dehaq hukum kiribû bû. Di kevneşopiya Avestayî ya kevntir de, bavê lehengê ku bi Ferîdûn re hevaheng e navê Atwya hildigire. Ev rehên padîşahî di navenda girîngiya wî de ne, ji ber ku bi rêya wan kurê wî Ferîdûn dê mîrasgirê biheq û kesê ku qedera wî hilweşandina zordar ye be.
Kê heyfa mirina Abtîn hilgirt?
Kurê Abtîn Ferîdûn heyfa mirina wî hilgirt. Piştî mirina bavê wî, dayika wî Faranak ew rizgar kir û mezin kir. Ferîdûn mezin bû, rastiya rehên xwe û qedera bavê xwe zanî û li dijî zordar Dehaq rabû. Bi piştgiriya gelê ku hesinkar Kawa rabûndibû, wî zordar hilweşand û di bin Çiyayê Demavend de girê da. Bi vî awayî wî heyfa bavê xwe hilgirt û cîhan ji zordariya dirêj azad kir.
Têkiliya Abtîn û Faranak çi ye?
Abtîn û Faranak mêr û jin bûn û bi hev re dê û bavên leheng Ferîdûn bûn. Abtîn, bavê birûmet ê rêza kevnar, beriya dîtina mezinkirina kurê xwe bi destê zordar Dehaq hat kuştin. Lê Faranak, dayika wêrek, zindî ma da zarok rizgar bike, mezin bike û bixe rêya wî. Bi hev re wan rizgarkerê cîhanê da wê; yek rêza padîşahî veguhast, ya din zarok di xetera kujer de parast.
Abtîn kesayetiyeke Kurdî ye?
Abtîn di mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî de cih digire; kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Ew kesayetiyeke tenê Kurdî nîne. Lê serpêhatiya firehtir a hilweşîna Dehaq a ku ew wek bavê rizgarker tê de cih digire, bi têkiliya wê ya bi Newrozê re cihekî taybet di kevneşopiya Kurdî de digire. Kurd, wek gelekî Îranî, vê mîrata fireh a ku Abtîn beşeke wê ye ligel cîranên xwe parve dikin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Kesayetiyên Şahnameya Firdewsî - Îrec Beşîrî
Ferîdûn - Encyclopaedia Iranica
Dehaq: Ravekirina Rehên Xerabiyê - The Markaz Review